به گزارش خبرگزاری ایمنا از ایلام، بازار جهانی عسل تنها به تولید محصول و برداشت از کندو محدود نمی‌شود؛ بسته‌بندی، فراوری، برندینگ، استانداردسازی و دسترسی به بازارهای صادراتی، بخش مهمی از ارزش نهایی این محصول را شکل می‌دهد.
در ایران اما زنبورداران در بسیاری از موارد، عسل تولیدی خود را بدون طی این مراحل و با کمترین ارزش افزوده به بازار عرضه می‌کنند؛ وضعیتی که در صورت تداوم، مانعی برای تبدیل ظرفیت‌های بومی به یک صنعت رقابت‌پذیر در بازارهای جهانی خواهد بود.
استان ایلام با برخورداری از پوشش گیاهی متنوع و ظرفیت مناسب زنبورداری، از جمله استان‌هایی است که می‌تواند سهم بیشتری از این بازار به دست آورد، اما تحقق این ظرفیت نیازمند عبور از خام‌فروشی و تقویت زنجیره تولید تا صادرات است.
صنعت زنبورداری در استان ایلام با تکیه بر مراتع سرسبز و جنگل‌های زیبای بلوطش، ظرفیتی فراتر از یک فعالیت معیشتی ساده دارد. استان ایلام با تولید حدود ۱.۵ درصد از عسل کشور، اگرچه از نظر حجم تولید در رتبه پانزدهم جای گرفته، اما به گواه کارشناسان در زمره قطب‌های تولید عسل‌های خاص و باکیفیت در ایران است.
تولید عسل در ایلام تنها یک فرایندِ جمع‌آوری شهد نیست، بلکه به دلیل تنوع زیستی کم‌نظیر منطقه، یک فرایند پیچیده بیولوژیکی است. زنبورهای عسل در این اقلیم از طیف وسیعی از گونه‌های گیاهی شامل آویشن، گون، یونجه، اسپرس، کلزا، خردل، بیدمشک و شیرین‌بیان تغذیه می‌کنند که این تنوع، تمایز اصلی عسل ایلام با محصولات تولیدی در دشت‌های یکنواخت سایر استان‌هاست.
بر طبق نظر کارشناسان عسل ایلام به دلیل ترکیبات ضدباکتریایی و ضدالتهابی، در زمره محصولات درمانی قرار می‌گیرد که کاربردهای متعددی در طب مکمل و سلامت دارد؛ ویژگی‌هایی که اگر با برندسازی درست همراه شود، می‌تواند به راحتی بازارهای هدف صادراتی را تسخیر کند.
موانع توسعه؛ از نبود آزمایشگاه تا بازارِ عسل تقلبی
با وجود ظرفیت‌های بی‌نظیر، صنعت عسل ایلام در مسیر حرفه‌ای‌سازی با چالش‌های ساختاری دست‌وپنجه نرم میکند. نفوذ عسل‌های تقلبی و غیراستاندارد به بازار که اعتماد مشتریان را هدف قرار داده، یکی از اصلی‌ترین تهدیدات برندِ عسل ایلام است.
از سوی دیگر، نبود آزمایشگاه‌های مرجع و مجهز عملاً اجازه شناسنامه‌دار کردن محصول را از تولیدکنندگان سلب کرده است. این وضعیت باعث شده تا محصول باکیفیت ایلامی، به جای بسته‌بندی‌های لوکس و عرضه در بازارهای جهانی، عمدتاً به صورت خام و فله‌ای به فروش برسد و ارزش افزوده آن نصیب واسطه‌ها شود.
در کنار مشکلات تجاری، تهدیدات محیط‌زیستی نیز حیات زنبورستان‌های استان را با مخاطره مواجه کرده است. خشکسالی‌های متناوب، آتش‌سوزی در جنگل‌های بلوط و استفاده غیراصولی از سموم کشاورزی در مزارع، تعادل اکولوژیک منطقه را برهم زده و پایداری تولید عسل را با چالش جدی روبه‌رو کرده است.
برای ارتقای جایگاه عسل ایلام در نقشه اقتصادی کشور، کارشناسان بر چند محور کلیدی تأکید دارند؛ نخستین محور توسعه زیرساخت‌های آزمایشگاهی، راه‌اندازی مراکز تست پیشرفته برای تضمین اصالت و کیفیت محصول است و دومین محور شامل صنعتی‌سازی بسته‌بندی و فاصله گرفتن از فروش فله‌ای و ورود به فاز بسته‌بندی‌های مدرن و لوکس متناسب با استانداردهای بین‌المللی است.
