به گزارش خبرگزاری ایمنا، تحولات سال‌های اخیر نشان داده است که رقابت قدرت‌ها دیگر تنها در میدان‌های نظامی و سیاسی جریان ندارد؛ مسیرهای انتقال انرژی، شبکه‌های حمل‌ونقل، پیوندهای تجاری و دسترسی به بازارهای منطقه‌ای نیز به بخشی از معادلات قدرت تبدیل شده‌اند. در چنین شرایطی، کشورهایی که بتوانند موقعیت جغرافیایی خود را به شبکه‌ای از ارتباطات اقتصادی و همکاری‌های سیاسی پیوند بزنند، از ظرفیت بیشتری برای اثرگذاری بر تحولات پیرامونی برخوردار خواهند بود. ایران نیز در نقطه‌ای قرار گرفته است که پیوند آسیای مرکزی با خلیج فارس و دریای عمان، دسترسی به آب‌های آزاد و همجواری با قفقاز و اوراسیا، می‌تواند به یکی از مهم‌ترین مزیت‌های آن در معادلات منطقه‌ای تبدیل شود؛ مزیتی که البته بهره‌برداری از آن، بیش از هر چیز به دیپلماسی فعال و شکل‌گیری همکاری‌های عملی با کشورهای همسایه وابسته است.
سفر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، به ترکمنستان و حضور در اجلاس سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع را می‌توان در همین چارچوب بررسی کرد. اهمیت این سفر تنها به حضور ایران در یک نشست منطقه‌ای محدود نمی‌شود؛ به‌ویژه آنکه جمهوری اسلامی ایران برای نخستین بار به‌عنوان مهمان ویژه غیرعضو در این اجلاس حضور یافت و رئیس‌جمهور کشورمان از ظرفیت‌های موجود برای گسترش همکاری با اعضای این مجموعه سخن گفت. پیشنهاد ایجاد سازوکار «کشورهای مستقل مشترک‌المنافع به‌علاوه ایران» یا «CIS+1» نیز تلاشی برای تبدیل این حضور سیاسی به بستری گسترده‌تر برای همکاری در حوزه‌های تجارت، انرژی، ترانزیت، سرمایه‌گذاری و فناوری است. پزشکیان در سخنان خود بر این نکته تأکید کرد که منافع کشورهای منطقه نه در رقابت برای حذف مسیرهای یکدیگر، بلکه در اتصال ظرفیت‌های موجود و تکمیل شبکه‌های ارتباطی نهفته است؛ رویکردی که می‌تواند برای کشوری با موقعیت جغرافیایی ایران، واجد اهمیت اقتصادی و راهبردی باشد.
در کنار این مباحث، دیدار پزشکیان با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، یکی از مهم‌ترین محورهای سفر به شمار می‌رود. روابط تهران و مسکو در سال‌های اخیر در زمینه‌های سیاسی، اقتصادی و راهبردی گسترش یافته است؛ با این حال، اهمیت این مناسبات را نباید تنها در مواضع مشترک دو کشور در برابر یک‌جانبه‌گرایی یا تحولات بین‌المللی جست‌وجو کرد. همکاری در حوزه انرژی، توسعه تجارت، تکمیل پروژه‌های مشترک و تقویت مسیرهای ترانزیتی، از جمله زمینه‌هایی است که می‌تواند به روابط دو کشور بُعدی عملی‌تر ببخشد. در دیدار اخیر نیز دو طرف بر توسعه همکاری‌های اقتصادی و راهبردی، به‌ویژه در حوزه‌های انرژی، کشاورزی، حمل‌ونقل و تجارت، تأکید کردند؛ موضوعی که نشان می‌دهد پیگیری توافق‌ها و تبدیل تفاهم‌ها به پروژه‌های اجرایی، یکی از معیارهای اصلی سنجش دستاوردهای این روابط خواهد بود.
با این همه، حضور در اجلاس‌های منطقه‌ای و برگزاری دیدارهای دیپلماتیک، به‌خودی‌خود تضمین‌کننده دستاوردهای پایدار نیست. آنچه به این سفر اهمیت واقعی می‌بخشد، میزان موفقیت ایران در تبدیل فرصت‌های سیاسی به منافع اقتصادی، تقویت جایگاه ترانزیتی کشور و گسترش همکاری‌هایی است که بتوانند در برابر فشارهای خارجی، قدرت مانور بیشتری در اختیار تهران قرار دهند. در این مسیر، توسعه روابط با روسیه می‌تواند بخشی از راهبرد ایران باشد، اما حفظ استقلال تصمیم‌گیری و تنوع‌بخشی به شرکای منطقه‌ای نیز اهمیتی اساسی دارد. پرسش اصلی این است که تهران چگونه می‌تواند از ظرفیت اجلاس کشورهای مستقل مشترک‌المنافع و مناسبات خود با مسکو برای تثبیت جایگاهش در معادلات آینده منطقه استفاده کند؟
حضور ایران در اجلاس کشورهای مستقل مشترک‌المنافع چه پیامی دارد؟
احسان موحدیان، کارشناس مسائل قفقاز در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به حضور مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در اجلاس سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) در ترکمنستان و دیدار وی با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، اظهار کرد: این حضور و دیدارها را می‌توان از چند منظر بررسی کرد؛ از یک سو، چنین رویدادهایی نشان‌دهنده تلاش ایران برای مقابله با فشارهای دیپلماتیک غرب و گسترش روابط منطقه‌ای است و از سوی دیگر، می‌تواند به تثبیت همکاری‌های راهبردی تهران و مسکو در شرایط گذار نظم جهانی کمک کند.
