به گزارش خبرگزاری ایمنا، گاهی تاریخ در بناهایی پنهان شده که برای دیده شدن نیازی به هیاهو ندارد و مسجد جامع نایین از همین دست بناها است؛ مسجدی که اگرچه در شمار مشهورترین بناهای معماری ایران قرار دارد، اما زیبایی آن بیشتر برای کسی آشکار می‌شود که کمی آرام‌تر در شبستان‌هایش قدم بزند و به جزئیات نگاه کند.
اینجا خبری از گنبدهای عظیم، کاشی‌کاری‌های پررنگ و تزئینات فراوان نیست و آجر و گچ، طاق و ستون و نوری که از میان دهانه‌ها به داخل می‌تابد، فضای مسجد را ساخته‌اند و شاید همین سادگی است که پس از قرن‌ها هنوز به بنای مسجد جذابیت می‌دهد.
مسجد جامع نایین در بافت تاریخی شهر قرار دارد و از معدود مساجد شبستانی ایران است که بخش قابل توجهی از سازمان فضایی کهن خود را حفظ کرده است. پژوهش‌های معماری نیز این مسجد را به دلیل مقصوره، شبستان، مناره و تزئینات گچ‌بری آن، از بناهای مهم تاریخ معماری ایران می‌داند.
تاریخی پرماجرا برای مسجد جامع نایین
شاید یکی از جذاب‌ترین نکات درباره مسجد جامع نایین، همین تاریخ پرماجرای آن باشد. درباره زمان دقیق ساخت بنا اتفاق نظر کاملی وجود ندارد و پژوهشگران در دوره‌های مختلف تاریخ‌های متفاوتی را برای بخش‌های گوناگون مسجد پیشنهاد کرده‌اند.
برخی پژوهشگران قدیمی، این مسجد را متعلق به سده چهارم هجری و دوره دیلمیان می‌دانستند و در مقابل، برخی بخش‌هایی از مسجد را به قرون دوم تا چهارم هجری نسبت داده‌اند و بعضی دیگر از پژوهش‌ها با بررسی دیدگاه‌های پیشین تأکید می‌کند که برای فهم تاریخ مسجد باید مراحل مختلف شکل‌گیری و تحول آن را از یکدیگر جدا کرد.
از همین رو، برای معرفی دقیق مسجد بهتر است از نسبت دادن تمام بنا به یک تاریخ مشخص پرهیز کنیم و آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت، این است که مسجد جامع نایین از بناهای کهن معماری اسلامی ایران است و بخش‌های مهم آن به قرون نخستین اسلامی، به‌ویژه سده‌های سوم و چهارم هجری، مربوط می‌شود.
این اختلاف نظر البته چیزی از ارزش مسجد کم نمی‌کند؛ برعکس، نشان می‌دهد که با بنایی روبه‌رو هستیم که تاریخش در طول زمان شکل گرفته و هر بخش آن می‌تواند داستان دوره‌ای از زندگی خود را داشته باشد.
زیبایی از جنس آجر و گچ
ساختار مسجد جامع نایین، برخلاف مساجد چهارایوانی که بعدها در معماری ایران رواج بیشتری پیدا کرد، بر پایه الگوی شبستانی شکل گرفته است. صحن مسجد کوچک است و شبستان‌ها در پیرامون آن قرار گرفته‌اند. ردیف ستون‌ها و طاق‌ها فضای داخلی را شکل می‌دهند و مسیر نگاه را به سوی بخش محراب هدایت می‌کنند.
این شیوه معماری، تصویری از یکی از مراحل مهم تحول مسجد در ایران به دست می‌دهد؛ زمانی که هنوز بسیاری از ویژگی‌های معماری مساجد ایرانی در حال شکل‌گیری بود.
در مسجد جامع نایین، مصالح ساده‌اند، اما آجر، گچ و خشت در کنار هم فضایی ساخته‌اند که در آن تناسبات و نور بیش از تزئینات پرزرق‌وبرق به چشم می‌آید و شاید به همین دلیل است که مسجد، حتی برای مخاطب امروز که به دیدن بناهای پرزرق‌وبرق عادت دارد، همچنان جذاب است.
محرابی که قرن‌ها دوام آورده است
اگر قرار باشد یکی از بخش‌های مسجد را بیش از دیگر قسمت‌ها تماشا کنیم، محراب و گچ‌بری‌های پیرامون آن انتخابی طبیعی است. تزئینات گچی مسجد جامع نایین از مهم‌ترین ویژگی‌های هنری آن به شمار می‌رود.
نقش‌های هندسی و گیاهی و کتیبه‌های گچ‌بری‌شده، فضایی ایجاد کرده‌اند که در عین ظرافت، با سادگی کلی بنا هماهنگ است. پژوهش‌های معماری، این تزئینات را در روند تحول هنر گچ‌بری معماری اسلامی ایران دارای اهمیت می‌داند.
