به گزارش خبرگزاری ایمنا، در بعضی بناهای تاریخی، قدمت را باید در کتاب‌ها جست‌وجو کرد؛ اما در مسجد جامع بروجرد کافی است کمی در فضای گنبدخانه بایستید. ستون‌ها، طاق‌ها و دیوارهای آجری، خودشان روایتگر گذشته‌اند.
مسجد جامع بروجرد در محدوده بافت تاریخی این شهر و در محله‌ای قدیمی قرار گرفته است؛ بنایی که در طول قرن‌ها بارها توسعه یافته و مرمت شده و به همین دلیل، نمی‌توان تمام اجزای آن را متعلق به یک دوره تاریخی دانست. هسته قدیمی مسجد به قرون نخستین اسلامی نسبت داده می‌شود و بخش‌های دیگری در دوره‌های سلجوقی، تیموری، صفوی و قاجار به آن افزوده یا در آن مرمت شده است.
همین چندلایه بودن، مسجد جامع بروجرد را از بسیاری از بناهایی که تصویری یک‌دست از یک دوره تاریخی ارائه می‌کنند، متفاوت کرده است. این مسجد بیشتر شبیه کتابی است که هر نسل، صفحه‌ای به آن اضافه کرده و نسل بعدی همان کتاب را ادامه داده است.
گنبدخانه؛ قلب قدیمی مسجد
اگر بخواهیم یک بخش را قلب مسجد جامع بروجرد بدانیم، گنبدخانه انتخاب دور از ذهنی نیست. این بخش از قدیمی‌ترین قسمت‌های بناست و در جنوب مسجد قرار گرفته است.
ساختار گنبدخانه و شیوه قرار گرفتن آن بر پایه فضایی چهارگوش، از ویژگی‌هایی است که در مطالعات معماری مسجد مورد توجه قرار گرفته است. درون گنبدخانه، آجر حرف اول را می‌زند. خبری از انبوه رنگ‌ها و کاشی‌های چشمگیر دوره‌های متأخر نیست؛ همین آجرهای ساده، با نظم و مهارت کنار هم نشسته‌اند و طاق‌هایی را ساخته‌اند که گذر زمان را تاب آورده‌اند.
وقتی نور از دهانه‌های بنا به داخل می‌رسد و روی آجرهای تیره می‌نشیند، فضای مسجد حال‌وهوایی پیدا می‌کند که شاید نتوان آن را تنها با واژه «معماری» توضیح داد؛ بخشی از این حس، از تصور آدم‌هایی می‌آید که پیش از ما همین فضا را دیده‌اند.
یادگار سلجوقیان
مسجد جامع بروجرد در دوره سلجوقی نیز مورد توجه و آبادانی قرار داشته است. یکی از شواهد این دوره، کتیبه آجری به خط کوفی در بخش جنوبی گنبدخانه و بالای محراب است که نام «ابوالعز محمد بن طاهر بن سعید» در آن آمده است. این کتیبه یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تاریخی بنا به شمار می‌رود.
تزئینات مسجد نیز به طور عمده بر پایه آجر شکل گرفته و در کنار آن، مقدار محدودی کاشی‌کاری و گچ‌بری دیده می‌شود. در واقع، زیبایی مسجد بیشتر از جنس همان چیزی است که در معماری سنتی ایران بارها دیده‌ایم؛ زیبایی‌ای که از تناسب، مصالح و مهارت سازنده می‌آید.
مسجدی که بارها از نو متولد شد
مسجد جامع بروجرد در طول عمر خود بارها آسیب دیده و دوباره مرمت شده است. این بنا در دوره‌های مختلف تاریخی، به‌ویژه صفویه و قاجاریه، تغییرات و تعمیرات مهمی را تجربه کرده است.
کتیبه‌ها و سنگ‌نوشته‌های موجود در مسجد، بخشی از این تاریخ را ثبت کرده‌اند. از جمله، کتیبه‌هایی با تاریخ‌های ۱۰۲۲، ۱۰۲۳ و ۱۰۹۱ هجری قمری از دوره صفوی در بنا باقی مانده است. بعدها نیز در دوره قاجار، در سال ۱۲۰۹ هجری قمری، تغییرات مهمی در بخش ایوان و مناره‌های مسجد انجام شد.
این تاریخ‌ها وقتی کنار هم قرار می‌گیرند، تصویر جالبی می‌سازند؛ مسجدی که هرچند نسل یک‌بار، دستی به سر و رویش کشیده شده تا بتواند همچنان بخشی از زندگی مردم شهر باقی بماند.
