به گزارش خبرگزاری ایمنا، چهار سازه تاریخی ایران، این بار نه بهعنوان بناهای معماری، بلکه بهعنوان شاهدانی از دانش مدیریت آب در یک پرونده بینالمللی کنار هم قرار گرفتهاند. سیوسهپل اصفهان، بند امیر فارس، پلبند شادروان خوزستان و سازههای هیدرولیکی تاریخی سیراف در بوشهر، چهار اثری هستند که در پرونده ایران برای برنامه «سازههای تاریخی آبیاری جهان» یا WHIS ۲۰۲۶ معرفی شدهاند؛ پروندهای که زیر نظر کمیسیون بینالمللی آبیاری و زهکشی (ICID) دنبال میشود.
خبر در ظاهر درباره چهار سازه تاریخی است، اما در لایه عمیقتر، موضوع دیگری را پیش میکشد؛ بازخوانی تاریخ ایران از مسیر آب. در سرزمینی که بخش قابل توجهی از آن با اقلیم خشک و نیمهخشک شناخته میشود، آب در طول تاریخ فقط یک منبع طبیعی نبوده است. آب، مسئله زندگی بوده و برای مدیریت آن، دانش و تجربهای شکل گرفته که آثارش را میتوان در قناتها، بندها، پلبندها، آبراههها، آبانبارها و شبکههای پیچیده انتقال و توزیع آب دید.
به همین دلیل، قرار گرفتن این چهار سازه در یک پرونده تخصصی جهانی را نمیتوان تنها اضافه شدن چهار نام ایرانی به یک فهرست دانست. آنچه اهمیت بیشتری دارد، دیده شدن بخشی از میراث ایران است که سالها در سایه بناهای شاخص معماری قرار داشته است.
بر اساس برنامه رسمی ICID، نشست هفتادوهفتم شورای اجرایی این نهاد در اکتبر ۲۰۲۶ در مارسی فرانسه برگزار میشود و برنامههای مرتبط با سازههای تاریخی آبیاری نیز در همین چارچوب دنبال خواهد شد اما پیش از رسیدن پرونده به مارسی، خود چهار سازه، روایتهای متفاوتی از رابطه انسان ایرانی با آب پیش روی ما میگذارند.
سیوسهپل؛ بیشتر از یک تصویر آشنا
سیوسهپل برای بسیاری، اصفهان است؛ ردیف طاقهایی که بر فراز زایندهرود قرار گرفتهاند و یکی از آشناترین تصاویر معماری ایران را ساختهاند، اما اگر این پل را فقط از منظر معماری نگاه کنیم، بخش مهمی از هویت تاریخی آن نادیده میماند.
سیوسهپل در دوره صفوی و در ساختار تاریخی اصفهان شکل گرفت؛ شهری که زایندهرود در آن فقط یک رودخانه نبود، بلکه بخشی از سازمان فضایی، اقتصادی و اجتماعی شهر به شمار میرفت. پل نیز در همین بستر معنا پیدا میکرد؛ محلی برای عبور و ارتباط، عنصری در منظر شهری و بخشی از رابطه تاریخی میان شهر و رودخانه. در واقع، معماری سیوسهپل از آب جدا نیست. همین پیوند است که حضور آن را در پرونده میراث آبی معنادار میکند. سیوسهپل نمونهای است از اینکه چگونه یک سازه میتواند همزمان اثر معماری، عنصر شهری و بخشی از یک نظام تاریخی آب باشد.
آرش تابع، پژوهشگر میراث فرهنگی و گردشگری با اشاره به همین ویژگی معتقد است نگاه فقط معماری به سیوسهپل، بخشی از ارزش تاریخی آن را پنهان میکند. به گفته وی، سیوسهپل نمونه بسیار خوبی از پیوند معماری، شهرسازی و مهندسی آب است و ارزش آن تنها در خود بنا خلاصه نمیشود، بلکه در رابطه میان پل، رودخانه، شهر و جامعه شکل میگیرد.
این نگاه البته یک پرسش مهم امروز را نیز پیش روی سیوسهپل قرار میدهد؛ پرسشی که شاید بیش از هر زمان دیگری اهمیت داشته باشد؛ زمانی که رودخانهای که بخشی از هویت یک سازه تاریخی را ساخته، با بحران آب روبهرو است، چگونه میتوان از میراث آن سازه حفاظت کرد؟ اینجا دیگر موضوع فقط مرمت طاقها و پایههای پل نیست. رابطه میان اثر و محیط پیرامونش نیز بخشی از میراث است.
بند امیر؛ روایت مهندسی در فارس
از اصفهان که فاصله بگیریم، روایت آب در فارس شکل دیگری پیدا میکند. بند امیر را نمیتوان تنها دیوارهای تاریخی برای کنترل آب دانست. پشت ساخت چنین سازهای، شناختی از جریان آب، شیب زمین، بستر رودخانه، فشار و نحوه هدایت جریان وجود داشته است.