تماشای این بخش از مسجد، بیش از هر چیز آدم را به یاد دست‌های هنرمندانی می‌اندازد که قرن‌ها پیش، ابزارشان نه فناوری امروز بود و نه امکانات پیچیده، اما با همین مصالح ساده، اثری ساخته‌اند که هنوز می‌توان در آن رد مهارت و دقت را دید.
مناره‌ای متفاوت
مناره مسجد جامع نایین نیز یکی از شناخته‌شده‌ترین عناصر بناست. این مناره آجری حدود ۲۸ متر ارتفاع دارد و ساختار آن از نظر تاریخ معماری اهمیت ویژه‌ای دارد.
فرم مناره از پایین با ساختاری چندضلعی آغاز می‌شود و در بخش‌های بالاتر به شکل استوانه‌ای نزدیک می‌شود؛ ویژگی‌ای که در پژوهش‌های معماری به عنوان یکی از مراحل تحول فرم مناره‌های ایرانی مورد توجه قرار گرفته است. تاریخ مناره نیز معمولاً در محدوده اواخر سده چهارم تا اوایل سده پنجم هجری بررسی می‌شود.
این مناره امروز در میان بافت قدیمی نایین، تصویری ساده و ماندگار دارد؛ سازه‌ای آجری که بدون آنکه به رنگ و تزئینات فراوان متکی باشد، قرن‌ها است بخشی از سیمای شهر را شکل داده است.
یادگاری از هفت قرن پیش
مسجد جامع نایین یک یادگار ارزشمند دیگر نیز دارد؛ منبر چوبی آن که کتیبه موجود بر آن تاریخ ۷۱۱ هجری قمری را ثبت کرده است. این منبر از آثار شاخص چوب‌کاری مسجد به شمار می‌رود و نام «شاه محمود کرمانی» نیز در کتیبه آن آمده است.
وجود چنین اثری در کنار معماری کهن مسجد، یک ویژگی مهم دارد؛ تاریخ را از حالت یک روایت دور و انتزاعی بیرون می‌آورد و وقتی به منبری نگاه می‌کنیم که بیش از هفتصد سال پیش ساخته شده، می‌توان تصور کرد چه کسانی پیش از ما در همین مسجد نشسته‌اند، چه صداهایی در این شبستان پیچیده و چه نسل‌هایی از کنار این اثر گذشته‌اند.
معماری که با اقلیم کنار آمده است
نایین را نمی‌توان بدون توجه به اقلیم گرم و خشک آن شناخت و مسجد جامع نیز از این قاعده جدا نیست. فضاهای مختلف مسجد، از شبستان‌ها گرفته تا بخش‌های زیرزمینی، در کنار ساختار ضخیم دیوارها و استفاده از مصالحی همچون خشت و آجر، بخشی از شیوه سازگاری معماری سنتی با شرایط اقلیمی منطقه را نشان می‌دهد.
مسجدی که از زندگی مردم جدا نبود
مسجد جامع در شهرهای تاریخی ایران تنها محل برگزاری نماز نبود و این بناها به طور معمول بخشی از سازمان اجتماعی شهر بودند؛ مردم در آنها گرد هم می‌آمدند و مسجد با بازار، محله و زندگی روزمره ارتباط داشت.
مسجد جامع نایین نیز در طول قرن‌ها شاهد زندگی مردم این شهر بوده است؛ شهری که چهره‌اش تغییر کرده، نسل‌های مختلفی را به خود دیده و سبک زندگی مردمانش دگرگون شده است، اما مسجد همچنان در بافت تاریخی آن باقی مانده است.
سکوتی که ماندگار شده است
مسجد جامع نایین در ۱۵ دی ۱۳۱۰، با شماره ۱۴۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد، اما ارزش این مسجد را نمی‌توان در تاریخ ثبت یا عنوان «یکی از قدیمی‌ترین مساجد ایران» خلاصه کرد. ارزش آن را باید در کنار یکدیگر دید؛ در مناره‌ای که قرن‌هاست بر فراز بافت تاریخی شهر ایستاده، در محرابی که هنوز ظرافت گچ‌بری‌هایش دیده می‌شود، در ستون‌هایی که وزن طاق‌های قدیمی را تحمل کرده‌اند و در منبری که بیش از هفت قرن از ساخت آن گذشته است.
مسجد جامع نایین از آن بناهایی است که برای شناختنش باید کمی از شتاب فاصله گرفت. باید وارد شبستان شد، چند لحظه نشست و اجازه داد فضای مسجد خودش سخن بگوید. در اینجا تاریخ با صدای بلند روایت نمی‌شود. در آجرها نشسته، روی گچ‌بری‌ها مانده و در چوب منبری که قرن‌ها پیش ساخته شده، هنوز نفس می‌کشد.
نظر شما