به گزارش خبرگزاری ایمنا، بعضی بناها تنها متعلق به یک دوره نیستند و تاریخ در آنها روی هم نشسته است. مسجد تاریخانه دامغان از همین بناهاست؛ بنایی که وقتی وارد شبستانش می‌شویم، پیش از آنکه با یک مسجد معمولی روبه‌رو شویم، با معماری‌روبه‌رو می‌شویم که ریشه‌هایش را می‌توان در سنت‌های ساختمانی ایران ساسانی جست‌وجو کرد.
تاریخانه در دامغان قرار دارد؛ شهری که در دوره‌های مختلف تاریخی اهمیت زیادی داشته و در مسیر ارتباطی شرق و غرب ایران قرار گرفته است. منابع معتبر معماری، تاریخ ساخت مسجد را به نیمه دوم سده هشتم میلادی، یعنی حدود سده دوم هجری نسبت می‌دهند؛ هرچند درباره تاریخ دقیق ساخت آن اتفاق نظر وجود ندارد. تاریخانه بی‌تردید یکی از کهن‌ترین مساجد باقی‌مانده ایران است، اما درباره اینکه نخستین مسجد موجود در ایران است یا نه، میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد.
مسجدی با ستون‌های آجری سنگین
وقتی پا به شبستان تاریخانه می‌گذاریم، نخستین چیزی که جلب توجه می‌کند، ستون‌های بسیار قطور و مدور آن است؛ ستون‌هایی که با آجر ساخته شده‌اند و وزن طاق‌ها را بر دوش می‌کشند.
پژوهش‌های معماری، ساختار آنها را با شیوه‌های ساختمانی دوره ساسانی مقایسه کرده‌اند و حتی شباهت‌هایی میان آنها و ستون‌های بنای ساسانی تپه حصار دامغان یافته‌اند و به همین دلیل، تاریخانه یکی از نمونه‌های مهم برای مطالعه تأثیر معماری ایران پیش از اسلام بر معماری نخستین مساجد ایران به شمار می‌رود.
شاید اگر کسی بدون دانستن تاریخ بنا وارد مسجد شود، نخستین چیزی که حس کند همین استواری باشد؛ نوعی آرامش که از ضخامت دیوارها و ستون‌ها می‌آید.
میراث ساسانی در یک مسجد اسلامی
اهمیت تاریخانه بیش از هر چیز در همین پیوند نهفته است. مسجد از نظر طرح، به سنت مساجد شبستانی و ستون‌دار تعلق دارد، اما شیوه ساخت و برخی عناصر آن به شدت از معماری ساسانی تأثیر پذیرفته است. دایره‌های بزرگ ستون‌ها، آجرچینی و پوشش‌های طاقی، نمونه‌ای روشن از ادامه یافتن بعضی سنت‌های معماری ایران در دوره اسلامی هستند.
این موضوع تاریخانه را به بنایی فراتر از یک مسجد تاریخی تبدیل می‌کند. اینجا می‌توان بخشی از داستان تغییر معماری ایران را دید؛ داستانی که در آن با ورود اسلام، همه چیز از نو آغاز نشد، بلکه بسیاری از تجربه‌های فنی و هنری گذشته در خدمت نیازهای تازه قرار گرفتند.
در واقع، تاریخانه را می‌توان یکی از نمونه‌های قابل توجه گفت‌وگوی میان ایران پیش از اسلام و ایران اسلامی دانست؛ گفت‌وگویی که این بار نه در کتاب‌ها، بلکه در آجر و طاق و ستون اتفاق افتاده است.
حیاطی که قرن‌ها را دیده است
ساختار اصلی مسجد شامل یک حیاط مرکزی و فضاهای ستون‌دار پیرامون آن است. شبستان اصلی در بخش جنوبی قرار گرفته و رواق‌هایی نیز در اطراف حیاط شکل گرفته‌اند.
این سادگی، بخشی از زیبایی بناست. در تاریخانه، تزئینات پرشمار جای خود را به تناسب، ریتم و قدرت سازه داده‌اند. چشم از میان ستون‌ها عبور می‌کند و در امتداد طاق‌ها پیش می‌رود؛ گویی معمار بنا به جای آنکه بخواهد مخاطب را با جزئیات فراوان متوقف کند، او را در فضای کلی مسجد به حرکت درمی‌آورد.
