به گزارش خبرگزاری ایمنا، حوادث و سوانح همواره یکی از چالش‌های پیش روی جوامع بوده است؛ چالش‌هایی که پیامدهای آن‌ها تنها به خسارات جانی و مالی محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند روند توسعه، فعالیت‌های اقتصادی و امنیت اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در دنیای امروز که شهرها گسترش یافته، فعالیت‌های صنعتی پیچیده‌تر شده است و جوامع با طیف متنوعی از مخاطرات روبه‌رو هستند، توجه به ایمنی و آمادگی در برابر شرایط اضطراری بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.
تجربه حوادث مختلف نشان می‌دهد که کاهش خسارات، تنها به امکانات امدادی و واکنش سریع پس از وقوع حادثه وابسته نیست، بلکه بخش مهمی از مدیریت مخاطرات به اقداماتی بازمی‌گردد که پیش از وقوع حادثه انجام می‌شوند. شناسایی نقاط آسیب‌پذیر، رفع نواقص ایمنی، برنامه‌ریزی اصولی و تقویت زیرساخت‌ها می‌توانند نقش مهمی در کاهش پیامدهای حوادث و جلوگیری از گسترش بحران‌ها داشته باشند. از این منظر، پیشگیری نه یک اقدام مقطعی، بلکه ضرورتی مستمر در برنامه‌ریزی‌های اجتماعی، اقتصادی و عمرانی است.
در کنار اقدامات اجرایی و زیرساختی، آگاهی عمومی و مشارکت شهروندان نیز جایگاه مهمی در افزایش ایمنی جامعه دارد. هر اندازه شناخت مردم از مخاطرات محیط پیرامون و شیوه مواجهه با شرایط اضطراری بیشتر باشد، امکان تصمیم‌گیری آگاهانه و همکاری مؤثر در زمان بروز حوادث افزایش می‌یابد. گسترش آموزش‌های ایمنی، انتقال تجربه‌های کاربردی و نهادینه‌کردن مسئولیت‌پذیری اجتماعی می‌تواند به شکل‌گیری جامعه‌ای کمک کند که در برابر مخاطرات، آمادگی بیشتری داشته باشد و توانایی بهتری برای مدیریت شرایط دشوار از خود نشان دهد.
در این میان، مدیریت بحران به‌عنوان فرایندی فراگیر، نیازمند همکاری مستمر میان دستگاه‌های اجرایی، مجموعه‌های امدادی، مراکز صنعتی، نهادهای علمی و مردم است. هماهنگی میان این بخش‌ها، استفاده از دانش تخصصی و توجه به ظرفیت‌های محلی، زمینه را برای کاهش آسیب‌پذیری و افزایش تاب‌آوری فراهم می‌کند. دستیابی به جامعه‌ای ایمن‌تر، مستلزم آن است که نگاه به بحران از واکنش پس از حادثه فراتر رود و پیشگیری، آمادگی و مشارکت عمومی به بخش جدایی‌ناپذیر برنامه‌ریزی‌ها و تصمیم‌گیری‌ها تبدیل شود.
به مناسبت ۲۰ مهرماه، روز ملی مدیریت بحران، گفت‌وگویی با منصور شیشه‌فروش، مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان، با محوریت ضرورت ارتقای ایمنی، کاهش خطر حوادث و سوانح، توسعه آموزش‌های عمومی، تقویت هماهنگی دستگاه‌های اجرایی و افزایش تاب‌آوری جامعه داشتیم که در این گفت‌وگو، بر اهمیت رویکرد پیشگیرانه و جامعه‌محور در مدیریت مخاطرات و نقش مشارکت مردم در مراحل مختلف مدیریت بحران تأکید شده است و مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.
ایمنا: با توجه به نام‌گذاری ۲۰ مهر به‌عنوان روز ملی مدیریت بحران، این مناسبت چه اهمیتی دارد و چه اهدافی را دنبال می‌کند؟
شیشه‌فروش: بر اساس تقویم رسمی کشور و با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی، بیستم مهر به‌عنوان روز ملی مدیریت بحران و با شعار «مردم آماده، ایران تاب‌آور» نام‌گذاری شده است. این روز فرصتی برای تبیین اهمیت مدیریت مخاطرات، افزایش آگاهی عمومی و جلب مشارکت همه بخش‌های جامعه در زمینه پیشگیری، کاهش خطر و ارتقای آمادگی در برابر حوادث و سوانح به شمار می‌رود.
