به گزارش خبرگزاری ایمنا از گیلان، چای، محصولی که بیش از ۱۲۵ سال از آغاز کشت آن در ایران میگذرد، امروز به یکی از نمادهای کشاورزی شمال کشور تبدیل شده است؛ محصولی که نام آن با لاهیجان و باغهای سرسبز گیلان گره خورده و علاوه بر نقش اقتصادی، بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی این منطقه را شکل داده است.
نخستین نهالهای چای در سال ۱۲۷۹ توسط کاشفالسلطنه از هند به ایران آورده شد و پس از نخستین کشت در رشت، با انتقال و توسعه کشت در لاهیجان، این شهر به تدریج به مرکز اصلی تولید چای و پایتخت چای ایران تبدیل شد.
امروز صنعت چای ایران با فعالیت حدود ۱۵۰ کارخانه چایسازی و تولید سالانه حدود ۱۴۰ تا ۱۵۰ هزار تن برگ سبز چای، همچنان یکی از بخشهای مهم کشاورزی کشور به شمار میرود. این میزان برگ سبز پس از فرآوری به حدود ۳۰ تا ۳۵ هزار تن چای خشک تبدیل میشود؛ محصولی که حاصل تلاش هزاران چایکار در باغهای شمال کشور است. بیش از ۹۰ درصد چای ایران در استان گیلان تولید میشود و شهرستانهایی مانند لاهیجان، رودسر، املش و لنگرود، قطبهای اصلی این صنعت هستند.
شرایط اقلیمی خاص گیلان و بخشهایی از مازندران، از جمله میزان بارندگی مناسب، خاک اسیدی و آبوهوای مرطوب، زمینهای مطلوب برای کشت چای فراهم کرده است؛ بهگونهای که تفاوت اقلیم، یکی از عوامل تأثیرگذار بر کیفیت و ویژگیهای چای ایرانی به شمار میرود و موجب شده این محصول عطر و طعم خاص خود را داشته باشد.
با این حال، صنعت چای ایران در مسیر توسعه با چالشهایی همچون اصلاح و جوانسازی باغات، نوسازی کارخانههای چایسازی، افزایش هزینههای تولید، تغییرات اقلیمی، مشکلات تأمین نقدینگی و ضرورت تقویت بازارهای صادراتی مواجه است. در کنار این چالشها، ظرفیتهایی همچون کیفیت بالای چای ایرانی، توسعه گردشگری کشاورزی، بهبود فرآوری و ورود به بازارهای منطقهای میتواند زمینهساز رونق دوباره صنعتی باشد که سالها بخشی از اقتصاد و فرهنگ شمال ایران را شکل داده است.
از لاهیجان تا بازارهای جهانی؛ روایت صنعت چای ایران از زبان رئیس سازمان چای
حبیب جانساز، رئیس سازمان چای کشور در گفتوگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به تاریخچه ورود چای به ایران اظهار میکند: نخستین فردی که به فکر کشت چای در گیلان افتاد، کنسول انگلستان در رشت بود که به دلیل مشابهت آبوهوای گیلان و هندوستان، گزارشی در این زمینه تهیه کرد، ناصرالدینشاه در این خصوص نامهای به صدراعظم خود نوشت، اما اقدام عملی صورت نگرفت تا اینکه مظفرالدینشاه هنگام اعزام کاشفالسلطنه به هند، از وی خواست برای آوردن دانه چای و نهالهای آن تلاش کند.
وی میافزاید: کاشفالسلطنه به دلیل آشنا نبودن به زبان انگلیسی و هندی، یکی از ایرانیان مقیم هند را که معلم و مسلط به این زبانها بود، به کار گرفت و پس از گفتوگو با کارشناسان انگلیسی و بررسی شرایط آبوهوایی، به این نتیجه رسید که گیلان برای کشت چای مستعد است، وی در پانزدهم اسفند ۱۲۷۹ نهالهایی را که از هند آورده بود، در رشت کشت کرد و سپس با مساعدت حاکم گیلان، قطعه زمینی در لاهیجان تهیه و اقدام به کشت دانههای چای کرد، با تأسیس مؤسسه چایکاری در لاهیجان و استقرار نهادهایی همچون سازمان چای، این منطقه به پایتخت چای ایران تبدیل شد.