سازندگان این آثار با زبان و ابزار امروز از مهندسی هیدرولیک سخن نمیگفتند، اما در عمل با همان مسئله روبهرو بودند؛ اینکه چگونه باید آب را در مسیری مشخص کنترل و برای نیازهای انسانی مدیریت کرد.
به همین دلیل است که ارزش یک سازه آبی تاریخی فقط در قدمت آن نیست. این سازهها اسناد فنی یک دوره تاریخی هستند؛ اسنادی که نشان میدهند انسان در رویارویی با محدودیتهای طبیعی چه راهحلهایی پیدا کرده است.
تابع نیز میراث آبی ایران را دقیقاً از همین منظر قابل توجه میداند و در گفتوگو با خبرنگار ایمنا تاکید میکند: قنات، بند، پلبند و آبراهه را نباید تنها تأسیسات فنی دید. از نگاه او، این سازهها سند تجربه انسان ایرانی در رویارویی با محیط طبیعی هستند.
این تعبیر، معنای بند امیر را نیز تغییر میدهد؛ از یک سازه تاریخی به بخشی از تاریخ حل مسئله در ایران.
شادروان؛ جایی که یک سازه بدون شبکه معنایی ندارد
در خوزستان، داستان آب به یکی از پیچیدهترین نمونههای مهندسی تاریخی ایران میرسد؛ نظام آبی تاریخی شوشتر. پلبند شادروان یا بند قیصر، بخشی از این مجموعه است؛ مجموعهای که بندها، کانالها، پلها، آبشارها و آسیابهای آبی را در یک شبکه به یکدیگر متصل میکرد.اهمیت شادروان دقیقاً در همین شبکه است.اگر یک بنای معماری را بتوان تا حد زیادی بهصورت مستقل بررسی کرد، یک سازه آبی اغلب چنین نیست. عملکرد آن به مسیر آب و ارتباطش با دیگر اجزای سیستم وابسته است.
به همین دلیل، شادروان را نمیتوان فقط یک پلبند تاریخی دید. این سازه بخشی از یک نگاه کلنگر به مدیریت آب بوده است؛ نگاهی که در آن آب، مسیر حرکت، کشاورزی، انرژی و زندگی شهری در یک سیستم به هم مرتبط میشدند.
نظام آبی تاریخی شوشتر پیشتر در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شده و همین موضوع اهمیت مطالعه و حفاظت از آن را دوچندان کرده است.
در چنین شرایطی، پرونده WHIS میتواند بار دیگر توجه را به این پرسش جلب کند که چگونه یک تمدن توانسته است آب را نه در یک سازه منفرد، بلکه در قالب یک شبکه پیچیده مدیریت کند؟
سیراف؛ وقتی مسئله آب در کنار خلیج فارس مطرح میشود
چهارمین روایت اما از کنار رودخانههای بزرگ نمیآید؛ از ساحل خلیج فارس میآید.سیراف، بندر تاریخی استان بوشهر در دورههای مختلف تاریخی یکی از مراکز مهم تجارت دریایی بوده است. شهری که رونق آن با دریا گره خورده بود، اما زندگی در آن همچنان به یک نیاز اساسی وابسته بود؛ نیاز اساسی به آب شیرین.
همین مسئله، سازههای هیدرولیکی سیراف را به بخشی مهم از داستان این شهر تبدیل میکند.در اقلیم گرم و خشک جنوب، تأمین و ذخیره آب نیازمند راهکارهایی متناسب با شرایط محیطی بوده است. سازههای تاریخی سیراف نشان میدهند که مسئله مدیریت آب، حتی در یک شهر بندری و تجاری نیز بخشی جداییناپذیر از زندگی شهری بوده است.
به این ترتیب، سیراف وجه دیگری از میراث آبی ایران را نمایان میکند؛ مدیریت آب در یک محیط ساحلی و کمآب. این موضوع نیز نشان میدهد که میراث آب ایران محدود به رودخانهها و زمینهای کشاورزی نیست؛ این میراث در هر جایی که انسان برای ادامه زندگی ناچار به شناخت و مدیریت منابع آب بوده، شکل گرفته است.
چهار سازه؛ چهار جغرافیا، یک دانش
چهار سازه معرفیشده در ظاهر هیچ شباهتی به یکدیگر ندارند، سیوسهپل در قلب اصفهان قرار دارد، بند امیر روایت فارس است، شادروان بخشی از تاریخ مهندسی آب خوزستان را در خود جای داده است و سیراف در کرانه خلیج فارس، داستان آب در یک بندر تاریخی را روایت میکند اما زمانی که این چهار نام کنار هم قرار میگیرند، تصویر دیگری شکل میگیرد، تصویر یک سرزمین که در آن آب، یکی از مهمترین مسائل تمدنی بوده است.