وی افزود: دعوت از رئیس‌جمهور ایران به‌عنوان مهمان ویژه غیرعضو و سخنران اصلی اجلاس کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، رویدادی قابل توجه محسوب می‌شود که می‌توان پیام‌های مختلفی را از آن دریافت کرد.
این کارشناس مسائل قفقاز تصریح کرد: یکی از پیام‌های این حضور، خطاب به کشورهای غربی است؛ به این معنا که ایران با وجود فشارهای سیاسی و اقتصادی، همچنان در حال توسعه روابط خود با کشورهای منطقه و تقویت پیوندهایش با ساختارهای منطقه‌ای و اوراسیایی است. از این منظر، حضور ایران در چنین نشست‌هایی را می‌توان بخشی از تلاش تهران برای کاهش آثار فشارهای خارجی و تقویت جایگاه دیپلماتیک خود ارزیابی کرد.
موحدیان ادامه داد: این رویداد برای شرکای منطقه‌ای ایران نیز حاوی پیام‌هایی است. تهران در شرایطی که نظم بین‌المللی به سمت چندقطبی‌شدن حرکت می‌کند، به دنبال ایفای نقش فعال‌تر در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی است. همکاری با قدرت‌هایی مانند روسیه و چین و توسعه روابط با سایر کشورهای مستقل می‌تواند در شکل‌گیری و تقویت این رویکرد مؤثر باشد.
دیدار پزشکیان و پوتین؛ از همکاری راهبردی تا هماهنگی‌های امنیتی
وی با اشاره به اهمیت دیدار رئیس‌جمهور ایران و روسیه گفت: در شرایطی که ایران با فشارهای امنیتی و اقتصادی، از جمله تهدیدهای مرتبط با محاصره دریایی، مواجه است، رایزنی با مسکو می‌تواند از ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی و امنیتی اهمیت داشته باشد.
این کارشناس مسائل قفقاز خاطرنشان کرد: یکی از محورهای مهم در روابط تهران و مسکو، توسعه همکاری‌های راهبردی در چارچوب معاهده مشارکت راهبردی جامع است. این همکاری‌ها را می‌توان در پیوند با تلاش دو کشور برای تقویت جایگاه خود در نظم بین‌المللی و کاهش وابستگی به ساختارهای تحت نفوذ غرب بررسی کرد.
موحدیان افزود: همکاری‌های دفاعی و فنی ـ نظامی نیز از دیگر زمینه‌های مورد توجه در روابط دو کشور به شمار می‌رود. در این چارچوب، موضوعاتی مانند سامانه‌های پدافند هوایی، جنگنده‌های سوخو-۳۵ و توسعه توانمندی‌های موشکی از جمله محورهایی هستند که در ارزیابی همکاری‌های نظامی ایران و روسیه مطرح می‌شوند.
وی تصریح کرد: بُعد دیگر این روابط به حمایت‌های دیپلماتیک بازمی‌گردد. مواضع سیاسی روسیه و رایزنی‌های میان مقام‌های دو کشور می‌تواند در شرایط افزایش فشارهای بین‌المللی بر تهران اهمیت داشته باشد و زمینه‌هایی را برای پیگیری راهکارهای دیپلماتیک و مدیریت اختلافات فراهم کند.
روسیه چه ظرفیت‌هایی برای کمک به ایران دارد؟
این کارشناس مسائل قفقاز با اشاره به ظرفیت‌های سیاسی و اقتصادی روسیه برای ایران اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین این ظرفیت‌ها، جایگاه مسکو در شورای امنیت سازمان ملل متحد است. روسیه به‌عنوان عضو دائم این شورا، از حق وتو برخوردار است و این ظرفیت می‌تواند در مواجهه با برخی اقدامات بین‌المللی علیه ایران اهمیت پیدا کند.
موحدیان افزود: البته بهره‌گیری از این ظرفیت به موضوع تصمیم‌گیری‌های شورای امنیت، شرایط سیاسی بین‌المللی و مواضع سایر اعضا بستگی دارد؛ با این حال، تعامل مستمر تهران و مسکو می‌تواند در پیگیری مواضع مشترک و مدیریت فشارهای دیپلماتیک نقش‌آفرین باشد.
وی با اشاره به اهمیت همکاری‌های اقتصادی دو کشور ادامه داد: تحریم‌های گسترده علیه ایران، توسعه سازوکارهای مالی مستقل و متنوع‌سازی مسیرهای تجارت خارجی را به یکی از ضرورت‌های اقتصاد کشور تبدیل کرده است. همکاری با روسیه در زمینه استفاده از ارزهای ملی، ایجاد کانال‌های مالی جایگزین و تسهیل مبادلات تجاری می‌تواند به افزایش تاب‌آوری اقتصادی ایران کمک کند.
