به گزارش خبرگزاری ایمنا، شهر هر روز مسئله تازهای پیشروی مدیرانش میگذارد؛ از ترافیک و آلودگی هوا گرفته تا مدیریت پسماند، توسعه فضای سبز، ایمنی، بحران، خدمات شهری و دهها مسئلهای که پاسخ به هرکدام نیازمند شناخت دقیق و تصمیمگیری بر پایه داده است؛ در چنین شرایطی پژوهش میتواند یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت شهری برای فهم مسئله و پیدا کردن مسیرهای تازه باشد، اما مسئله فقط این نیست که برای شهر پژوهش انجام شود، مسئله این است که حاصل این پژوهشها کجای فرایند تصمیمگیری و اداره شهر قرار میگیرد.
سالهاست دانشگاهها، مراکز پژوهشی و مجموعههای مدیریت شهری درباره مسائل مختلف شهر مطالعه و گزارش تولید میکنند؛ پروژههایی که گاه با صرف زمان، هزینه و استفاده از ظرفیت متخصصان به نتیجه میرسند، اما اگر خروجی آنها در نهایت به اصلاح یک فرایند، تغییر یک رویه، اجرای یک طرح یا حتی کنار گذاشتن یک تصمیم ناکارآمد منجر نشود، بخش مهمی از فلسفه وجودی پژوهش شهری بلااستفاده میماند.
از همینجا پرسشی جدی شکل میگیرد: آیا مسئله مدیریت شهری کمبود پژوهش است یا فاصلهای که میان «مسئله»، «ایده»، «پژوهش» و «اقدام» ایجاد شده است؟
پژوهش زمانی برای شهر ارزش پیدا میکند که بتواند چیزی را در واقعیت تغییر دهد؛ گاهی این تغییر یک پروژه بزرگ عمرانی نیست و ممکن است در اصلاح یک دستورالعمل، تغییر شیوه ارائه خدمت، بازطراحی فرایند، کاهش هزینهها، افزایش بهرهوری یا حتی تصمیم به انجام ندادن یک اقدام خلاصه شود. به همین دلیل، ارزش یک پژوهش را نمیتوان تنها با تعداد صفحات گزارش، عنوان علمی پروژه یا هزینه انجام آن سنجید؛ پرسش مهمتر این است که خروجی آن چه تغییری در شهر ایجاد کرده است.
از سوی دیگر، همه مسائل شهری بهتنهایی پژوهشپذیر نیستند. گاهی مدیران با مسئلهای روبهرو هستند که راهحل آن در اختیار سازمان است و تنها به تصمیم، هماهنگی یا اصلاح فرایند نیاز دارد. در نقطه مقابل، برخی مسائل بدون تولید داده، مطالعه علمی، آزمون راهکارها و شناخت دقیق ابعاد موضوع، قابلیت تصمیمگیری ندارند. تشخیص همین مرز، یکی از حلقههای مهمی است که میتواند از تولید پژوهشهای کماثر جلوگیری کند.
مسئله دیگر، سرنوشت ایدههاست. بخشی از ایدههایی که برای حل مسائل شهر مطرح میشوند، ممکن است در زمان طرح به دلیل محدودیت منابع، نبود فناوری، زیرساخت یا شرایط اجرایی مناسب به نتیجه نرسند. با این حال، کنار گذاشته شدن یک ایده نباید بهمعنای فراموش شدن آن باشد، چراکه ممکن است شرایط شهر تغییر کند و همان ایده در چند سال بعد به راهکاری عملی و مؤثر تبدیل شود.
در چنین نگاهی، پژوهش شهری نه یک محصول نهایی، بلکه حلقهای از زنجیره حل مسئله است؛ زنجیرهای که از مشاهده و تعریف درست مسئله آغاز میشود، به ایده و مطالعه میرسد و باید در نهایت راه خود را به میز تصمیمگیری و میدان اجرا باز کند. اگر این زنجیره در هر نقطه متوقف شود، احتمال آن وجود دارد که پژوهش به گزارشی تبدیل شود که پس از پایان پروژه، راهی قفسهها یا آرشیو سازمان شود.