بیشتر بخوانید:
همچنین حمایت‌های هدفمند و اعطای تسهیلات کم‌بهره برای نوسازی تجهیزات زنبورداری و کاهش ریسک‌های ناشی از تغییرات اقلیمی می‌تواند بر تولید عسل با کیفیت ممتاز اثرگذار باشد.
در صورت رفع این موانع و بهره‌گیری از ظرفیت‌های بازاریابی مدرن، عسل ایلام این ظرفیت را دارد تا به یکی از برندهای شاخص صادراتی کشور تبدیل شده و بخشی از سهمِ بازارِ جهانیِ محصولات ارگانیک را به خود اختصاص دهد.
در تایید کیفیت بی‌نظیر عسل ایلام، نخستین گواه در بازار، فعالان حوزه توزیع هستند. علی دوستی، یکی از مغازه‌داران ایلامی با اشاره به شکاف میان عرضه محصولات صنعتی و تقاضای محلی، تأکید میکند: عسل‌های با برند معتبر کشوری در استان ایلام با چالش پذیرش از سوی مشتری روبرو هستند.
وی به خبرنگار ایمنا می‌گوید: عسل‌های کارخانه‌ای که از طریق زنجیره تأمین به ایلام ارسال می‌شوند، برخلاف انتظار، فروش چندانی ندارند. مشتری ایلامی به دنبال اصالت است؛ بارها شاهد بوده‌ایم که مشتری با وجود حضور برندهای شناخته‌شده در قفسه‌ها، تنها در صورت موجود بودن عسل تولید زنبورداران محلی، اقدام به خرید میکند.
این مغازه‌دار ایلامی می‌افزاید: بارها اتفاق افتاده که خریدار ایلامی وقتی به مغازه من مراجعه کرده و عسل محلی ایلام موجود نداشته‌ام با وجود برندهای معتبر که در مغازه بوده از خرید عسل منصرف شده و فقط خواستار خرید عسل ایلام بوده است.
دوستی بافت و طعم خاص عسل ایلام را عامل اصلی این تمایز می‌داند و می‌گوید: عسل‌های محلی با وجود اینکه معمولاً در بسته‌بندی‌های ساده و بدون نام تجاری عرضه می‌شوند، ولی به دلیل کیفیت بی‌بدیل، به‌سرعت در بازار مصرف جای می‌گیرند و رقابت با آن‌ها حتی برای برندهای صنعتی معتبر نیز بسیار دشوار و غیرممکن است.
این نگاهِ بازار، در میان شهروندان ایلامی نیز به وضوح مشهود است. مریم امیدوار، یکی از مصرف‌کنندگان ایلامی با بیان اینکه خانواده‌اش تنها از عسل تولید شده در استان استفاده می‌کنند، بر اهمیت خرید مستقیم از زنبورداران تأکید دارد و معتقد است: طعم متمایز عسل محلی، حتی فرزندان او را نیز از پذیرش جایگزین‌های صنعتی بازداشته است.
وی می‌افزاید: ما عسل خود را به صورت مستقیم از یکی از اقوام که زنبوردار هستند می خریم و فرزندان من هم از طعم این عسل بسیار راضی هستند و برای صبحانه به طور معمول ترجیح می‌دهند از عسل محلی ایلام استفاده کنند.
از منظر فرهنگی نیز، عسل در ایلام فراتر از یک کالای غذایی، بخشی از سنت‌های پذیرایی و سلامت است؛ رضا شعبانی شهروند ایلامی با اشاره به نقش عسل در تقویت بنیه خانواده‌ها، ترکیب آن با روغن دامی و کره محلی را یکی از محبوب‌ترین الگوهای غذایی می‌داند.
وی می‌گوید: ترکیب عسل طبیعی ایلام با کره محلی و یا روغن دامی و محلی ایلام و نیز نان ساجی ترکیبی بی‌نظیر و بسیار مقوی و به یاد ماندنی است.
این شهروند ایلامی با تاکید بر اینکه در دورهمی‌ها و پیک‌نیک‌های خانوادگی، عسل نقش کلیدی در عصرانه‌های سنتی ایلام دارد می‌افزاید: هر وقت با دیگر اقوام یا دوستان برای پیک نیک می‌رویم و یا دورهمی داریم ترجیح می‌دهیم از شلکینه(یک نوع شیرینی محلی ایلام) یا پپگ (یک نوع شیرینی محلی ایلام) همراه با عسل و روغن محلی ودامی ایلام برای عصرانه استفاده کنیم و فرزندانمان نیز عاشق این عصرانه هستند و آن را با هیچ غذای دیگری عوض نمی‌کنند.