رئیس سازمان چای کشور با اشاره به شرایط لازم برای کشت چای خاطرنشان میکند: چای در درجه نخست به حداقل ۱۲۰۰ میلیمتر بارندگی سالانه نیاز دارد که این شرایط تنها در گیلان و بخشهایی از مازندران فراهم است، همچنین خاک اراضی جنگلی و مناطق مرتفع با اسیدیته بین ۴.۵ تا ۵.۵ برای کشت چای مناسب است که این ویژگی نیز عمدتاً در مناطق چایخیز گیلان وجود دارد.
جهانساز با بیان اینکه بوته چای کشتشده در ایران از رقم هندی است، تصریح میکند: این بوته از نظر مواد تشکیلدهنده تفاوتی با چای هندی ندارد، اما به دلیل تفاوت اقلیم، چای هندی رنگ قویتر و چای ایران عطر بیشتری دارد.
وی با بیان اینکه صنعت چای ایران وابسته به خرید تضمینی است، میگوید: عمده گلایه چایکاران، تناسب نداشتن قیمت خرید تضمینی با هزینههای تولید است که در سالهای اخیر با افزایش بیش از ۵۰ درصدی قیمت خرید برگ سبز، تا حد امکان تلاش شده این مشکل برطرف شود، علاوه بر این، کارخانههای چایسازی نیز بر اساس کیفیت محصول، مبالغی بیش از نرخ تضمینی به چایکاران پرداخت میکنند.
رئیس سازمان چای کشور ادامه میدهد: پرداخت تسهیلات نیز از دیگر مشکلات چایکاران است که به دلیل محدودیت منابع بانکی، گاهی با وقفه مواجه میشود، از سوی دیگر، سازمان چای نیز برای انجام امور اساسی باغات، اعتبارات لازم را دریافت نکرده است، همچنین افزایش قیمت نهادهها و ماشینآلات، در حالی که قیمت برگ سبز ثابت میماند، مشکلاتی را برای تولیدکنندگان ایجاد کرده است.
جانساز با اشاره به تأثیر تغییرات اقلیمی بر باغات چای میافزاید: در سالهای اخیر استان گیلان بیش از گذشته با کاهش بارندگی و تنش خشکی در فصل تابستان مواجه شده است، در این زمینه از طریق انتشار دستورالعملهای ترویجی، برگزاری دورههای آموزشی، آموزش تغذیه باغات، پوشش خاک و استفاده بهینه از منابع آبی، اقدامات متعددی انجام شده است.
وی واردات چای را به دلیل کافی نبودن تولید داخلی اجتنابناپذیر میداند و اظهار میکند: افزایش نرخ ارز، تعیین سهمیه برای واردات و همچنین مشروط شدن واردات به خرید چای داخلی در برخی سالها، شرایط فروش چای ایرانی را تسهیل کرده است.
رئیس سازمان چای کشور با تأکید بر ضرورت حمایت دولت از این محصول میافزاید: حمایت دولت از چای ضروری است، اما باید شرایطی فراهم شود که همه عوامل فعال در زنجیره ارزش چای بهصورت عادلانه از منافع حاصل از فعالیت خود بهرهمند شوند، سیاست خرید تضمینی نیز یک سیاست حمایتی و حداقلی است.
جهانساز خاطرنشان میکند: از سال ۱۳۹۴ تاکنون، همهساله در قالب تسهیلات کوتاهمدت و بلندمدت، وامهایی برای احیا و جوانسازی باغات، خرید ماشینآلات هرس و برگچین و همچنین تجهیز کارخانههای چایسازی به متقاضیان و متناسب با منابع در دسترس پرداخت شده است.
وی با اشاره به ظرفیت گردشگری چای تصریح میکند: امروزه گردشگری کشاورزی یکی از فعالیتهای جذاب در جهان محسوب میشود، بهویژه در مناطقی که دارای محصولات خاص هستند، لاهیجان به عنوان پایتخت چای ایران، با برخورداری از دو کارخانه با قدمت بیش از ۸۰ سال، آرامگاه کاشفالسلطنه و برگزاری جشنوارههای متعدد چای، ظرفیت بالایی در این حوزه دارد و این جشنوارهها در سالهای اخیر با استقبال قابل توجهی روبهرو شدهاند.
رئیس سازمان چای کشور، درباره انواع تولید چای در کشور میگوید: در حال حاضر عمده تولید چای ایران، چای سیاه و پس از آن چای سبز است.، در تولید چای سیاه، پس از برداشت، مراحل پلاس، مالش، اکسیداسیون، خشککردن و تفکیک و طبقهبندی انجام میشود و دمکرده آن به رنگ قرمز است.
