به گزارش خبرگزاری ایمنا، صدای اعلانهای تلفن همراه پشتسر هم بلند میشود و ویدئویی که چند دقیقه قبل در خانه ضبط شده، حالا دیگر فقط یک لحظه خانوادگی نیست؛ کسانی که کودک هیچوقت آنها را ندیده، درباره خندهاش، حرف زدنش و رفتارش نظر میدهند. یکی او را دوستداشتنی میداند، دیگری از رفتارش ایراد میگیرد و عدهای هم منتظرند دوباره همان کودکی را ببینند که در ویدئوی قبلی دیدهاند و کودک شاید معنای این همه نگاه را نداند، اما بهتدریج متوجه میشود که رفتار او برای دیگران هم دیده و قضاوت میشود.
هویت هر انسان در سالهای کودکی آرامآرام شکل میگیرد؛ در خانواده، مدرسه، جمع دوستان و تجربههایی که به کودک فرصت میدهند خودش را بشناسد و درباره اینکه چه کسی است و چگونه میخواهد دیده شود، تصمیم بگیرد. این مسیر، اما برای کودکانی که از سنین پایین در فضای مجازی حضور دارند، شکل متفاوتی پیدا کرده است؛ کودکانی که ممکن است پیش از آنکه خودشان تصویری از هویتشان بسازند، تصویری از آنها در ذهن دیگران شکل گرفته باشد.
کودک بلاگر از همان سالهای ابتدایی زندگی میتواند مخاطب داشته باشد؛ مخاطبانی که رفتار، حرف زدن، علایق و حتی واکنشهای او را دنبال میکنند. در این میان، تکرار یک تصویر مشخص از کودک ممکن است موجب شود او نه فقط با خود واقعی، بلکه با شخصیتی که مخاطبان از او انتظار دارند نیز روبهرو باشد؛ کودکی که همیشه باید بامزه، پرانرژی، دوستداشتنی یا همان تصویری باشد که پیشتر دیده شده است.
نگاه دیگران نیز در دوره کودکی و نوجوانی بیاهمیت نیست. تعریفها، توجهها و قضاوتها میتوانند بر برداشت فرد از خودش اثر بگذارند و در فضای مجازی، این نگاه دیگر محدود به خانواده یا دوستان نزدیک نیست. گاهی هزاران نفر درباره یک کودک نظر میدهند، در حالی که او هنوز ابزار و تجربه کافی برای رویارویی با چنین حجم گستردهای از قضاوت اجتماعی را پیدا نکرده است.
به همین دلیل، کودکبلاگری تنها به میزان حضور کودک در فضای مجازی محدود نمیشود و مسئله اصلی این است که این حضور چگونه میتواند با فرایند شکلگیری هویت او تلاقی پیدا کند. پرسش اینجاست که وقتی کودک از سالهای نخست زندگی در معرض نگاه دیگران قرار دارد، مرز میان خود واقعی و تصویری که از او ساخته شده کجاست و والدین تا چه اندازه باید از حق کودک برای ساختن هویت مستقل خودش محافظت کنند؟
هویتی که زیر نگاه دوربین شکل میگیرد
فاطمه رضازاده، روانشناس و مشاور کودک و نوجوان با بیان اینکه کودکی سالهایی است که فرد بهتدریج خودش را میشناسد، از اینکه چه چیزهایی دوست دارد تا اینکه چگونه میخواهد دیگران او را ببینند، اما برای کودکانی که از سالهای ابتدایی زندگی در فضای مجازی حضور دارند، این فرایند میتواند با یک تفاوت مهم همراه باشد، به خبرنگار ایمنا میگوید: بخشی از تصویر این کودکان پیش از آنکه خودشان فرصت ساختنش را داشته باشند، توسط دیگران ساخته شده است.
وی با بیان اینکه کودک بلاگر ممکن است از همان سالهای نخست با تصویری مشخص در فضای مجازی شناخته شود، میافزاید: ممکن است کودک بامزه، بازیگوش، خجالتی، پرحرف یا حتی کودکی که سبک زندگی خاصی دارد، باشد و تکرار این تصویر در مقابل مخاطبان میتواند بهتدریج به بخشی از هویتی تبدیل شود که دیگران از او انتظار دارند و در این شرایط، کودک فقط خودش نیست و او با تصویری که مخاطبان از او ساختهاند نیز روبهرو است.
