به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، حفظ هویت تاریخی شهرها اهمیت فراوانی دارد، زیرا این شاخصها نه تنها سند میراث فرهنگی و هویت ملی مردم هستند، بلکه منبع گردشگری و رونق اقتصادی محسوب میشوند. اگر شهرها بدون احترام به معماری سنتی و قدمت خود مدرن و یکدست شوند، فاصله بین گذشته و آینده کاهش پیدا میکند و هویت منحصربهفرد هر کانون شهری از بین میرود.
شهر در شب روایتی دیگر از هویت خود را آشکار میسازد که در آن نور، بهجای آنکه فقط ابزاری برای ایمنی و کارکرد باشد، به زبانی تفسیری برای بازخوانی تاریخ، معماری و فرهنگ تبدیل میشود. نورپردازی حسابشده میتواند لایههای پنهان بافت تاریخی را برجسته کند، جزئیات فراموششده نماها را نمایان کند و رابطه میان بنا، فضای عمومی و عناصر طبیعی را در تجربه شبانه شهر تقویت کند. مداخله نوری زمانی ارزشمند است که بر پایه احترام به اصالت مصالح، پرهیز از اغراق بصری و هماهنگی با اصول حفاظت میراث طراحی شود، در غیر این صورت بهجای احیا، به تحریف چهره تاریخی شهر و تبدیل آن به صحنهای نمایشی منجر خواهد شد.
نورپردازی شهری زمانی که با دقت و احترام به بافت تاریخی طراحی شود، میتواند به زبانی خاموش برای روایت داستان شهر تبدیل شود. در شب نور نهتنها ایمنی و کارکرد را تأمین میکند، بلکه با برجستهکردن جزئیات معماری، تأکید بر الگوهای بافت قدیم و روشنکردن عناصر طبیعی مانند رودخانهها، درختان کهن یا تپههای مشرف به شهر، چهرهای متمایز و بهیادماندنی به شهر میبخشد. این نورپردازی اگر بر اساس اصول حفاظت معماری باشد، میتواند حس تعلق ساکنان را تقویت کند و شهر را به مقصدی جذاب برای گردشگری شبانه تبدیل کند.
نورپردازی بناهای تاریخی و بافتهای قدیمی، مرز باریکی میان احیا و اغراق دارد. استفاده نادرست از رنگهای نامناسب، شدت بیشازحد نور، جانمایی نادرست تجهیزات یا تابش مستقیم به سطوح حساس، میتواند به تحریف خوانش معماری، آسیب بصری به نماها و حتی تخریب فیزیکی مصالح منجر شود. هر مداخله نوری در بافت تاریخی باید پیش از هر چیز با معیارهای حفاظت میراث، پایداری زیستمحیطی و آسایش ساکنان سنجیده شود.
اصول نورپردازی در بافتهای میراثی
در نورپردازی بناهای تاریخی انتخاب دمای رنگ نور از اهمیت ویژهای برخوردار است. برای سنگ، آجر، گچ و سایر مصالح سنتی، نورهای گرم با دمای رنگ بین ۲۷۰۰ تا ۳۰۰۰ کلوین توصیه میشود تا اصالت رنگ و بافت سطح حفظ شود. نورهای سرد یا سفید یخی، اگرچه در نگاه اول درخشانتر به نظر میرسند، میتوانند حس تاریخی فضا را مخدوش کنند و تضاد نامطلوبی با محیط پیرامون ایجاد کنند.
دمای رنگ حدود ۲۷۰۰ کلوین، نوری با طیف گرم و متمایل به زردنارنجی تولید میکند که از نظر بصری شبیه نور شمع، چراغهای نفتی قدیمی یا لامپهای رشتهای سنتی است. بسیاری از مصالح سنتی از جمله سنگهای آهکی، آجرهای دستی، گچبریها، چوبهای کهنهشده و کاشیهای لعابدار، در طول قرنها زیر نور طبیعی خورشید و نورهای گرم دیده شدهاند، بنابراین چشم انسان این مصالح را در کنار طیف گرم اصیلتر و طبیعیتر تفسیر میکند.
وقتی چنین مصالحی با نور سرد تابش داده شوند، رنگ سطح به سمت آبیسفید متمایل میشود و بافت ماده ممکن است تخت، بیروح یا مصنوعی به نظر برسد. در مقابل، نور ۲۷۰۰ کلوین با تقویت تنهای گرم موجود در سنگ، آجر و چوب، عمق رنگ، سایهروشنها و ناهمواریهای سطح را بهتر آشکار میکند و حس قدمت و اصالت را تقویت میکند.
از سوی دیگر، بسیاری از راهنماهای حفاظت نورپردازی بناهای میراثی توصیه میکنند برای نماهای تاریخی از نورهای گرم با دمای رنگ پایین استفاده شود تا همخوانی با محیط تاریخی حفظ و از تضاد رنگی شدید با بافت پیرامون جلوگیری شود. این انتخاب علاوه بر جنبه زیباییشناختی، به کاهش اغراق بصری، پرهیز از نمایشزدگی و حفظ خوانش درست معماری در شب کمک میکند.