در همین راستا، از خدمات ارزشمند تمام عوامل اجرایی و امدادی، فعالان عرصه تولید و خدمات در سطح استان و مردم اصفهان که در اجرای طرح‌های ایمنی و کاهش خطر و مشارکت در چهار مرحله مدیریت بحران در شهرها و روستاها نقش‌آفرینی می‌کنند، قدردانی می‌کنیم. همراهی این مجموعه‌ها در شناسایی مخاطرات، رفع نواقص ایمنی و افزایش آمادگی عمومی، از مؤلفه‌های مهم کاهش آسیب‌پذیری جامعه است.
هدف از گرامیداشت این روز، فقط بزرگداشت یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه باید از این فرصت برای تبدیل آگاهی به اقدام عملی استفاده کرد. با همین رویکرد، بیستم مهر می‌تواند زمینه‌ساز تقویت فرهنگ ایمنی، توسعه آموزش‌های عمومی و تخصصی و افزایش مسئولیت‌پذیری اجتماعی در برابر مخاطرات باشد و مفهوم «مردم آماده، جامعه تاب‌آور» را به یک رویکرد عملی در زندگی روزمره مردم تبدیل کند.
ایمنا: مهم‌ترین اولویت‌های مدیریت بحران استان اصفهان برای کاهش خطر حوادث و سوانح چیست و چه اقداماتی در این زمینه انجام می‌شود؟
شیشه‌فروش: یکی از مهم‌ترین راهبردهای مدیریت بحران، کاهش خطر و آسیب‌پذیری از طریق شناسایی نظام‌مند مخاطرات، ارزیابی ظرفیت‌ها و محدودیت‌ها، شناسایی نقاط ضعف و اجرای اقدامات پیشگیرانه و اصلاحی متناسب با شرایط محیطی و اجتماعی است. در واقع، هر اندازه نارسایی‌ها و کاستی‌های موجود پیش از وقوع حادثه شناسایی و برطرف شوند، امکان کاهش خسارات و جلوگیری از تبدیل مخاطرات به بحران‌های گسترده افزایش می‌یابد.
در استان اصفهان، برنامه‌های کاهش خطر، ایمن‌سازی و بهسازی نواقص شناسایی‌شده در برابر مخاطرات، در مراکز صنعتی، شهرها و روستاها دنبال می‌شود. در این فرایند، توجه به وضعیت زیرساخت‌ها، شناسایی نقاط ضعف ایمنی و اتخاذ تدابیر اصلاحی متناسب با شرایط هر منطقه اهمیت دارد. اجرای این برنامه‌ها باید به‌صورت مستمر انجام شود تا ایمنی محیط‌های انسانی، طبیعی و صنعتی ارتقا یابد.
بی‌توجهی به نواقص موجود در زیرساخت‌ها، نظام‌های مدیریتی و رفتارهای فردی و جمعی می‌تواند پیامدهای حوادث را تشدید کند و از این رو، پیشگیری و کاهش خطر باید در کنار توسعه زیرساخت‌های ایمن، تقویت ظرفیت‌های نهادی و اجتماعی و ارتقای آمادگی مجموعه‌های مسئول قرار گیرد. استمرار این اقدامات در استان، نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، استفاده از دانش تخصصی و همکاری هماهنگ دستگاه‌های اجرایی و جوامع محلی است.
ایمنا: آموزش عمومی و تخصصی چه نقشی در ارتقای آمادگی مردم و کاهش آسیب‌پذیری در برابر مخاطرات دارد؟
شیشه‌فروش: ارتقای فرهنگ ایمنی و توسعه آموزش‌های عمومی و تخصصی، متناسب با ماهیت مخاطرات و ویژگی‌های محیط‌های شهری، روستایی، طبیعی و صنعتی، از مؤثرترین راهکارهای افزایش آمادگی جامعه محسوب می‌شود. مردم زمانی می‌توانند در مواجهه با حوادث نقش مؤثرتری ایفا کنند که شناخت کافی از مخاطرات پیرامونی داشته باشند و با اصول ایمنی و اقدامات لازم در شرایط اضطراری آشنا باشند.