در تولید چای سبز، مرحله پلاس و اکسیداسیون وجود ندارد و با اعمال گرمای بیش از ۲۵۰ درجه سانتیگراد به مدت دو تا پنج دقیقه، آنزیمهای برگ غیرفعال میشوند؛ در نتیجه رنگ چای خشک سبز و دمکرده آن لیموییرنگ خواهد بود.
جهانساز تأکید میکند: نوع رقم کشتشده، ارتفاع منطقه چایکاری، فاصله رویش گیاه پس از هرس، برداشت برگهای استاندارد و شیوه صحیح چایسازی، بیشترین تأثیر را بر کیفیت چای دارند، با توجه به رونق اقتصادی این محصول و توسعه استفاده از ماشینآلات، امروز شاهد حضور جوانان در حوزه باغداری، تولید و عرضه چای هستیم و استمرار خرید تضمینی، در کنار آموزش مدیریت صحیح باغ و کارخانه و برداشت اصولی، میتواند قابلیتهای کیفی چای ایرانی را بیش از گذشته به مصرفکنندگان معرفی کند.
توسعه صنعت چای نیازمند اصلاح باغات و نوسازی کارخانهجات است
صالح محمدی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان نیز در گفتوگو با خبرنگار ایمنا اظهار میکند: چای یکی از محصولات مهم و راهبردی گیلان به شمار میرود و با توجه به اینکه بیش از ۹۰ درصد چای کشور در این استان تولید میشود، این محصول علاوه بر نقش اقتصادی، دارای ابعاد فرهنگی، اجتماعی و زیستمحیطی نیز است.
وی با اشاره به نقش سازمان جهاد کشاورزی در حمایت از صنایع چایسازی میافزاید: صدور مجوز برای صنایع چای در حوزه اختیارات این سازمان است و کارخانجاتی که برای اصلاح ساختار، اجرای طرح توسعه یا بهروزرسانی تجهیزات خود برنامه داشته باشند، میتوانند از ظرفیتهای حمایتی موجود بهرهمند شوند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان خاطرنشان کرد: این سازمان کارخانههای چایسازی را برای استفاده از تسهیلات مختلف، بهویژه تسهیلات تبصرهای، معرفی میکند تا بتوانند فرآیند تولید چای را با فناوریهای روز پیش ببرند، دستگاههای خود را نوسازی کنند و کیفیت و بهرهوری تولید را افزایش دهند.
محمدی با اشاره به اهمیت باغات چای در حفظ محیط زیست استان تصریح میکند: ارزش چای تنها به تولید برگ سبز و چای خشک محدود نمیشود، بلکه باغات چای خدمات اکوسیستمی مهمی نیز ارائه میکنند؛ زیرا پوشش سبز این باغات موجب کاهش گرم شدن خاک، تلطیف هوا، جلوگیری از فرسایش خاک و کنترل روانآبها در فصل بارندگی میشود.
وی میگوید: اگر باغات چای در مناطق مختلفی مانند املش، لنگرود، لاهیجان و دیگر مناطق چایخیز استان وجود نداشتند، آثار نامطلوبی بر شرایط اقلیمی و محیط زیست منطقه ایجاد میشد؛ در حالی که کشاورزان با حفظ و نگهداری این باغات، در واقع بخشی از سرمایه طبیعی استان را حفاظت میکنند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان با تأکید بر ضرورت اصلاح و جوانسازی باغات چای میافزاید: بوتههای چای عمر مفید مشخصی دارند و پس از گذشت چند دهه، نیازمند ریشهکنی، جایگزینی و اصلاح هستند. هرسهای فنی، از جمله هرس کفبر، نقش مهمی در جوانسازی باغات و افزایش بهرهوری دارند.
محمدی ادامه میدهد: اگر کشاورزان توان مالی لازم برای انجام هرسهای فنی و اصلاح باغات را نداشته باشند، بهتدریج میزان برگدهی بوتهها کاهش پیدا میکند؛ از اینرو اصلاح باغات باید در قالب یک برنامه ساختاری و زمانبندیشده انجام شود تا باغداران بتوانند بهصورت مرحلهای نسبت به جوانسازی باغهای خود اقدام کنند.