میزان روشنایی نیز باید بهگونهای تنظیم شود که بنا در شب خوانا باشد، بدون آنکه به نقطهای خیرهکننده یا جزیرهای نورانی در دل تاریکی تبدیل شود. راهنماهای فنی پیشنهاد میکنند روشنایی نماهای میراثی حدود ۱.۵ برابر محیط اطراف باشد تا از تبدیلشدن بنا به یک شیء نمایشی جلوگیری شود. جزئیات مهم مانند درگاهها، طاقها، ستونها، نقوش و کتیبهها میتوانند با نورهای متمرکز و زاویهدار تأکید شوند، درحالیکه سطوح بزرگتر با نور یکنواختتر و ملایمتر پوشش داده شوند.
نحوه نصب تجهیزات باید با کمترین مداخله فیزیکی در بنا همراه باشد. استفاده از پایههای مستقل، مهاربندیهای غیرمخرب، تجهیزات سبک و قابلبرداشت و پرهیز از سوراخکاری یا اتصال مستقیم به عناصر تزئینی، از الزامات اصلی نورپردازی آثار تاریخی است. تجهیزات باید بهگونهای جهتدهی شوند که از انتشار نور به آسمان، آلودگی نوری برای ساکنان و اختلال در حیات جانوری جلوگیری شود. بسیاری از شهرهای اروپایی الزام کردهاند که نورپردازی بناهای تاریخی پس از نیمهشب کاهش پیدا کند یا در حالت کممصرف قرار گیرد.
از نمایش تا روایت؛ نور بهمثابه ابزار تفسیر
نورپردازی موفق فراتر از روشنکردن صرف، به تفسیر بنا میپردازد. در این رویکرد نور بهعنوان ابزاری برای هدایت نگاه مخاطب، برجستهکردن سلسلهمراتب بصری و روایت لایههای تاریخی به کار میرود. برای مثال، در یک مجموعه تاریخی چنددورهای، میتوان با تفاوت در شدت نور، دمای رنگ یا زاویه تابش، دورههای مختلف ساخت را از هم تفکیک کرد و این فرصت را در اختیار بازدیدکننده شبانه قرار داد که تحول بنا را درک کند.
عناصر طبیعی میتوانند بخشی از این روایت باشند. در شهرهایی که رودخانه، کانال آب، دریاچه یا تپهای مشرف به بافت تاریخی دارند، نورپردازی این عناصر میتواند ارتباط میان شهر و طبیعت را تقویت کند. بازتاب نور در آب، سایهروشن درختان کهن در کنار دیوارهای قدیمی یا تأکید بر مسیرهای پیادهروی تاریخی، میتواند تجربه شبانه شهر را غنیتر و چندحسیتر کند.
نورپردازی باید با برنامه جامع مدیریت شب شهر هماهنگ باشد. این برنامه شامل سیاستهای کاهش آلودگی نوری، صرفهجویی انرژی، زمانبندی روشنایی، مشارکت ساکنان و تعریف سناریوهای ویژه برای مناسبتهاست. هدف نهایی آن است که شهر در شب، هم ایمن و کارآمد باشد، هم هویت تاریخی و فرهنگی خود را حفظ کند و هم فضایی دلپذیر برای زندگی، گردش و تعامل اجتماعی فراهم آورد.
دبی؛ روایت شبانه خور و بافت تاریخی با نور
شهرداری دبی در اوت ۲۰۲۶ اجرای پروژه «نورهای خور دبی» را آغاز کرد؛ طرحی که هدف آن تبدیل نوار ساحلی خور دبی به مقصدی جهانی برای گردشگری شبانه با تأکید بر هویت تاریخی، معماری بومی و فرهنگ محلی است. این پروژه نهتنها بهدنبال زیباسازی بصری است، بلکه میکوشد با نورپردازی هوشمند و لایهبندیشده، داستان شکلگیری شهر، بازارهای سنتی، محلههای قدیم و تحول معماری در طول زمان را در شب روایت کند.
در این طرح مناطق مختلف امتداد خور، از جمله بخشهای تاریخی، بازارهای سنتی، محلههای قدیمی و بناهای شاخص، هرکدام زبان نوری متمایزی دریافت میکنند. در بخشهای میراثی از نورهای گرم با دمای رنگ پایین، شدت ملایم و تأکید بر جزئیات مصالح استفاده میشود تا اصالت سنگ، گچ و چوب حفظ شود. در مقابل، در بخشهای معاصرتر امکان استفاده از نورهای پویا، سناریوهای رنگی محدود و تعامل با آب خور فراهم است. این تمایز به بازدیدکننده کمک میکند مرز میان بافت قدیم و جدید را در شب نیز درک کند.