روانشناس و مشاور کودک و نوجوان با بیان اینکه مسئله زمانی جدیتر میشود که رفتار کودک با تصویری که مخاطب به آن عادت کرده است، تفاوت پیدا کند، تصریح میکند: شاید کودک در یک روز حوصله صحبت کردن با دوربین را نداشته باشد یا دیگر علاقهای به کاری که پیشتر در محتوا انجام میداده نداشته باشد، با این حال، اگر اطرافیان از او انتظار داشته باشند همان شخصیت همیشگی را مقابل دوربین نشان دهد، فاصله میان خود واقعی و خودِ دیدهشده میتواند بیشتر شود.
کودک باید امکان تغییر، تجربه کردن، اشتباه کردن و حتی فاصله گرفتن از تصویری را که پیشتر از او منتشر شده، داشته باشد
رضازاده ادامه میدهد: از سوی دیگر، واکنش مخاطبان نیز میتواند در شکلگیری نگاه کودک به خودش اثر بگذارد و تعریفها، توجهها و حتی قضاوتهای منفی ممکن است برای کودکی که هنوز در حال شناخت خود است، معنای پررنگی پیدا کند. در این سن، نگاه دیگران میتواند به یکی از معیارهای ارزیابی فرد از خودش تبدیل شود و کودک بهجای آنکه فقط بپرسد «من چه کسی هستم؟»، به این فکر کند که «دیگران من را چگونه میبینند؟»
با بیان اینکه در چنین شرایطی، نقش والد اهمیت بیشتری پیدا میکند، میگوید: والد فقط مسئول انتشار یا مدیریت صفحه نیست، او باید مراقب باشد تصویری که در فضای مجازی از کودک ساخته میشود، جای هویت واقعی او را نگیرد. کودک باید امکان تغییر، تجربه کردن، اشتباه کردن و حتی فاصله گرفتن از تصویری را که پیشتر از او منتشر شده، داشته باشد.
با بیان اینکه مسئله کودکبلاگر فقط تعداد عکسها و ویدئوهای منتشرشده نیست، بلکه مسئله این است هویت کودک در چه فضایی و زیر چه نگاهی شکل میگیرد، اضافه میکند: اگر کودک احساس کند برای پذیرفته شدن باید همیشه همان تصویری باشد که مخاطب دوست دارد، فضای مجازی از ابزار ثبت خاطره فراتر میرود و میتواند وارد فرایند شکلگیری هویت او شود.
وقتی مخاطب هم در ساختن هویت کودک سهم پیدا میکند
فاطمه خدادادی، روانشناس بالینی با بیان اینکه هر کودکی در مسیر رشد، تصویری از خودش میسازد که خانواده، دوستان، مدرسه و محیط اطراف در شکلگیری آن نقش دارند، به خبرنگار ایمنا میگوید: کودکانی که از سنین پایین در صفحات والدین یا حسابهای شخصی خودشان دیده میشوند، با یک گروه بزرگتر از ناظران نیز روبهرو هستند و این گروه مخاطبانی هستند که آنها را میشناسند، درباره آنها نظر میدهند و گاهی حتی برای رفتار آنها انتظار ایجاد میکنند.
وی با بیان اینکه ممکن است یک کودک بهدلیل حضور مداوم در فضای مجازی، خیلی زود با واکنشهایی روبهرو شود که برای سن او سنگین باشد، میافزاید: مخاطب ممکن است از ظاهر، رفتار، حرف زدن یا سبک زندگی او تعریف کند یا درباره همان ویژگیها قضاوت کند. حتی اگر کودک همه این واکنشها را بهطور مستقیم نخواند، فضای اطراف او میتواند تحت تأثیر این نگاهها قرار بگیرد و به او منتقل کند که چگونه باید دیده شود.