این کارشناس مسائل قفقاز تصریح کرد: دسترسی به فناوری‌های پیشرفته نیز از دیگر زمینه‌های همکاری میان دو کشور است. در حوزه‌های دفاعی و هسته‌ای، از جمله توسعه همکاری‌های مرتبط با ساخت رآکتورهای جدید، ظرفیت‌هایی برای تعامل وجود دارد که میزان تحقق آن‌ها به توافق‌های دوجانبه، الزامات فنی و شرایط اجرایی پروژه‌ها وابسته است.
موحدیان با اشاره به اهمیت کریدورهای ترانزیتی گفت: همکاری ایران و روسیه در چارچوب کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب می‌تواند جایگاه ژئواکونومیک ایران را ارتقا دهد. این مسیر ظرفیت آن را دارد که ارتباطات تجاری و ترانزیتی میان روسیه و سایر بخش‌های اوراسیا را از طریق ایران به آب‌های آزاد تسهیل کند و در نتیجه، نقش کشور را در شبکه حمل‌ونقل منطقه‌ای افزایش دهد.
چگونه می‌توان روابط با روسیه را به منافع پایدار ملی تبدیل کرد؟
وی با تأکید بر ضرورت بهره‌برداری عملی از ظرفیت‌های همکاری تهران و مسکو اظهار کرد: برای اینکه روابط دو کشور به یک مزیت پایدار برای ایران تبدیل شود، نباید همکاری‌ها تنها در سطح مواضع سیاسی و بیانیه‌های مشترک باقی بماند؛ بلکه لازم است توافق‌های انجام‌شده به پروژه‌های مشخص و قابل اجرا تبدیل شوند.
این کارشناس مسائل قفقاز افزود: در این زمینه، پیگیری و نهایی‌سازی پروژه‌های مشترک در حوزه‌های انرژی، کشاورزی، حمل‌ونقل و تجارت اهمیت زیادی دارد. اجرای این پروژه‌ها می‌تواند آثار همکاری‌های دوجانبه را در اقتصاد کشور ملموس‌تر کند و زمینه را برای گسترش روابط در سایر حوزه‌ها فراهم آورد.
موحدیان ادامه داد: استفاده از ظرفیت سازمان‌های چندجانبه‌ای مانند بریکس و سازمان همکاری شانگهای نیز می‌تواند در مسیر تقویت همکاری‌های اقتصادی و سیاسی ایران با کشورهای غیرغربی مؤثر باشد. حضور فعال در این ساختارها به ایران امکان می‌دهد روابط خود را در چارچوب گسترده‌تری توسعه دهد و از فرصت‌های ناشی از تحولات نظم بین‌المللی بهره‌مند شود.
وی خاطرنشان کرد: در عین حال، تنوع‌بخشی به شرکای خارجی باید یکی از اصول اساسی سیاست خارجی ایران باشد. توسعه روابط با روسیه، چین و دیگر کشورها باید به‌گونه‌ای دنبال شود که از شکل‌گیری وابستگی بیش از اندازه به یک قدرت خاص جلوگیری کند. چنین رویکردی می‌تواند قدرت مانور ایران را در عرصه بین‌المللی افزایش دهد و امکان پیگیری مستقل‌تر منافع ملی را فراهم سازد.
این کارشناس مسائل قفقاز در پایان گفت: حضور رئیس‌جمهور ایران در اجلاس کشورهای مستقل مشترک‌المنافع و دیدار با رئیس‌جمهور روسیه را می‌توان بخشی از تلاش تهران برای تقویت روابط با شرق و تعریف جایگاه خود در نظم چندقطبی در حال شکل‌گیری دانست. با این حال، تحقق کامل ظرفیت‌های این روابط به دیپلماسی فعال، پیگیری مستمر توافق‌ها و تبدیل همکاری‌های سیاسی به دستاوردهای عملی در حوزه‌های اقتصادی، امنیتی و ترانزیتی وابسته است.
به گزارش ایمنا، اهمیت سفر پزشکیان به ترکمنستان را باید در نسبتی سنجید که میان دیپلماسی منطقه‌ای و تأمین منافع ملی ایران برقرار می‌شود. گسترش روابط با روسیه، حضور فعال در سازوکارهای چندجانبه و تقویت کریدورهای ترانزیتی، هر یک ظرفیت‌هایی برای افزایش قدرت مانور ایران در معادلات منطقه‌ای هستند؛ اما این ظرفیت‌ها زمانی به مزیتی پایدار تبدیل می‌شوند که از سطح توافق‌های سیاسی فراتر بروند و در قالب پروژه‌های اقتصادی، همکاری‌های اجرایی و دستاوردهای ملموس برای کشور تحقق پیدا کنند. در این مسیر، حفظ استقلال تصمیم‌گیری و تنوع‌بخشی به شرکای خارجی نیز ضرورتی است که می‌تواند به تقویت جایگاه ایران در نظم در حال شکل‌گیری اوراسیا کمک کند.
نظر شما