در حالی که خریداران باافتخار از کیفیت عسل ایلام می‌گویند، در سوی دیگر، تولیدکنندگان با نگاهی پر از حسرت به فرصت‌های از دست رفته می‌نگرند. مرتضی محمدی یکی از زنبورداران بومی استان، با اشاره به چالش‌های فروش در ایام اربعین، از نبودِ بستری برای عرضه محصولات خود به زائران می‌گوید.
وی می‌افزاید: با وجود حجم عظیم تردد زائران از مسیرهای ایلام، هیچ تدبیری برای ایجاد بازارهای موقت یا ایستگاه‌های عرضه محصولات بومی اتخاذ نشده است.
این زنبوردار ایلامی با اشاره به تجربه‌ی شخصی خود می‌گوید: در ایام پیکِ اربعین، محصولاتم را به کنار جاده‌های محل عبور زائران بردم، اما به دلیل نبودِ زیرساخت‌های فروشگاهی، موفق به فروش حتی یک کیلو عسل نشدم؛ در حالی که در استان‌های مسیر مانند کرمانشاه و همدان، زائران همین عسل ایلام را با نام همان استان و در بسته‌های ۵ تا ۱۰ کیلویی به عنوان سوغات خریداری می‌کنند، ایلام با وجود داشتن عسل مرغوب، از این سهمِ اقتصادی بی‌بهره مانده است.
عسل ایلام ظرفیت بالایی برای عرضه در بازارهای جهانی دارد
شریف خدامرادی، معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی استان ایلام در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به ظرفیت‌های بی‌نظیر استان در تولید عسل مرغوب می‌گوید: اگرچه ایلام از نظر حجم تولید در رتبه پانزدهم کشور قرار دارد، اما به دلیل پوشش گیاهی غنی زاگرس و تنوع اقلیمی، در شاخص کیفیت و عسلِ «صادرات‌محور» جایگاهی ممتاز و کم‌نظیر در سطح کشور دارد.
وی می‌افزاید: عسل ایلام به دلیل ویژگی‌های منحصربه‌فرد اقلیمی و تنوع گیاهان شهدزا، فراتر از یک شیرین‌کننده ساده، یک محصول درمانی با خواص ضدباکتریایی و ضدالتهابی است که پتانسیل بالایی برای عرضه در بازارهای جهانی دارد.
معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی استان ایلام با تبیین فرایند تولید عسل طبیعی در زنبورستان‌های ایلام، تصریح میکند: این فرایند شامل مراحل دقیق زیستی توسط زنبورها است؛ از جمع‌آوری شهد گل‌ها و انتقال به کندو، تا پردازش‌های آنزیمی، کاهش رطوبت و در نهایت، پلمب سلول‌های مومی که همگی تحت تأثیر شرایط بکر و آب‌وهوای چهارفصل استان قرار دارد
خدامرادی خاطرنشان میکند: تفاوت عسل ایلام با سایر مناطق، در همین کیفیتِ مطلوبِ حاصل از تنوعِ بی‌نظیرِ پوشش گیاهی (شامل گونه‌های مرتعی، جنگلی و باغی) است.
پوشش گیاهی متنوع ؛ عاملِ تمایزِ کیفیت
وی ادامه می‌دهد: پوشش گیاهی در تولید عسلِ مرغوب نقشی صددرصدی دارد. هرچه تنوع گیاهی بیشتر باشد، کیفیت و خواص عسل ارتقا می‌یابد. استان ایلام با دارا بودن گونه‌های ارزشمندی همچون آویشن، یونجه، اسپرس، کلزا، بیدمشک، فرفیون، گون و شیرین‌بیان، به زنبورها اجازه می‌دهد تا عسلی با شناسنامه گیاهی متمایز تولید کنند که همین تنوع، باعث ارزش‌افزوده بالای عسل ایلام نسبت به سایر استان‌ها شده است.
معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی استان ایلام با اشاره به تولیدِ حدود ۱ تا ۱.۵ درصد از عسل کشور در ایلام، خاطرنشان میکند: اگرچه اولویت ما کیفیت است، اما در مسیر توسعه صادرات با موانع جدی روبه‌رو هستیم.
