راهکارهای مهار توسعه شهری؛ از شهر فشرده تا کمربند سبز

به گزارش خبرگزاری ایمنا، گسترش بی‌رویه شهرها به سمت اراضی پیرامونی یکی از چالش‌های مهم مدیریت شهری در ایران است؛ پدیده‌ای که علاوه‌بر افزایش هزینه‌های ایجاد و نگهداری زیرساخت‌ها، موجب از بین رفتن اراضی کشاورزی، تخریب منابع طبیعی، تشدید آلودگی هوا و افزایش وابستگی شهروندان به خودرو می‌شود. در چنین شرایطی، جلوگیری از توسعه افقی شهرها به ضرورتی برای آینده شهرهای ایران تبدیل شده است.

یکی از مهم‌ترین راهکارها، توسعه درون‌زا و استفاده بهینه از ظرفیت‌های موجود در محدوده شهر است. بسیاری از شهرهای بزرگ در حالی به سمت اراضی پیرامونی گسترش پیدا می‌کنند که در داخل محدوده خود با زمین‌های بایر، ساختمان‌های فرسوده، بافت‌های کم‌تراکم و اراضی رهاشده روبه‌رو هستند؛ شناسایی و فعال‌سازی این ظرفیت‌ها می‌تواند بخشی از نیاز به زمین جدید را کاهش دهد.

بازآفرینی بافت‌های فرسوده نیز می‌تواند نقش مهمی در مهار گسترش شهر داشته باشد. به جای آنکه جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی به حاشیه شهر منتقل شوند، باید با ارتقای کیفیت محله‌های موجود، تأمین خدمات عمومی و ایجاد مشوق‌های اقتصادی، امکان سکونت و سرمایه‌گذاری در محدوده‌های فعلی شهر افزایش پیدا کند.

راهکار دیگر، توسعه حمل‌ونقل عمومی و شهرسازی برپایه حمل‌ونقل عمومی است. هنگامی که توسعه مسکونی و تجاری در اطراف ایستگاه‌های مترو، قطار شهری و خطوط اتوبوس تندرو هدایت شود، نیاز به سفر با خودرو کاهش پیدا می‌کند و امکان شکل‌گیری محله‌های متراکم، پیاده‌محور و برخوردار از خدمات افزایش پیدا می‌کند، در مقابل توسعه پراکنده شهر به وابستگی بیشتر به خودرو و افزایش هزینه‌های زیرساختی منجر می‌شود.

در کنار این اقدامات، کنترل تغییر کاربری اراضی پیرامون شهرها اهمیت ویژه‌ای دارد. تبدیل زمین‌های کشاورزی و منابع طبیعی به کاربری مسکونی، تجاری یا صنعتی، یکی از مسیرهای اصلی گسترش افقی شهرهاست. برخورد مؤثر با ساخت‌وسازهای غیرمجاز و جلوگیری از ایجاد قطعات پراکنده در حاشیه شهر، باید بخشی جدایی‌ناپذیر از سیاست مدیریت شهری باشد.

تعیین و حفاظت از کمربندهای سبز و پهنه‌های حفاظتی نیز می‌تواند به‌عنوان یک ابزار مکمل مورد استفاده قرار گیرد. کمربند سبز در صورت تأمین آب پایدار و انتخاب گونه‌های متناسب با اقلیم، می‌تواند مرز مشخصی برای توسعه شهر ایجاد کند و هم‌زمان در کاهش گردوغبار، تعدیل شرایط اقلیمی و افزایش کیفیت محیط‌زیست نقش داشته باشد، البته ایجاد کمربند سبز بدون توجه به منابع آب، در مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور می‌تواند به جای راه‌حل، به یک چالش جدید تبدیل شود.

از سوی دیگر، اصلاح سیاست‌های تأمین مسکن ضروری است. زمانی که افزایش جمعیت و تقاضای مسکن تنها از طریق واگذاری زمین‌های جدید در حاشیه شهر پاسخ داده شود، توسعه افقی به‌طور تقریبی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. سیاست‌های مسکن باید به سمت استفاده از ظرفیت‌های درون شهر، افزایش تراکم منطقی در نقاط مناسب و توسعه محله‌های مختلط هدایت شود.

نکته مهم دیگر، هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف است. کنترل توسعه شهری تنها وظیفه شهرداری نیست. وزارت راه و شهرسازی، سازمان‌های متولی زمین و منابع طبیعی، دستگاه‌های خدمات‌رسان، استانداری‌ها و حتی نظام بانکی و مالیاتی در شکل‌گیری الگوی توسعه شهر نقش دارند. نبود هماهنگی میان این نهادها می‌تواند حتی بهترین طرح‌های شهری را نیز بی‌اثر کند.

در نهایت، مهار توسعه افقی به معنای جلوگیری مطلق از رشد شهر نیست، بلکه هدف، هدایت رشد به سمت الگویی کم‌هزینه‌تر، متراکم‌تر، متصل‌تر و سازگارتر با محیط‌زیست است. شهرهای ایران برای آینده به جای مصرف مداوم زمین‌های پیرامونی، باید از ظرفیت‌های درونی خود استفاده کنند. توسعه حمل‌ونقل عمومی، بازآفرینی بافت‌های فرسوده، کنترل تغییر کاربری اراضی، حفاظت از پهنه‌های سبز و اصلاح سیاست‌های تأمین مسکن، مجموعه‌ای از اقداماتی هستند که در کنار یکدیگر می‌توانند روند گسترش بی‌ضابطه شهرها را متوقف یا دست‌کم کنترل کنند.

در این میان، شاید مهم‌ترین اصل این باشد که زمین پیرامون شهر یک منبع نامحدود نیست، هر هکتار زمین کشاورزی یا طبیعی که در اثر توسعه پراکنده شهری از دست می‌رود، بخشی از ظرفیت زیست‌محیطی و اقتصادی آینده شهر را کاهش می‌دهد، بنابراین سیاست‌گذاری شهری باید پیش از آنکه شهر به مرزهای جدید برسد، برای نحوه رشد و توسعه آن تصمیم بگیرد.