به گزارش خبرگزاری ایمنا، حریم تهران تنها یک پهنه پیرامونی برای کنترل ساخت‌وساز نیست؛ محدوده‌ای است که در آن، روستا، زمین کشاورزی، سکونتگاه‌های در حال توسعه و زیرساخت‌های شهری در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. افزایش جمعیت و تقاضای سکونت در این محدوده، به‌تدریج برخی روستاها را با تغییراتی روبه‌رو کرده است که اگر برای آن‌ها تدبیر مشخصی وجود نداشته باشد، می‌تواند مرز میان سکونتگاه روستایی و شهری را کم‌رنگ‌تر کند.
دومین نشست هم‌اندیشی حریم پایتخت با موضوع «بازخوانی نسبت روستا و حریم شهر» در حالی برگزار شد که یکی از محورهای اصلی آن، بررسی همین تغییرات و پیامدهای توسعه جمعیتی و کالبدی روستاهای پیرامون تهران بود؛ موضوعی که ابعاد آن از افزایش ساخت‌وساز و تغییر کاربری زمین فراتر می‌رود و مسائل اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و مدیریتی را نیز دربرمی‌گیرد.
مسئله از جایی آغاز می‌شود که روستا دیگر ظرفیت گذشته را ندارد
مهدی مزینانی، مدیرکل حریم شهر تهران، در این نشست با اشاره به روند افزایش جمعیت در برخی روستاهای حریم گفت: رشد جمعیت زمانی به یک مسئله جدی برای مدیریت حریم تبدیل می‌شود که هم‌زمان با آن، زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های سکونتگاه متناسب با شرایط جدید توسعه پیدا نکند.
وی توضیح داد: افزایش جمعیت می‌تواند مجموعه‌ای از تغییرات را در پی داشته باشد؛ از افزایش تقاضا برای ساخت مسکن گرفته تا فشار بیشتر بر منابع طبیعی و زیرساخت‌های موجود.
به گفته مزینانی، تبدیل تدریجی زمین‌های کشاورزی به عرصه‌های مسکونی، افزایش تراکم و شکل‌گیری ساخت‌وسازهای پراکنده از جمله پیامدهایی است که در صورت نبود سیاست مشخص برای کنترل توسعه می‌تواند در حریم تهران گسترش پیدا کند.
وی به مسئله الحاق اراضی پیرامونی به محدوده روستاها اشاره کرد و گفت: توسعه محدوده سکونتگاه بدون برخورداری از چارچوب روشن، می‌تواند روند گسترش کالبدی را سرعت ببخشد و ترکیب جمعیتی و عملکردی روستا را تغییر دهد.
تجربه‌ای که نباید دوباره تکرار شود
تغییر چهره سکونتگاه‌های پیرامون تهران البته موضوع تازه‌ای نیست. در سال‌های گذشته، برخی نقاطی که در ابتدا ساختاری روستایی داشتند، بر اثر افزایش جمعیت، توسعه ساخت‌وساز و گسترش محدوده سکونت، به کانون‌های جمعیتی بزرگ‌تری تبدیل شده‌اند.
در این نشست، نمونه‌هایی همچون حسن‌آباد، قیامدشت و قلعه‌نو به‌عنوان تجربه‌هایی از این فرایند مورد توجه قرار گرفتند؛ مناطقی که تحولات جمعیتی و کالبدی در آن‌ها نشان می‌دهد مرز میان روستا و شهر می‌تواند در طول زمان و تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل، دستخوش تغییر شود.
بررسی این تجربه‌ها از این منظر اهمیت دارد که حریم تهران همچنان با تقاضای سکونت و توسعه روبه‌رو است و هرگونه گسترش بدون برنامه می‌تواند مسائل جدیدی را برای مدیریت شهری و روستایی ایجاد کند.
زمین کشاورزی؛ حلقه‌ای که نباید از زنجیره حریم حذف شود
یکی دیگر از ابعاد مطرح‌شده در نشست، جایگاه اقتصادی و زیست‌محیطی روستاهای حریم بود. طالشی، پژوهشگر و عضو هیئت علمی دانشگاه، بر ضرورت نگاه فراتر از کالبد سکونتگاه‌ها تأکید کرد و گفت: روستاهای پیرامون شهر تنها محل استقرار جمعیت نیستند، بلکه در تولید، حفظ اراضی کشاورزی و ایجاد تعادل زیست‌محیطی پیرامون تهران نقش دارند.
بر این اساس، هرگاه فعالیت‌های کشاورزی در برابر جذابیت ساخت‌وساز و تقاضای سکونت تضعیف شود، کارکرد زمین نیز تغییر خواهد کرد. در چنین شرایطی، روستا به‌جای آنکه بخشی از نظام تولید و زیست پیرامون شهر باشد، ممکن است به عرصه‌ای برای توسعه مسکونی تبدیل شود.
این تغییر، تنها یک جابه‌جایی در نوع استفاده از زمین نیست، بلکه می‌تواند بر اقتصاد محلی، الگوی اشتغال، منابع طبیعی و حتی نحوه ارتباط تهران با سکونتگاه‌های پیرامونی اثر بگذارد.
مدیریت حریم؛ یک مسئله چندمتولی
بخش دیگری از چالش، به ساختار تصمیم‌گیری و حدود مسئولیت دستگاه‌های مختلف بازمی‌گردد. مهندس خوئینی، مدیرکل فنی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، در این نشست به موضوع تداخل برخی وظایف و صلاحیت‌های اجرایی میان دهیاری‌ها و شهرداری‌ها اشاره کرد.
به گفته وی، در سکونتگاه‌هایی که با سرعت در حال رشد هستند، نبود سازوکار روشن برای مدیریت این دوره گذار می‌تواند فرایند تصمیم‌گیری درباره ساخت‌وساز، توسعه محدوده و تغییر کاربری زمین را با پیچیدگی همراه کند.
از این منظر، مسئله حریم تهران را نمی‌توان تنها با یک ابزار یا از سوی یک نهاد حل کرد. کنترل ساخت‌وساز، تعیین تکلیف مسئولیت‌ها، حفاظت از اراضی کشاورزی، تأمین زیرساخت و مدیریت رشد جمعیت باید در یک چارچوب هماهنگ مورد توجه قرار گیرد.
آینده حریم را امروز باید مدیریت کرد
آنچه از مباحث دومین نشست هم‌اندیشی حریم پایتخت برمی‌آید، این است که مسئله اصلی تنها وضعیت فعلی روستاهای پیرامون تهران نیست؛ بلکه نحوه رویارویی با روندهایی است که می‌توانند ساختار این سکونتگاه‌ها را در سال‌های آینده تغییر دهند.
اگر رشد جمعیت و توسعه کالبدی بدون توجه به ظرفیت‌های محیطی، اقتصادی و زیرساختی پیش برود، برخی روستاها ممکن است به تدریج ویژگی‌های اولیه خود را از دست بدهند و به سکونتگاه‌هایی با الگوی شهری تبدیل شوند. در مقابل، برنامه‌ریزی پیش‌نگر می‌تواند امکان حفظ کارکردهای روستایی، صیانت از زمین‌های کشاورزی و ساماندهی توسعه را فراهم کند.
به همین دلیل، مدیریت حریم تهران نیازمند نگاهی است که روستا را نه مانعی در مسیر توسعه شهری، بلکه بخشی از ساختار فضایی و زیست‌محیطی پایتخت بداند؛ نگاهی که در آن، پیشگیری از تغییرات نامتوازن، پیش از آنکه به مسئله‌ای پیچیده و پرهزینه تبدیل شود، در دستور کار قرار گیرد.
نظر شما