منبری که هفت قرن را پشت سر گذاشت
در میان آثار داخل مسجد، منبر چوبی نه‌پله جایگاه ویژه‌ای دارد. بر اساس کتیبه و اطلاعات منتشرشده درباره آن، تاریخ ساخت منبر به حدود ۱۰۶۸ هجری قمری بازمی‌گردد و نام «یارمحمد نجار» نیز به عنوان سازنده آن ذکر شده است؛ چوب، حکاکی‌ها و جزئیات این منبر یادآور دست هنرمندی است که قرن‌ها پیش، با ابزارهای ساده، اثری ساخته که هنوز می‌توان رد کار او را در آن دید.
ایوانی که دیرتر به مسجد رسید
مسجد جامع بروجرد در شکل کنونی، مسجدی تک‌ایوانی است و حیاط مرکزی، ایوان، گنبدخانه و شبستان‌های پیرامون آن را در خود جای داده است. در شمال حیاط نیز شبستان وسیع زمستانی قرار دارد.
ایوان و دو مناره قطور دو سوی آن، از بخش‌هایی هستند که در دوره قاجار به مجموعه افزوده شدند. کتیبه‌های موجود، ساخت این قسمت‌ها را به سال ۱۲۰۹ هجری قمری و دوره حکومت فتحعلی‌شاه قاجار نسبت می‌دهند.
به این ترتیب، اگر امروز در برابر نمای مسجد بایستیم، در واقع حاصل کار چندین دوره تاریخی را یکجا می‌بینیم؛ گنبدخانه‌ای کهن، شبستان‌هایی که بعدها شکل گرفته‌اند و ایوان و مناره‌هایی که در دوره قاجار به سیمای مسجد افزوده شده‌اند.
مسجدی که زلزله و جنگ را هم دید
سرگذشت مسجد جامع بروجرد تنها به دوره‌های معماری و مرمت محدود نمی‌شود. این بنا در دوره معاصر نیز آسیب‌های جدی دیده است.
در جریان جنگ تحمیلی، بمباران‌های هوایی به مسجد خسارت وارد کرد و بخش‌هایی از شبستان شمالی آسیب دید، همچنین زلزله بروجرد در سال ۱۳۸۵ نیز به بنا صدمه زد و بخش‌هایی از آن دچار ترک‌خوردگی و آسیب شد؛ پس از آن، عملیات مرمت و استحکام‌بخشی در بنا انجام گرفت.
شاید این بخش از تاریخ مسجد، برای نسل امروز ملموس‌تر باشد. بنا تنها متعلق به قرن‌های دور نیست؛ همین چند دهه پیش نیز مردم بروجرد شاهد آسیب دیدن یکی از مهم‌ترین نشانه‌های شهرشان بوده‌اند.
از مسجد تا مجموعه‌ای از زندگی
مسجد جامع بروجرد در گذشته تنها یک فضای عبادی نبوده است. مجموعه پیرامون آن، بناهایی همچون حمام، آب‌انبار و فضاهای وابسته دیگری را نیز شامل می‌شده که بخشی از آنها در گذر زمان از میان رفته‌اند.
همین نکته، تصویر مسجد را از یک بنای منفرد تاریخی فراتر می‌برد. مسجد جامع در گذشته بخشی از زندگی شهری بوده؛ جایی که عبادت، رفت‌وآمد، استراحت و ارتباطات اجتماعی در اطراف آن جریان داشته است.
امروز شاید بسیاری از آن فضاها دیگر وجود نداشته باشد، اما خود مسجد همچنان در بافت تاریخی بروجرد ایستاده و نشانی از همان روزگار را با خود حمل می‌کند.
میراثی که هنوز نفس می‌کشد
مسجد جامع بروجرد در ۱۵ آذر ۱۳۱۴ با شماره ۲۲۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
مسجد جامع بروجرد، روایت شهری است که تاریخش در لابه‌لای آجرهای آن باقی مانده؛ از قرون نخستین اسلامی و دوره سلجوقی گرفته تا صفویه و قاجار و حتی روزگار معاصر.
شاید جذاب‌ترین ویژگی مسجد همین باشد که گذشته در آن متوقف نشده است و هر نسل بخشی از آن را تعمیر کرده، چیزی به آن افزوده یا زخمی از زمان را بر پیکرش گذاشته است؛ برای همین، مسجد جامع بروجرد شبیه انسانی سالخورده است که هنوز در میان مردم شهر زندگی می‌کند.
اگر روزی گذرتان به بروجرد افتاد و وارد مسجد جامع شدید، شاید بهتر باشد عجله نکنید. چند لحظه زیر گنبد بایستید، به آجرهای قدیمی نگاه کنید و به این فکر کنید که چه تعداد انسان پیش از شما در همین نقطه ایستاده‌اند؛ آدم‌هایی با زندگی‌ها، شادی‌ها و نگرانی‌های متفاوت، اما با یک مقصد مشترک.
نظر شما