وی با اشاره به ضرورت استفاده از دانش روز در توسعه باغات چای اظهار میکند: سازمان چای با هماهنگی پژوهشکده چای باید از ارقام جدید و سازگار با شرایط آبوهوایی استان استفاده کند، چراکه تغییرات اقلیمی و افزایش دما، شرایط گذشته را تغییر داده و باغات جدید باید متناسب با شرایط اقلیمی امروز احداث شوند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان میافزاید: مدیریت علمی باغات چای تنها به اصلاح بوتهها محدود نمیشود، بلکه تغذیه مناسب، هرسهای اصولی و تأمین آب مورد نیاز نیز در کیفیت برگ سبز تولیدی و در نهایت کیفیت چای تولیدشده اثر مستقیم دارد.
محمدی با بیان اینکه چای همچنان جایگاه خود را در سبد مصرف مردم حفظ کرده است، خاطرنشان میکند: با وجود افزایش مصرف دمنوشها، قهوه و دیگر نوشیدنیها، چای همچنان به دلیل ریشه داشتن در فرهنگ مردم، جایگاه ویژهای دارد و بر اساس برآوردها، کشور سالانه به حدود ۸۰ هزار تن چای نیاز دارد.
وی ادامه میدهد: برای افزایش سهم تولید داخلی و کاهش وابستگی به واردات، نیازمند حمایت بیشتر از باغداران و ایجاد انگیزه برای ادامه فعالیت در این بخش هستیم. البته امسال شرایط بهتری برای تولیدکنندگان رقم خورده و واقعیتر شدن قیمت چای موجب شده برخی کارخانهها حتی برگ سبز چای را با قیمتی بالاتر از نرخ تضمینی خریداری کنند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان همچنین با اشاره به ظرفیت صادرات چای تصریح میکند: با وجود واردات چای، صادرات این محصول نیز انجام میشود و این موضوع نشان میدهد در صورت ارتقای کیفیت و حمایت از تولید، صنعت چای میتواند نقش بیشتری در اقتصاد استان و کشور ایفا کند.
محمدی تأکید میکند: جهاد کشاورزی آمادگی دارد در حوزه احیا، بهسازی و بهروزرسانی صنعت چای، از اصلاح ساختار کارخانجات چایسازی با رویکردهای بهداشتی، فنی و کاهش مصرف انرژی حمایت کند و کارخانهدارانی که طرحهای توسعهای و اصلاحی ارائه دهند، در اولویت بهرهمندی از حمایتهای موجود قرار خواهند گرفت.
صنعت چای گیلان نیازمند نگاه تجاری و توسعه بازارهای صادراتی است
تیمور پورحیدری مدیرکل صنعت، معدن و تجارت گیلان در گفتوگو با خبرنگار ایمنا اظهار میکند: صنعت چای در گیلان و دیگر مناطق شمالی کشور، بهویژه در این استان، توجه بسیاری از کشاورزان را به خود جلب کرده و به دلیل جایگاه اقتصادی و اجتماعی، نیازمند برنامهریزی دقیق و نگاه راهبردی است.
وی میافزاید: در سالهای گذشته، به دلیل افزایش واردات چای و نبود برنامهریزی مناسب از سوی برخی دستگاههای مرتبط، بخشی از انگیزه کشاورزان برای توسعه کشت و تولید چای کاهش یافت و این موضوع مشکلاتی را در حوزه تولید ایجاد کرد.
مدیرکل صنعت، معدن و تجارت گیلان با اشاره به کیفیت بالای چای ایرانی خاطرنشان میکند: چای تولیدی گیلان از نظر کیفیت و مطلوبیت، محصولی رقابتی و دارای ظرفیت حضور در بازارهای جهانی است و میتواند بازار کشورهای حوزه CIS، آسیای میانه و خلیج فارس را هدف قرار دهد.
پورحیدری با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به چای به عنوان یک محصول تجاری تصریح میکند: باید میزان مصرف داخلی، ظرفیت تولید، بازارهای هدف و مسیرهای توسعه صادرات این محصول بهصورت دقیق مشخص شود و دستگاههای متولی با یک برنامه جامع برای ارتقای جایگاه چای ایرانی اقدام کنند.
وی ادامه میدهد: در شرایطی که بخشی از نیاز کشور از طریق تولید داخلی قابل تأمین است، واردات بدون توجه کافی به ظرفیتهای داخلی میتواند تولیدکنندگان را با تهدید مواجه کند و درآمد کشاورزان مناطق چایخیز، بهویژه گیلان و شهرستان لاهیجان به عنوان پایتخت چای ایران، را تحت تأثیر قرار دهد.