آموزش هدفمند و مستمر، علاوه بر افزایش شناخت عمومی نسبت به مخاطرات، زمینه ارتقای مهارت‌های فردی و سازمانی و بهبود کیفیت تصمیم‌گیری در شرایط اضطراری را فراهم می‌کند، همچنین آگاهی‌بخشی مناسب می‌تواند به تقویت مشارکت مسئولانه شهروندان در برنامه‌های پیشگیری و کاهش خطر کمک کند و موجب شود که موضوع ایمنی به بخشی از رفتارهای روزمره افراد در محیط‌های زندگی و فعالیت تبدیل شود.
بر این اساس، سرمایه‌گذاری در حوزه آموزش، آگاهی‌بخشی و انتقال دانش و تجارب تخصصی، تنها یک اقدام تکمیلی نیست، بلکه از الزامات بنیادین استقرار نظامی کارآمد و پایدار در مدیریت بحران به شمار می‌رود. توسعه آموزش‌ها باید متناسب با شرایط و نیازهای هر منطقه انجام شود تا افراد، خانواده‌ها، مجموعه‌های صنعتی و دستگاه‌های اجرایی بتوانند در مراحل مختلف مدیریت بحران، نقش خود را به‌درستی ایفا کنند.
ایمنا: با توجه به پیچیدگی مخاطرات امروزی، مدیریت بحران چه تفاوتی با امدادرسانی پس از وقوع حادثه دارد؟
شیشه‌فروش: ایمنی و مدیریت مخاطرات از ارکان بنیادین توسعه پایدار و از الزامات اساسی صیانت از جان انسان‌ها، حفظ سرمایه‌های ملی و ارتقای تاب‌آوری جوامع در برابر حوادث و سوانح به شمار می‌روند. امروزه گسترش شهرنشینی، توسعه فعالیت‌های صنعتی، تغییرات محیطی و افزایش پیچیدگی نظام‌های اجتماعی و اقتصادی، ضرورت اتخاذ رویکردی نظام‌مند، دانش‌بنیان و پیش‌نگر را در مواجهه با مخاطرات بیش از گذشته آشکار کرده است.
در چنین شرایطی، مدیریت بحران دیگر فقط به اقدامات امدادی و واکنش پس از وقوع حادثه محدود نیست، بلکه فرایندی مستمر، یکپارچه و چندبعدی است که پیشگیری، کاهش خطر، آمادگی، پاسخ و بازسازی را در بر می‌گیرد. هر یک از این مراحل در کاهش خسارات و مدیریت پیامدهای حوادث اهمیت دارد و باید در قالب برنامه‌ای هماهنگ و با مشارکت مجموعه‌های مسئول دنبال شود.
اثربخشی اقدامات مدیریت بحران، بیش از آنکه تنها به امکانات امدادی و ظرفیت‌های عملیاتی وابسته باشد، به کیفیت پیش‌بینی، برنامه‌ریزی، انسجام تصمیم‌گیری و توانایی دستگاه‌های مسئول در استفاده هماهنگ از منابع و ظرفیت‌های موجود بستگی دارد، بنابراین رویکرد پیشگیرانه و آمادگی پیش از وقوع حادثه باید در کنار پاسخ سریع و مؤثر و همچنین برنامه‌ریزی برای بازسازی و بازتوانی مورد توجه قرار گیرد.
ایمنا: قانون مدیریت بحران کشور چه نقشی در هماهنگی دستگاه‌های اجرایی و تقویت تاب‌آوری جامعه دارد؟
شیشه‌فروش: تصویب قانون مدیریت بحران کشور، نقطه عطفی در ساماندهی ساختارها و فرایندهای مرتبط با مدیریت حوادث و سوانح و تقویت هماهنگی و انسجام میان دستگاه‌های مسئول به شمار می‌رود. این قانون با تأکید بر رویکرد توسعه پایدار و مدیریت یکپارچه، چارچوبی برای ارتقای توانمندی کشور در زمینه پیش‌بینی و پیشگیری، کاهش خطر و آسیب‌پذیری، آمادگی و پاسخ مؤثر و به‌موقع در برابر حوادث و بحران‌ها فراهم کرده است.