روانشناس بالینی تصریح میکند: اینجا مفهوم مخاطب از تماشاگر ساده فراتر میرود و وقتی کودک متوجه میشود رفتارهایش دیده میشوند، ممکن است بهتدریج در رفتار خود نیز این دیدهشدن را در نظر بگیرد. دوربین میتواند بخشی از موقعیتهای روزمره شود و کودک کمکم یاد بگیرد در بعضی موقعیتها چگونه رفتار کند تا واکنش بیشتری دریافت کند، یعنی نگاه بیرونی، بهتدریج وارد نگاه کودک به خودش میشود.
شهرتی که از کودکی شکل میگیرد، همیشه با هویت فرد در سالهای بعد هماهنگ نیست
خدادادی با بیان اینکه از سوی دیگر، شهرتی که از کودکی شکل میگیرد، همیشه با هویت فرد در سالهای بعد هماهنگ نیست، ادامه میدهد: علایق، شخصیت و دیدگاههای کودک در مسیر رشد تغییر میکنند، اما تصویرهای قدیمی میتوانند همچنان در فضای مجازی باقی بمانند و در نتیجه، کودک ممکن است در آینده با تصویری از گذشته خود روبهرو شود که دیگر نماینده شخصیت و انتخابهای امروزش نیست.
وی با بیان اینکه این موضوع اهمیت مرز میان شناخته شدن و شناخته شدن بهجای خود را نشان میدهد، میگوید: کودک باید فرصت داشته باشد هویت خود را تجربه و بازتعریف کند، بدون اینکه هر تغییر او با تصویری که سالها قبل از او ساخته شده سنجیده شود و قرار نیست گذشته دیجیتال کودک تمام آینده او را تعریف کند.
روانشناس بالینی اضافه میکند: چالش اصلی کودک بلاگر فقط حضور در فضای مجازی نیست، بلکه مسئله، قدرت نگاه دیگران در دورهای است که هویت هنوز در حال شکلگیری است. هرچه حضور کودک در معرض مخاطب بیشتر باشد، مسئولیت والد نیز بیشتر میشود تا میان دیدهشدن و آزادی کودک برای ساختن هویت خودش تعادل برقرار کند.
دیده شدن همواره بهمعنای آسیب دیدن نیست و حضور کودک در فضای مجازی نیز نمیتواند بهتنهایی نشانه یک تجربه منفی باشد. آنچه اهمیت دارد، کیفیت این حضور و میزان نقشی است که نگاه مخاطب در زندگی کودک پیدا میکند. اگر کودک احساس کند برای پذیرفته شدن باید مطابق انتظار دیگران رفتار کند، فضای مجازی میتواند از یک ابزار ارتباطی به عاملی مؤثر بر تصویر او از خودش تبدیل شود.
کودک در مسیر رشد نیاز دارد تجربه کند، تغییر کند و حتی گاهی برخلاف تصویری که دیگران از او ساختهاند، رفتار کند. هویتی که در کودکی شکل میگیرد، قرار نیست یک شخصیت ثابت و همیشگی باشد، اما وقتی تصاویر و ویدئوهای سالهای ابتدایی زندگی کودک در فضای عمومی باقی میمانند، ممکن است تصویری قدیمی از او همچنان با هویت امروزش همراه باشد.
در این میان، والدین نقش تعیینکنندهای دارند و آنها میتوانند میان علاقه به اشتراکگذاری زندگی کودک و حق او برای داشتن فضایی مستقل از نگاه مخاطبان تعادل ایجاد کنند. مهم است که کودک احساس نکند برای حفظ توجه مخاطبان، باید همیشه همان شخصیتی باشد که دیگران از او انتظار دارند و بداند که نه گفتن، تغییر کردن و متفاوت بودن نیز بخشی از حق اوست.
کودکبلاگری را نباید فقط از دریچه تعداد دنبالکنندگان یا میزان دیدهشدن بررسی کرد و پشت هر تصویر منتشرشده، کودکی قرار دارد که هنوز در حال ساختن پاسخ خودش به یک سوال اساسی است که «من چه کسی هستم؟» و شاید مهمترین مسئولیت بزرگسالان این باشد که اجازه دهند پاسخ این سوال را خود کودک پیدا کند، نه اینکه فضای مجازی پیش از او پاسخ را آماده کرده باشد.
نظر شما