مدیرکل صنعت، معدن و تجارت گیلان با اشاره به وجود چای سنواتی و دپوی محصول در برخی کارخانجات میگوید: یکی از آسیبهای جدی صنعت چای، انباشت چای تولیدی در کارخانجات است که میتواند مشکلاتی را برای کشاورزان و فعالان این حوزه ایجاد کند و نیازمند مدیریت اصولی است.
پورحیدری یکی از ضعفهای اصلی صنعت چای کشور را نبود توجه کافی به بستهبندی و برندینگ میداند و میافزاید: کشورهای دیگر با تمرکز بر بستهبندی، کیفیت عرضه و ایجاد برند، توانستهاند توجه مصرفکنندگان را جلب کنند، در حالی که چای ایرانی با وجود کیفیت بالا، در این بخش نیازمند تقویت جدی است.
وی اظهار میکند: متأسفانه در برخی موارد، چای ایرانی خریداری و پس از بستهبندی و برندسازی در خارج از کشور، دوباره با نامهای دیگر به بازار عرضه میشود که نشاندهنده ضعف در صنایع تبدیلی و فرآوری این محصول است.
مدیرکل صنعت، معدن و تجارت گیلان میافزاید: تقویت صنایع تبدیلی، توسعه واحدهای بستهبندی در مناطق چایخیز و نگاه صنعتی به فرآوری چای میتواند زمینه افزایش ارزش افزوده و جلوگیری از خروج فرصتهای اقتصادی از استان را فراهم کند.
پورحیدری با اشاره به ظرفیت بازارهای صادراتی خاطرنشان میکند: بازار روسیه، کشورهای آسیای میانه، حوزه خلیج فارس و دیگر بازارهای منطقه ظرفیت مناسبی برای صادرات چای ایرانی دارند و با توجه به شرایط اقتصادی کشور، توسعه صادرات این محصول میتواند به افزایش درآمد و ارزآوری کمک کند.
وی با تاکید بر ضرورت حمایت از کشاورزان تصریح میکند: خرید بهموقع برگ سبز چای، تعیین قیمت مناسب، توجه به نهادههای کشاورزی، بهسازی باغات و ارتقای کیفیت تولید، از جمله اقداماتی است که میتواند انگیزه تولیدکنندگان را افزایش دهد.
مدیرکل صنعت، معدن و تجارت گیلان با اشاره به اقدامات انجامشده در حوزه تجاریسازی چای میگوید: با وجود اینکه مسائل تولید و کشاورزی در حوزه مسئولیت این سازمان نیست، اما در بخش تجارت و توسعه بازار اقدامات لازم انجام شده و در همین راستا، میز چای با همکاری سازمان توسعه تجارت در شهرستان لاهیجان برگزار شد.
پورحیدری میافزاید: معرفی ظرفیتهای چای گیلان از طریق رایزنان تجاری و برنامهریزی برای حضور در بازارهای هدف صادراتی، از جمله اقداماتی است که برای تبدیل چای استان به یک کالای تجاری و صادراتمحور دنبال میشود.
به گزارش ایمنا، صنعت چای ایران اگرچه طی بیش از یک قرن گذشته با فراز و نشیبهای فراوانی روبهرو بوده است، اما همچنان یکی از ظرفیتهای مهم کشاورزی و اقتصادی شمال کشور به شمار میرود. کیفیت مطلوب چای ایرانی، تجربه چایکاران، ظرفیتهای اقلیمی گیلان و مازندران و وجود زیرساختهای فرآوری، فرصتهایی ارزشمند برای توسعه این صنعت ایجاد کرده است.
با این حال، حفظ جایگاه چای ایرانی نیازمند نگاهی فراتر از تولید صرف است؛ اصلاح و جوانسازی باغات، نوسازی کارخانههای چایسازی، حمایت هدفمند از چایکاران، تقویت صنایع بستهبندی و ایجاد برندهای معتبر میتواند مسیر حضور پررنگتر این محصول را در بازارهای داخلی و خارجی هموار کند.
چای ایران امروز در نقطهای قرار دارد که تداوم حمایتهای مقطعی نمیتواند پاسخگوی نیازهای این صنعت باشد و حرکت به سمت برنامهریزی بلندمدت، افزایش بهرهوری و توسعه بازارهای صادراتی، شرط ماندگاری محصولی است که نهتنها یک کالای کشاورزی، بلکه بخشی از هویت و فرهنگ شمال کشور محسوب میشود.
گزارش از محمدرضا رشیدی؛ خبرنگار ایمنا
نظر شما