خدامرادی عرضه عسل‌های تقلبی و غیراستاندارد، نبود بسته‌بندی‌های مدرن و لوکس، ضعف در برندسازی، نوسانات قیمتی و پیچیدگی‌های اداری و گمرکی در دریافت گواهی‌های بهداشتی را از جمله دغدغه‌های اصلی زنبورداران می‌داند.
وی تأکید میکند: کمبود آزمایشگاه‌های مجهز برای سنجش دقیقِ درصد رطوبت، میزان قند، شاخص‌های کیفی و تعیین منشأ گیاهی، از چالش‌هایی است که نیازمند توجه ویژه است تا محصول ایلام با نام و نشان خود در بازارهای بین‌المللی دیده شود.
تهدیدات محیط‌زیستی و ضرورت حمایت‌ها
معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی استان ایلام ،سم‌پاشی‌های غیراصولی، خشکسالی‌های متناوب و آتش‌سوزی در مراتع و جنگل‌های بلوط را از جمله تهدیدات اصلی زنبورداری استان دانسته و می‌افزاید: نقش جنگل‌های بلوط در حفظِ کیفیتِ این محصول غیرقابل انکار است.
خدامرادی با تأکید بر لزوم حمایت‌های دولتی از زنبورداران استان ایلام خاطرنشان میکند: کمبود نقدینگی و مشکل در تأمین نهاده‌ها، نیازمند اعطای تسهیلات کم‌بهره است تا ضمن تشویق فعالان این حوزه، از خام‌فروشی جلوگیری شده و با تجهیز زیرساخت‌های آزمایشگاهی و بسته‌بندی، شاهد شکوفایی کامل این صنعت در استان باشیم.
وی تاکید میکند: تشخیص عسل طبیعیِ ایلام از انواع تقلبی آن تنها از طریق آزمایشگاه‌های معتبر و بررسی شاخص‌هایی نظیر طعم، بو، رنگ و چگالی امکان‌پذیر است؛ بنابراین مصرف‌کنندگان باید نسبت به خرید از مراکز معتبر و دارای مجوز اطمینان حاصل کنند.
از خام‌فروشی تا چالش‌های معیشتی زنبورداران
نادعلی مرادی، مدیرعامل اتحادیه زنبورداران استان ایلام نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با انتقاد از وضعیت حاکم بر صنعت زنبورداری استان، خواستار تغییر نگاه مسئولان به این حرفه شده و می‌گوید: عسل مرغوب ایلام با برند استان‌های دیگر به فروش می‌رسد و زنبورداران با چالش‌های جدی معیشتی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
وی با اشاره به آمارهای سال ۱۴۰۴ جهاد کشاورزی استان ایلام اظهار میکند: طبق آخرین آمارها، استان ایلام دارای ۱۷۳۹ زنبورستان با ۱۶۹ هزار و ۹۴۱ کلنی زنبور عسل است و ۱۸۴۶ نفر به طور مستقیم در این صنعت مشغول به کار بوده و از این طریق امرار معاش می‌کنند.
مدیرعامل اتحادیه زنبورداران استان ایلام می‌افزاید: استان ایلام به دلیل بهره‌مندی از طبیعت بکر و تنوع گیاهی بی‌نظیر کوه‌های زاگرس، پتانسیل تولید عسل با کیفیت بسیار بالا را دارد، اما به دلیل نبود بسترهای مناسب برای برندینگ و عرضه، بسیاری از تولیدات ما به صورت فله‌ای به استان‌های همجوار صادر شده و در نهایت با نام و برند آن استان‌ها به فروش می‌رسد؛ این موضوع یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های ماست که ارزش افزوده تولیدات زنبورداران ایلامی را از بین برده است و همچنین نبود کارخانه قند و شکر در استان ایلام یکی از مشکلات و معضلات زنبورداری در ایلام است.
مرادی به کمبود نقدینگی اشاره کرده و می‌افزاید: عدم دسترسی مناسب زنبورداران به تسهیلات سرمایه در گردش باعث شده تا بسیاری از فعالان این حوزه توان نگهداری از کندوها را نداشته باشند و ناگزیر به فروش کلنی‌ها یا کاهش ظرفیت تولید شوند. اگر این روند حمایت مالی اصلاح نشود، تولید در این بخش با تهدید جدی روبرو خواهد شد.
وی با تأکید بر لزوم برخورد با عرضه عسل‌های تقلبی در بازار ادامه می‌دهد: وجود عسل‌های بی‌کیفیت و تقلبی با قیمت‌های پایین در سراسر کشور، ضربه سنگینی به بازار عسل طبیعی وارد کرده است.