اتاقهای فکر تخصصی، مسیر پژوهشهای شهری را هدفمند میکنند
سید امیر سامع، نایبرئیس شورای اسلامی شهر اصفهان به خبرنگار ایمنا میگوید: زمانی میتوان از کارآمدی نظام پژوهش در مدیریت شهری سخن گفت که پژوهشها از مسائل واقعی شهر آغاز شود و نتیجه آنها نیز در قالب راهکار، تصمیم مدیریتی یا اقدام عملیاتی قابل استفاده باشد، بنابراین صرف افزایش تعداد موضوعات پژوهشی نمیتواند بهتنهایی نشانه موفقیت این حوزه باشد.
وی ادامه میدهد: بخشهای مختلف مدیریت شهری از خدمات شهری و فضای سبز گرفته تا محیط زیست، پسماند، آتشنشانی و مدیریت بحران، مسائل و نیازهای متفاوتی دارند و همین تفاوت ایجاب میکند برای شناسایی و حل مسائل هر حوزه، نگاه تخصصی و متناسب با همان حوزه شکل بگیرد.
نایبرئیس شورای اسلامی شهر اصفهان پیشنهاد میکند: برای رسیدن به این هدف، میتوان در ادارهها و سازمانهای مختلف اتاقهای فکر تخصصی تشکیل داد و در آن از ظرفیت مدیران مرتبط، کارشناسان باسابقه، نیروهای متخصص و جوانان نخبه استفاده کرد؛ چنین ترکیبی میتواند موضوعاتی را که در روندهای معمول مدیریتی کمتر دیده میشوند شناسایی و زمینه طرح راهکارهای تازه را فراهم کند.
سامع میافزاید: قرار گرفتن تجربه عملیاتی در کنار دانش تخصصی و ایدههای نو، کمک میکند پیشنهادها پیش از آنکه به یک پروژه پژوهشی تبدیل شوند، از دو منظر امکان اجرا و اعتبار علمی بررسی شوند و از صرف منابع برای موضوعاتی که قابلیت تبدیل شدن به نتیجه عملی ندارند، جلوگیری شود.
وی با اشاره به اینکه بسیاری از خدمات و اقدامات کنونی شهر در گذشته تنها یک ایده بودهاند، اظهار میکند: ممکن است ایدهای در مقطع زمانی خاص بهدلیل محدودیت منابع، نبود زیرساخت یا شرایط نامناسب اجرایی امکان تحقق نداشته باشد، اما این بهمعنای کنار گذاشتن همیشگی آن نیست؛ با تغییر شرایط، همان ایده میتواند دوباره مورد توجه قرار گیرد و به پروژه مؤثری تبدیل شود.
نایبرئیس شورای اسلامی شهر اصفهان ادامه میدهد: نظام پژوهش مدیریت شهری باید علاوه بر پاسخگویی به نیازهای جاری، سازوکاری برای ثبت و نگهداری ایدهها داشته باشد تا پیشنهادهایی که در شرایط کنونی امکان اجرا ندارند، در آینده دوباره قابل بررسی باشند.
سامع با تأکید بر اینکه هر ایدهای نباید مستقیم به پروژه پژوهشی تبدیل شود، میگوید: نخست باید مشخص شود مسئله مطرحشده با یک تصمیم مدیریتی یا اصلاح فرایند قابل حل است یا برای رسیدن به پاسخ، به مطالعه علمی، تولید داده، طراحی مدل و ارزیابی گزینههای مختلف نیاز دارد. تنها دسته دوم باید در سبد موضوعات پژوهشی قرار گیرد.
وی خاطرنشان میکند: پس از مشخص شدن ضرورت پژوهش، پروژهها باید با مجموعهای از معیارها بررسی شوند؛ شدت و اهمیت مسئله، فوریت، گستره تأثیرگذاری، امکان تأمین داده، قابلیت اجرای نتایج، هزینه انجام کار، میزان صرفهجویی احتمالی، نوآوری و میزان ارتباط موضوع با مأموریتهای مدیریت شهری از جمله شاخصهایی است که میتواند در این اولویتبندی مورد توجه قرار گیرد.