تقویت تاب‌آوری جوامع، توسعه ظرفیت‌های علمی و پژوهشی، انسجام‌بخشی به سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی، ارتقای هماهنگی‌های اجرایی، ساماندهی فرایندهای اطلاع‌رسانی و تسریع در بازسازی و بازتوانی مناطق آسیب‌دیده، از محورهای اساسی تحقق اهداف نظام مدیریت بحران کشور محسوب می‌شوند. تحقق این اهداف مستلزم آن است که دستگاه‌های اجرایی، متناسب با وظایف و مسئولیت‌های خود، در چارچوبی هماهنگ عمل کنند و از ظرفیت‌های علمی، تخصصی و تجربیات میدانی بهره بگیرند.
تقویت سازوکارهای نظارت و ارزیابی و توسعه همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، مراکز علمی و پژوهشی و جوامع محلی نیز در اثربخشی برنامه‌های مدیریت بحران اهمیت دارد. مدیریت یکپارچه زمانی می‌تواند به نتایج مطلوب‌تری منجر شود که تقسیم کار نهادی روشن باشد، تصمیم‌گیری‌ها بر پایه اطلاعات و دانش تخصصی انجام شود و ظرفیت‌های موجود در مسیر مشترک پیشگیری، آمادگی، پاسخ و بازتوانی به کار گرفته شوند.
ایمنا: با توجه به شرایط و ظرفیت‌های استان اصفهان، چه برنامه‌ها و رویکردهایی برای افزایش تاب‌آوری و تحقق شعار «مردم آماده، ایران تاب‌آور» در دستور کار قرار دارد؟
شیشه‌فروش: استان اصفهان با توجه به گستردگی جغرافیایی، تنوع محیط‌های انسانی و طبیعی، تمرکز فعالیت‌های صنعتی و اقتصادی و ضرورت صیانت از زیرساخت‌ها و سرمایه‌های ارزشمند منطقه، نیازمند توجه مستمر به مدیریت مخاطرات و کاهش خطر حوادث و سوانح است. در همین راستا، تدوین و اجرای طرح‌ها و برنامه‌های مرتبط با پیشگیری، کاهش خطر، ارتقای آمادگی و پاسخ به بحران، در چارچوب سیاست‌ها و الزامات نظام مدیریت بحران کشور مورد توجه قرار دارد.
استمرار و توسعه این اقدامات، مستلزم بهره‌گیری از رویکردهای علمی و تخصصی، ارتقای دانش و مهارت نیروهای مسئول، تقویت هماهنگی بین‌بخشی و توسعه مشارکت عمومی در فرایندهای مدیریت بحران است. بر همین اساس، ارتقای ایمنی در مراکز صنعتی، شهرها و روستاها، شناسایی و بهسازی نواقص ایمنی و تقویت آمادگی در برابر مخاطرات باید در کنار افزایش آگاهی عمومی و توسعه همکاری میان مجموعه‌های اجرایی و مردم دنبال شود و این موضوع امسال به‌صورت ویژه در دستور کار مدیریت بحران استان قرار دارد.
هدف نهایی آن است که مدیریت بحران از یک موضوع فقط اجرایی و محدود به زمان وقوع حادثه، به فرایندی مستمر و مشارکتی در سطح جامعه تبدیل شود. تحقق شعار «مردم آماده، ایران تاب‌آور» نیز در گرو افزایش آگاهی، تقویت فرهنگ ایمنی، توسعه مشارکت عمومی و هماهنگی مؤثر میان دستگاه‌های مسئول و مردم است. با تقویت این مؤلفه‌ها می‌توان زمینه کاهش آسیب‌پذیری، حفاظت از جان انسان‌ها و سرمایه‌های ملی و ارتقای تاب‌آوری جامعه در برابر حوادث و سوانح را فراهم کرد.
نظر شما