مناره‌ای که قرن‌ها بعد به مسجد رسید
اگر ساختمان اصلی تاریخانه یادگار قرون نخستین اسلامی است، مناره‌ای که امروز در کنار آن دیده می‌شود، متعلق به دوره‌ای بعدی است.
بر اساس کتیبه کوفی موجود بر مناره، این سازه در سال‌های ۴۱۸ تا ۴۱۹ هجری قمری، برابر با ۱۰۲۷ تا ۱۰۲۸ میلادی ساخته شده است. نام ابوحرب بختیار، حاجب منوچهر، در کتیبه آمده و همین کتیبه امکان تاریخ‌گذاری نسبتاً دقیق مناره را فراهم کرده است.
این مناره از نظر تاریخ معماری ایران اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا از نمونه‌های بسیار کهن مناره‌های قابل تاریخ‌گذاری در ایران به شمار می‌رود. مناره در اصل از ساختمان مسجد فاصله داشته، اما در وضعیت امروزی ارتباط آن با مجموعه بیشتر به چشم می‌آید.
آجرهای مناره نیز همچون خود مسجد، نقش تزئینی دارند. سطح بنا با طرح‌های هندسی آجری تقسیم شده و در بخش‌هایی نیز کتیبه و آثار کاشی دیده می‌شود. پژوهش‌های ایرانیکا، کتیبه کاشی‌کاری‌شده بالای مناره را از کهن‌ترین نمونه‌های کاشی لعاب‌دار در جای خود در معماری ایران معرفی می‌کند.
نامی که خودش یک روایت است
درباره نام «تاریخانه» نیز روایت‌های مختلفی وجود دارد و درباره ریشه‌شناسی دقیق آن نمی‌توان با قطعیت یک روایت را پذیرفت و آنچه مسلم است، نام «تاریخانه» قرن‌ها است با این مسجد گره خورده و امروز خود به بخشی از هویت تاریخی دامغان تبدیل شده است.
مسجدی که از دل زمین تاریخ بیرون کشیده است
در روایت‌های عامه، گاهی گفته می‌شود تاریخانه پیش از اسلام آتشکده بوده و پس از ورود اسلام به مسجد تبدیل شده است. این روایت در منابع عمومی فراوان تکرار شده، اما شواهد قطعی و کافی برای بیان آن به عنوان یک واقعیت تاریخی وجود ندارد و آنچه منابع پژوهشی تأیید می‌کنند، پیوند روشن معماری تاریخانه با سنت‌های ساختمانی ساسانی است و البته همین مسئله به اندازه کافی اهمیت این بنا را نشان می‌دهد.
وقتی یک بنا تبدیل به خاطره می‌شود
تاریخانه در ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ۸۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و مهم‌تر این است که تاریخانه هنوز می‌تواند تصویری از یکی از نخستین فصل‌های معماری اسلامی ایران به ما نشان دهد؛ زمانی که معمار ایرانی، تجربه‌های چندصدساله معماری خود را کنار نیازهای جامعه اسلامی قرار داد و نتیجه، بنایی شد که هم ریشه در گذشته داشت و هم به آینده تعلق پیدا کرد.
امروز اگر میان ستون‌های قطور تاریخانه بایستیم، فاصله میان قرن‌ها چندان زیاد به نظر نمی‌رسد. همان آجرهایی که زمانی به دست معماران گذشته کنار هم قرار گرفته‌اند، هنوز بالای سر ما طاق ساخته‌اند. مناره‌ای که نزدیک هزار سال پیش برپا شده، هنوز بخشی از آسمان دامغان را قاب می‌گیرد.
شاید راز ماندگاری تاریخانه همین باشد؛ این مسجد بخشی از حافظه ایران است؛ بنایی که در آن می‌توان هم صدای معماری ساسانی را شنید و هم نخستین تجربه‌های معماری اسلامی را دید، جایی که گذشته و حال، قرن‌ها است در سکوت کنار یکدیگر نشسته‌اند.
نظر شما