نایبرئیس شورای اسلامی شهر اصفهان تصریح میکند: یک پروژه پژوهشی زمانی میتواند مسیر درستی داشته باشد که از ابتدا مشخص باشد قرار است کدام مسئله را حل کند، خروجی آن چه خواهد بود، کدام بخش مدیریت شهری از نتیجه استفاده میکند و این نتیجه چگونه به تصمیم یا اقدام اجرایی تبدیل خواهد شد؛ در چنین رویکردی، پژوهش از یک فعالیت مطالعاتی جداگانه به بخشی از فرایند حل مسئله در شهر تبدیل میشود.
بازارهای جدید اصفهان باید با بهرهبرداری هوشمند توسعه یابند
سامع در ادامه به موضوع توسعه بازارهای جدید و شیوه بهرهبرداری از آنها اشاره میکند و میگوید: تجربه مجموعههایی که در زمینه گل و گیاه و محصولات مرتبط فعالیت میکنند، از جمله باغ و باغچه، باغ ریحان و فروشگاههای میوه، نشان داده است که ساخت یک فضای جدید تنها مرحله ابتدایی کار است و موفقیت واقعی زمانی حاصل میشود که برای نحوه بهرهبرداری، جذب مخاطب و تداوم فعالیت نیز برنامه مشخصی وجود داشته باشد.
وی میافزاید: در چنین ساختاری، شهرداری میتواند وظیفه فراهم کردن زیرساخت، دسترسی، الزامات فنی و بسترهای لازم را بر عهده داشته باشد و در ادامه، سازمان میادین با ساماندهی بهرهبرداران و غرفهداران، بر کیفیت و استمرار فعالیت آنها نظارت کند.
نایب رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان استفاده از فناوری را یکی از ابزارهای تکمیل این مدل عنوان میکند و میگوید: ایجاد یک سامانه یا بستر نرمافزاری برای ارتباط میان سازمان میادین و بهرهبرداران میتواند اطلاعات را یکپارچه کند و در هماهنگی امور، نظارت بر عملکرد و ارتقای کیفیت خدمات استفاده شود.
سامع درباره بازار عرضه میوه نیز میگوید: در این حوزه هم نباید نگاه تنها به ایجاد یک فضای فیزیکی برای عرضه محصولات محدود شود؛ تکمیل زیرساخت از سوی شهرداری باید کنار سازوکاری هوشمند برای مدیریت همکاری با بهرهبرداران قرار گیرد تا نتیجه آن در نهایت به ارتقای کیفیت خدمات، افزایش استقبال شهروندان و بهبود تجربه خرید منجر شود.
وی اضافه میکند: یکی دیگر از اهداف چنین مدلی، ایجاد امکان پایش و کنترل مؤثرتر قیمتهاست و برای رسیدن به این هدف باید میان زیرساختهای شهری، شیوه بهرهبرداری، فناوری، کیفیت ارائه خدمات، رضایت شهروندان و سازوکار مدیریت قیمت ارتباط برقرار شود.
نایبرئیس شورای اسلامی شهر اصفهان تأکید میکند: چنین مدلی نباید فقط برای یک بازار یا مجموعه خاص طراحی شود، بلکه باید قابلیت استفاده در بازارهای موجود و امکان تعمیم به بازارها و خدمات جدیدی را که در آینده ایجاد میشوند، داشته باشد.

از پژوهش تا اجرا در شهرداری اصفهان؛ نتایج مطالعات چگونه وارد تصمیمگیری میشود؟
مرتضی نصوحی، مدیرکل پژوهش و نوآوری شهرداری اصفهان با اشاره به سازوکار شهرداری اصفهان برای سنجش میزان اثرگذاری پژوهشها و تبدیل نتایج آنها به تصمیم یا اقدام اجرایی، به خبرنگار ایمنا میگوید: فرضیه اشتباهی وجود دارد درباره اینکه پژوهشها از نتایج کاربردی فاصله دارند، در حالی که شواهد این فرضیه مشخص نیست، چراکه پروژههای پژوهشی مدیریت شهری در سه دسته تعریف میشوند و هر سه دسته به نوعی به کاربرد و تصمیمگیری منجر میشوند.