مدیرعامل اتحادیه زنبورداران استان ایلام تاکید میکند:از وزارت جهاد کشاورزی و به‌ویژه معاونت غذا و داروی وزارت بهداشت انتظار می‌رود با نظارت‌های دقیق‌تر و جدی‌تر، عرصه را برای عرضه محصولات تقلبی تنگ کنند تا حق مصرف‌کننده و تولیدکننده تضییع نشود.
مرادی با گلایه از نوع نگاه مسئولان به حرفه زنبورداری تصریح میکند: متأسفانه در سطوح مدیریتی، هنوز هم زنبورداری به عنوان یک شغل اصلی و معیشتی دیده نمی‌شود و اغلب آن را شغلی جانبی یا راهی برای گذراندن اوقات فراغت تلقی می‌کنند. این در حالی است که زنبورداران نه تنها تولیدکننده عسل هستند، بلکه با گرده‌افشانی توسط زنبورها، بهره‌وری محصولات کشاورزی و باغی به شکل چشمگیری افزایش می‌یابد.
وی ادامه می‌دهد: در کشورهای پیشرفته، کشاورزان بابت استقرار کندوهای زنبور عسل در زمین‌هایشان به زنبورداران حق‌الزحمه می‌پردازند؛ اما در کشور ما وضعیت برعکس است و زنبورداران مجبورند برای اسکان زنبورستان‌ها هزینه‌هایی را به کشاورزان پرداخت کنند.
مدیرعامل اتحادیه زنبورداران استان ایلام خاطرنشان میکند: یکی دیگر از دردهای مشترک ما، سم‌پاشی‌های بی‌رویه مزارع و باغات است که خسارات جبران‌ناپذیری به کلنی‌ها وارد میکند. لازم است کارشناسان ترویج جهاد کشاورزی با آموزش‌های لازم به کشاورزان، اهمیت حضور زنبور عسل را برای آنان تبیین کنند تا از نابودی هستی و نیستی زنبورداران در اثر سم‌پاشی‌های ناآگاهانه جلوگیری شود.
وی می‌افزاید: با در نظر گرفتن تدابیر حمایتی و تغییر نگرش‌ها، صنعت زنبورداری استان ایلام می‌تواند جایگاه واقعی خود را در اقتصاد کشاورزی استان بازیابد.
به گزارش ایمنا، استان ایلام اگرچه از نظر حجم تولید عسل در جایگاه پانزدهم کشور قرار دارد و سهمی حدود ۱.۵ درصد از تولید ملی را به خود اختصاص داده، اما به لطف پوشش گیاهی بی‌نظیر زاگرس و تنوع اقلیمی، در شاخص‌های کیفی و تولید عسل‌های صادرات‌محور جایگاهی ممتاز و کم‌نظیر دارد؛ ظرفیتی که کارشناسان معتقدند با بهبود زنجیره ارزش و برندسازی، می‌تواند به یکی از پیشران‌های اقتصادی استان تبدیل شود.
در همین راستا، بی‌شک تبدیل این ظرفیت بالقوه به یک پیشران اقتصادی پایدار، نیازمند عزم جدی مسئولان و متولیان امر است. ایجاد زیرساخت‌های لازم برای تکمیل زنجیره ارزش عسل استان، از جمله حمایت از زنبورداران و حمایت از صنایع بسته‌بندی مدرن، تسهیل فرایند برندسازی و ایجاد بازارهای مستقیم فروش، از ضرورت‌های انکارناپذیری است که باید در اولویت برنامه‌های حمایتی قرار گیرد.
انتظار می‌رود دستگاه‌های اجرایی با در نظر گرفتن سیاست‌های حمایتی هدفمند، تسهیل دسترسی زنبورداران به بازارهای هدف صادراتی و رفع موانع موجود بر سر راه تولیدکنندگان، بستر لازم را برای شکوفایی هرچه بیشتر این صنعت فراهم کنند.
تنها در سایه حمایت‌های عملی و تقویت تعاونی‌های زنبورداری است که عسل ایلام می‌تواند علاوه بر حفظ جایگاه کیفی ممتاز خود، سهم شایسته‌ای از بازارهای داخلی و بین‌المللی را به دست آورده و نقشی کلیدی در اشتغال‌زایی و رونق اقتصادی استان ایفا کند.
گزارش از پروین سجادی
نظر شما