آرش تابع در توضیح این موضوع، آب را تنها یک عنصر طبیعی نمیداند. به اعتقاد وی، شکلگیری بسیاری از سکونتگاهها، توسعه کشاورزی و رونق اقتصادی شهرهای ایران به دسترسی و مدیریت آب وابسته بوده و به همین دلیل، بررسی یک سازه تاریخی آب در واقع مطالعه مجموعهای از دانشهای مهندسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است، این همان نقطهای است که یک خبر میراث فرهنگی به یک موضوع تمدنی تبدیل میشود.
شاید مهمترین نکته درباره میراث آبی، تفاوت آن با بسیاری از آثار تاریخی دیگر باشد.یک بنا را میتوان مرمت کرد، دیوارهایش را استحکام بخشید و از آن حفاظت کرد؛ اما در مورد یک سازه آبی، خود محیط و نظامی که بنا در آن کار میکرد نیز اهمیت دارد، سیوسهپل بدون زایندهرود، بخشی از معنای تاریخی خود را از دست میدهد، شادروان بدون نظام آبی شوشتر قابل فهم کامل نیست، یک بند تاریخی بدون شناخت مسیر آب و زمین پیرامونش به یک سازه منفرد تبدیل میشود و سازههای سیراف بدون شناخت اقلیم، شهر و شیوه زندگی مردم آن دوره، تنها بخشی از بقایای یک شهر تاریخی به نظر خواهند رسید.
به همین دلیل، حفاظت از میراث آب باید از مرمت فیزیکی فراتر برود و منظر تاریخی، محیط طبیعی، مسیرهای آب و دانش فنی پشت سازهها را نیز دربرگیرد.
تابع نیز مهمترین چالش پس از معرفی این آثار را همین میداند. وی معتقد است چنین پروندهای نباید پایان کار تلقی شود، بلکه باید آغاز برنامهای برای مستندسازی، مرمت تخصصی، آموزش، معرفی عمومی و ایجاد مسیرهای گردشگری باشد.
از نگاه وی، اگر رودخانه، کانال، مسیر آب یا منظر تاریخی یک سازه از بین برود، بخشی از معنای اصلی اثر نیز از بین خواهد رفت.
از یک عنوان بینالمللی تا یک مسیر گردشگری
میراث آبی فقط مسئله حفاظت نیست؛ ظرفیت اقتصادی و گردشگری آن نیز قابل توجه است. چهار سازه میتوانند بخشی از یک مسیر جدید گردشگری را شکل دهند؛ مسیری که در آن گردشگر به جای دیدن چند بنای تاریخی جدا از هم، با یک مفهوم مشترک سفر کند: آب و تمدن. در اصفهان، رابطه معماری و زایندهرود روایت شود، در فارس، تاریخ بند و مدیریت آب، در شوشتر، پیچیدگی یک شبکه مهندسی تاریخی و در سیراف، چگونگی زندگی و تأمین آب در یک بندر تاریخی جنوب.
این نوع گردشگری، بازدید از بنا را به تجربهای آموزشی و تاریخی تبدیل میکند، گردشگر دیگر فقط به یک پل نگاه نمیکند؛ میپرسد چرا ساخته شد، چگونه کار میکرد، چه مسئلهای را حل میکرد و چه ارتباطی با زندگی مردم داشت.
به باور تابع، ظرفیت چنین روایتی بالاست، اما شرط آن این است که ایران از مرحله معرفی آثار عبور کند و برای میراث آب روایت گردشگری ایجاد کند؛ روایتی که بتواند پیوند میان تاریخ آب، شهر، محیطزیست و زندگی مردم را برای بازدیدکننده توضیح دهد.
به گزارش ایمنا، قرار است پرونده این چهار سازه آبی ایران در برنامههای مرتبط با ICID در مارسی فرانسه نیز مطرح شود؛ شهری که در اکتبر ۲۰۲۶ میزبان نشست هفتادوهفتم شورای اجرایی کمیسیون بینالمللی آبیاری و زهکشی خواهد بود. این رویداد برای ایران میتواند فرصتی فراتر از دریافت یک عنوان باشد. مسئله اصلی این است که آیا میتوان از این ظرفیت برای معرفی علمی میراث مهندسی آب ایران استفاده کرد؟
پاسخ به این سؤال، به نحوه ارائه پرونده، مستندسازی آثار و ادامه برنامههای پژوهشی بستگی دارد.ایران اگر بتواند در کنار معرفی چهار سازه، دانش تاریخی پشت آنها را نیز معرفی کند، در واقع تصویری متفاوت از خود به جهان ارائه داده است؛ تصویری از کشوری که قرنها با مسئله آب مواجه بوده و برای آن راهحلهای فنی و اجتماعی ایجاد کرده است.
نظر شما