وی میافزاید: دسته نخست، پژوهشهایی است که حوزه مدیریت شهری به آنها میپردازد و از جنس نظرسنجی، نیازسنجی و رضایتسنجی است؛ نتایج این پژوهشها بهصورت مستقیم مورد استفاده مدیران قرار میگیرد و تحلیلهای حاصل از آنها در تصمیمگیریها بهکار گرفته میشود.
مدیرکل پژوهش و نوآوری شهرداری اصفهان ادامه میدهد: برای نمونه، نظرسنجی از مسافران نوروزی و شهروندان انجام میشود و نتایج آن در برنامهریزیهای مدیریت شهری استفاده میشود، همچنین در زمان بودجهریزی و در قالب بودجهریزی مشارکتی، نیازسنجی میشود و حتی بعضی پیشنهادهای شهروندان دارای عدد و رقم و اعتبار مشخص در بودجه میشود که این موضوع به معنای پیدا کردن کاربرد عملی برای نتایج پژوهش است.
نصوحی با اشاره به رضایتسنجیهای انجامشده در مدیریت شهری تصریح میکند: نتایج رضایتسنجیها نیز مبنای تصمیمگیری قرار میگیرد و مدیران شهری از این دادهها برای اصلاح و برنامهریزی اقدامات استفاده میکنند.
وی دسته دوم پروژههای پژوهشی را مربوط به مطالعات جامع مورد نیاز شهر میداند و میگوید: اداره کل پژوهش و نوآوری شهرداری اصفهان بخشی از مطالعاتی را انجام میدهد که از جنس یا شبیه طرحهای جامع هستند؛ از جمله مطالعات پدافند غیرعامل، طرح جامع حملونقل و ترافیک، طرحهای جامع پارکها و فضای سبز، مطالعات هدایت و دفع آبهای سطحی و ضوابط زیباسازی شهر.
مدیرکل پژوهش و نوآوری شهرداری اصفهان اضافه میکند: این دسته از طرحها کل گستره شهر را تحت تأثیر قرار میدهد و وقتی انجام میشود، تکلیف برخی موضوعات را مشخص میکند بهویژه در حوزه مکانیابی و تعیین اولویتهای اجرایی که نتایج آنها مستقیم در برنامهریزی و اجرا کاربرد دارد.
نصوحی با تشریح دسته سوم پروژههای پژوهشی شهرداری اصفهان اظهار میکند: این پروژهها از جنس فنی و مهندسی هستند و بهطور معمول در پاسخ به مشکلی تعریف میشوند که یکی از حوزههای شهرداری با آن روبهروست، بنابراین آن حوزه متقاضی انجام پژوهش میشود تا مسئله بررسی شود.
وی ادامه میدهد: در این پروژهها ممکن است نمونهبرداری و مطالعات آزمایشگاهی انجام شود و مشاور در نهایت راهکار مشخصی برای رفع مشکل ارائه کند، برای مثال در حوزه آفات مختلف درختان، شیوه اقدام، میزان استفاده از سموم و راهکارهای رفع خطرات آن یا پروژههایی که برای رفع مشکلات آسفالت انجام میشود.
مدیرکل پژوهش و نوآوری شهرداری اصفهان تأکید میکند: در این دسته از پروژهها، نقطه آغاز، اعلام یک نیاز واقعی و کاربردی است، بنابراین اگر گفته میشود میان پژوهش و استفاده از نتایج آن فاصله وجود دارد، این موضوع بیشتر ناشی از شکلگیری یک انگاره در ذهن برخی افراد است، در حالی که واقعیت این است که پژوهشهایی که در قالب این سه دسته انجام میشود، نتایج آن در شهرداری استفاده میشود.
وی درباره اقدامهای انجامشده برای کاربردیتر شدن پژوهشها میگوید: در سالهای اخیر به سمت خروجیمحور کردن پروژههای پژوهشی حرکت کردهایم؛ به این معنا که در قراردادهای پژوهشی دیگر تنها به شرح خدمات توجه نمیشود، بلکه مشخص میکنیم در هر بخش از شرح خدمات قرار است چه خروجیهایی با چه مشخصاتی به شهرداری تحویل داده شود.