یکی از اهداف کلیدی پروژه تقویت تجربه پیادهمداری در شب است. مسیرهای پیاده، پلهای عابر، اسکلههای کوچک و فضاهای عمومی ساحلی با نورپردازی یکنواخت و کمخیرگی طراحی میشوند تا حس امنیت و جهتیابی ایجاد کنند، بدون آنکه توجه را از بناهای اصلی منحرف سازند. در عین حال، بازتاب نور در سطح آب خور بهعنوان عنصری طبیعی، عمق بصری فضا را افزایش میدهد و تصویر شبانه شهر را در ذهن گردشگران ماندگارتر میکند.
پروژه خور دبی به پایداری انرژی و کاهش آلودگی نوری توجه ویژهای دارد. تجهیزات بهکاررفته از نوع الایدی با راندمان بالا هستند و سیستمهای کنترل هوشمند، امکان کاهش شدت نور در ساعات کمتردد و تنظیم سناریوها بر اساس رویدادهای خاص را فراهم میکنند. جهتدهی دقیق نور بهگونهای است که از تابش به آسمان و ایجاد خیرگی برای ساکنان و رانندگان جلوگیری شود. این رویکرد همسو با استانداردهای بینالمللی نورپردازی پایدار و حفاظت از محیط شب است.
نتایج اولیه اجرای این طرح، افزایش مدت اقامت شبانه گردشگران، رونق کسبوکارهای محلی پیرامون خور و تقویت تصویر دبی بهعنوان شهری با هویت تاریخی غنی بوده است. این پروژه نشان میدهد که حتی در شهری که به معماری بلندمرتبه و مدرن شناخته میشود، میتوان با نورپردازی حسابشده، لایههای تاریخی و فرهنگی را برجسته کرد و اقتصاد شبانه را با احترام به میراث توسعه داد.
لیون؛ احیای زیرگذرهای راهآهن با نور و مشارکت شهروندی
شهر لیون در فرانسه در چارچوب راهبرد جامع نورپردازی شهری، پروژهای را برای تبدیل زیرگذرهای راهآهن در مرکز شهر به فضاهایی امن، دعوتکننده و دارای هویت بصری اجرا کرده است. این زیرگذرها که پیشتر بهعنوان نقاطی تاریک، ناامن و کمکاربرد شناخته میشدند، اکنون با نورپردازی صحنهپردازانه، مشارکت شهروندان و استفاده از فناوریهای کممصرف، به پیوندهای شهری زنده تبدیل شدهاند. این پروژه در سال ۲۰۲۶ بهعنوان یکی از برگزیدگان جایزه شهری و نورپردازی LUCI معرفی شد.
در طراحی نور این فضاها، هدف فقط تأمین روشنایی کافی نبوده، بلکه ایجاد تجربهای بصری منسجم و روایی بوده است. با استفاده از نورهای غیرمستقیم، رنگهای گرم و میانه و تأکید بر بافت دیوارها، سقفها و عناصر سازهای، حس خفگی و تاریکی مطلق از بین رفته و در عین حال از ایجاد خیرگی و تضاد شدید با محیط بیرون جلوگیری شده است. در بعضی نقاط نور بهعنوان ابزاری برای نمایش تاریخ محل، مسیرهای قدیمی یا خاطرات ساکنان به کار رفته و زیرگذر را از یک فضای عبوری صرف به مکانی با هویت تبدیل کرده است.
یکی از ویژگیهای متمایز این پروژه، نقش مشارکت شهروندان در طراحی نور است. پیش از اجرا، کارگاههایی با حضور ساکنان محله، کاربران روزمره زیرگذر، طراحان نور و مسئولان شهری برگزار شد تا نیازها، نگرانیها و ایدههای آنان شنیده شود. این فرایند نهتنها به پذیرش بیشتر پروژه انجامید، بلکه باعث شد نورپردازی با الگوی واقعی استفاده از فضا، حس امنیت مورد انتظار زنان، کودکان و سالمندان و فعالیتهای فرهنگی محلی هماهنگ شود.
پروژه لیون بر استفاده از تجهیزات الایدی با راندمان بالا، سیستمهای کنترل تطبیقی و سناریوهای زمانبندیشده استوار است. در ساعات کمتردد، شدت نور کاهش مییابد و در زمان برگزاری رویدادهای محلی، امکان اجرای سناریوهای ویژه فراهم است. جهتدهی نور بهگونهای است که از انتشار به آسمان و مزاحمت برای ساکنان ساختمانهای مجاور جلوگیری شود. این رویکرد همسو با سیاستهای شهر لیون بهعنوان یکی از پیشگامان نورپردازی پایدار در اروپاست. نتایج این مداخله افزایش استفاده پیاده از زیرگذرها، کاهش احساس ناامنی، رونق فعالیتهای فرهنگی کوچکمقیاس در دهانههای زیرگذر و بهبود پیوند میان دو سوی خط راهآهن بوده است.
نظر شما