نصوحی خاطرنشان میکند: در همین راستا، مشاور جلسات حضوری با پیمانکار برگزار میکند تا خواسته و نیاز اصلی بهصورت دقیق مشخص شود و پروژه از ابتدا با هدف دستیابی به خروجی مورد نیاز تعریف و دنبال شود.
وی درباره تقویت اتاقهای فکر تخصصی در مدیریت شهری نیز میگوید: یکی از رویکردهای اداره کل پژوهش و نوآوری، ترویج شکلگیری اتاقهای فکر تخصصی در موضوعات مختلف مورد نیاز شهرداری بوده است و تاکنون تجربه برگزاری حدود ۹ اتاق فکر را در مجموعه شهرداری داشتهایم.
مدیرکل پژوهش و نوآوری شهرداری اصفهان با بیان اینکه ممکن است اهمیت بعضی موضوعات در بازه ششماهه یا یکساله بیشتر باشد، تصریح میکند: با توجه به پیچیدگی مسائل شهری و تأثیر تصمیمهای مدیران شهری بر زندگی شهروندان در حوزههای زیستمحیطی، حملونقلی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، به نظر میرسد رویکرد ما باید حرکت به سمت اتاقهای فکر دائمیتر باشد.
وی میافزاید: برنامه ما این است که با تمام حوزههای شهرداری مکاتبه کنیم تا این اتاقهای فکر تخصصی تقویت شود؛ در این اتاقها جمعی از استادان دانشگاه، نخبگان و پژوهشگران اداره کل، ماهانه گرد هم میآیند و مسائل حوزههای مختلف را با نگاه آیندهپژوهانه بررسی میکنند.
پژوهشهای شهری اصفهان به ساخت تجهیزات جدید آتشنشانی و فضای سبز رسید
نصوحی ادامه میدهد: این روند کمک میکند پروژههای پژوهشی با تعریف و تبیین مشخصتری شکل بگیرد و همافزایی مناسبی میان جامعه تجربی و جامعه نخبگانی در مجموعه مدیریت شهری ایجاد شود؛ سال جاری نیز درصدد هستیم موضوع اتاقهای فکر تخصصی را در مجموعه شهرداری بیش از گذشته ترویج کنیم.
وی درباره تبدیل نتایج پژوهشها به پروژههای اجرایی نیز میگوید: پروژههایی که در قالب نظرسنجی و رضایتسنجی، مطالعات فنی و مهندسی یا طرحهای جامع انجام میشود، کاربردی میشود و نمونههای متعددی در این زمینه وجود دارد.
مدیرکل پژوهش و نوآوری شهرداری اصفهان یکی از این نمونهها را پروژه جمعآوری و دفع آبهای سطحی عنوان میکند و میافزاید: این پروژه با یک برنامه چهارساله در دستور کار قرار گرفته است تا نکاتی که برای جمعآوری آبهای سطحی هنگام بارندگی وجود دارد و مشکلاتی که در برخی نقاط شهر با آن روبهرو بودیم، برطرف شود؛ سال نخست نیز حدود ۴۰۰ میلیون تومان برای هر منطقه شهرداری بهمنظور پیشبرد فاز نخست این برنامه اجرایی اعتبار در نظر گرفته شد.
نصوحی با اشاره به مطالعات ضوابط زیباسازی شهر نیز تصریح میکند: زمانی که لایحه ضوابط زیباسازی شهر در شورای اسلامی شهر تصویب شود، این ضوابط وارد مرحله اجرا خواهد شد، بنابراین نمونههای اجراشده و در حال اجرا از نتایج پژوهشها کم نداریم.
وی با تأکید بر اینکه مأموریت اداره کل پژوهش و نوآوری شهرداری تنها به اجرای پروژههای پژوهشی محدود نمیشود، میگوید: بخشی از پاسخگویی به نیازهای شهرداری، مربوط به نیازهای فناورانه است و در این بخش باید با کمک شرکتهای دانشبنیان، نیازهای حوزههای مختلف را پاسخ دهیم.
مدیرکل پژوهش و نوآوری شهرداری اصفهان ادامه میدهد: طی سالهای اخیر با همکاری شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان و شرکتهای دانشبنیان، بسیاری از نیازهای شهری و تجهیزات مورد نیاز سازمانهای وابسته به شهرداری محقق شده است، برای نمونه، برای نخستینبار روش تصفیه پساب با استفاده از نانواوزون اجرا شد که نتایج خوبی به همراه داشت.
وی اضافه میکند: سنسورهای تشخیص گازهای سمی در چاه برای سازمان آتشنشانی ساخته شده و همچنین کلاه هوشمند ایمنی آتشنشانان نیز طراحی و ساخته شده است. این کلاه میتواند اطلاعاتی مانند میزان اکسیژن خون، ضربان قلب و میزان گازهای سمی محیط را دریافت و برای فرماندهی آتشنشانی مخابره کند تا خطرات احتمالی برای سلامت آتشنشانان سریعتر شناسایی شود.
نصوحی با اشاره به برخی دیگر از دستاوردهای فناورانه میگوید: در حوزه سازمان پارکها و فضای سبز، دستگاههایی برای استخراج ریشه خشکیده درختان قطور از خاک، همچنین دستگاههای تزریق کود و سم به لایههای زیرین خاک با کمک شرکتهای دانشبنیان ساخته شده است.
وی ادامه میدهد: در حوزه آتشنشانی نیز پهپادهایی برای جستوجو و کاوش، همچنین پهپادهای اطفای حریق ساخته شده است که میتواند در عملیاتهای مختلف استفاده شود.
مدیرکل پژوهش و نوآوری شهرداری اصفهان تأکید میکند: اگر شرکتهای دانشبنیان امروز دارای یک دانش و توانمندی مشخص هستند، پیش از رسیدن به این توانمندی، پژوهشهایی انجام شده و این زنجیره از پژوهش آغاز میشود و در ادامه با توسعه فناوری به محصول و راهکار اجرایی تبدیل خواهد شد.

پژوهش؛ سرمایهای برای آینده شهر
به گزارش ایمنا، پژوهش شهری را نباید هزینهای برای پاسخ به مسائل امروز دانست؛ بخشی از ارزش آن در این است که مدیریت شهر را برای مسئلههایی آماده کند که هنوز به مرحله بحران نرسیدهاند. شهری که از تجربههای گذشته یاد میگیرد، دادههای خود را انباشته نمیکند و ایدههای قابل استفاده را از چرخه تصمیمگیری حذف نمیکند، در رویارویی با مسائل آینده نیز دست بسته نخواهد بود.
از این منظر، نتیجه یک پژوهش تنها یک پروژه جدید نیست. گاهی حاصل آن میتواند یک تصمیم متفاوت، یک مسیر تازه برای ارائه خدمات، جلوگیری از تکرار یک خطا یا حتی تشخیص بهموقع یک مسئله در حال شکلگیری باشد. به همین دلیل، سنجش اثرگذاری پژوهشهای شهری نیازمند نگاهی فراتر از تعداد مطالعات انجامشده است؛ باید دید این دانش چگونه در حافظه مدیریتی شهر باقی میماند و چه زمانی دوباره میتواند در خدمت یک تصمیم قرار گیرد.
اگر قرار است پژوهش بخشی از نظام حکمرانی شهر باشد، ارتباط میان دانشگاه، متخصصان، مدیران و بدنه اجرایی نیز نباید فقط به زمان اجرای یک پروژه پژوهشی محدود شود. این ارتباط میتواند به جریانی مستمر برای شناخت مسئله، آزمودن راهحلها، یادگیری از تجربهها و آماده شدن برای نیازهای آینده تبدیل شود.
در نهایت، شهری پژوهشمحور شهری نیست که تنها پروندههای بیشتری از مطالعات علمی در آرشیو خود داشته باشد؛ شهری پژوهشمحور است که بتواند از دانشی که تولید کرده است، در زمان مناسب استفاده کند. شاید ارزش واقعی پژوهش شهری نیز در همین نقطه سنجیده شود؛ جایی که دانش از حافظه سازمانی عبور میکند و به بخشی از آینده شهر تبدیل میشود.
نظر شما