به گزارش خبرگزاری ایمنا، نهم مرداد، روز ملی اهدای خون، فرصتی است برای یادآوری یکی از سادهترین و در عین حال ارزشمندترین جلوههای ایثار انسانی؛ اهدای بخشی از وجود برای ادامه حیات دیگری. در میان تمام دستاوردهای پزشکی و پیشرفتهای شگرف علم در مسیر نجات جان انسانها، هنوز هم خون جایگزین مصنوعی و کاملی ندارد و قطرههای خون اهداشده، همچنان یکی از حیاتیترین نیازهای نظام سلامت به شمار میرود. اهدای خون، اقدامی ساده برای اهداکننده است که گاهی بازگرداندن فرصت زندگی به بیماری را به همراه دارد که ادامه حیاتش به همین چند دقیقه و همین تصمیم انساندوستانه وابسته است.
خون اهدایی تنها یک فراورده نیست، بلکه پس از طی فرایندهای تخصصی، به اجزای مختلفی از جمله گلبول قرمز، پلاکت و پلاسما تبدیل میشود و هر یک از این فرآوردهها در درمان گروهی از بیماران نقشی حیاتی ایفا میکنند. گلبولهای قرمز برای جبران خون ازدسترفته و درمان کمخونیهای شدید، پلاکت برای بیماران مبتلا به سرطان و افرادی که تحت شیمیدرمانی قرار دارند و پلاسما برای طیف گستردهای از نیازهای درمانی مورد استفاده قرار میگیرد. به این ترتیب، یک واحد خون اهدایی میتواند پس از فراوری، به نجات جان چند بیمار کمک کند و زنجیرهای از امید را در نظام درمان به حرکت درآورد.
در بیمارستانها، خون و فراوردههای خونی بخشی جداییناپذیر از فرایند درمان هستند؛ از بیماران اورژانسی و مصدومان حوادث گرفته تا مادرانی که در معرض خونریزیهای شدید هنگام زایمان قرار دارند، کودکان و نوزادان نیازمند مراقبتهای ویژه، بیماران مبتلا به تالاسمی و هموفیلی، افراد مبتلا به سرطان و بیمارانی که تحت اعمال جراحی یا پیوند قرار میگیرند، همه و همه نیازمند خون و فراوردههای خونی هستند و برای بسیاری از این بیماران، خون نه یک انتخاب درمانی، بلکه ضرورتی برای ادامه زندگی است؛ ضرورتی که باید در تمام روزهای سال و نه فقط در زمان وقوع بحران، بهصورت مستمر و پایدار تأمین شود.
با وجود پیشرفتهای گسترده پزشکی و فناوریهای نوین، هنوز هیچ ماده مصنوعی نتوانسته است تمام ویژگیها و کارکردهای پیچیده خون انسان را به طور کامل شبیهسازی کند. خون، مایعی پویا و منحصربهفرد است که تنها از طریق انسان سالم به انسان نیازمند میرسد و همین واقعیت، اهدای خون را به یکی از ارزشمندترین جلوههای همبستگی اجتماعی تبدیل کرده است. هر بار که فردی برای اهدای خون قدم به یک مرکز انتقال خون میگذارد، در حقیقت بخشی از سلامت خود را با انسانی ناشناس به اشتراک میگذارد؛ انسانی که شاید هرگز او را نبیند، اما زندگیاش به تصمیم او گره خورده است.
نهم مرداد، در حقیقت یادآور همین پیوند انسانی و اجتماعی است؛ پیوندی که در آن، مرز میان اهداکننده و گیرنده از میان میرود و انسانها در سختترین لحظات زندگی یکدیگر، بیآنکه همدیگر را بشناسند، یاریرسان هم میشوند. اهدای خون، نماد ایثاری است که هزینهای برای اهداکننده ندارد، اما برای بیماری که چشمانتظار یک کیسه خون یا فراورده خونی است، میتواند به معنای یک فرصت دوباره برای زندگی باشد و از همین رو، روز ملی اهدای خون فرصتی است برای قدردانی از اهداکنندگان و در عین حال یادآوری این حقیقت که استمرار زندگی بسیاری از بیماران، به استمرار این زنجیره انسانی و ارزشمند وابسته است.
با توجه به اهمیت اهدای خون در حفظ و نجات جان بیماران، نقش حیاتی فراوردههای خونی در چرخه درمان و ضرورت تداوم مشارکتهای مردمی در این عرصه، به مناسبت نهم مرداد، روز ملی اهدای خون، با کیان دهرابپور، مدیرکل انتقال خون استان اصفهان به گفتوگو نشستیم تا درباره اهمیت اهدای خون، وضعیت ذخایر و فراوردههای خونی، نیاز بیماران و همچنین ضرورت افزایش مشارکت جوانان و بانوان در این امر انساندوستانه گفتوگو کنیم که مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید.
ایمنا: سلامت چه جایگاهی در توسعه جوامع دارد و رسانهها چه نقشی در تحقق آن ایفا میکنند؟
دهرابپور: سلامت تنها به معنای نبود بیماری نیست، بلکه بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت، برخورداری از رفاه کامل جسمی، روانی و اجتماعی است. دستیابی به چنین سطحی از سلامت، فقط با اقدامات وزارت بهداشت امکانپذیر نیست و نیازمند مشارکت همه دستگاههای اجرایی، نهادهای غیردولتی، سازمانهای مردمنهاد، رسانهها و خود مردم است.
در واقع تنها حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از تصدیگری حوزه سلامت بر عهده وزارت بهداشت قرار دارد و ۷۵ تا ۸۰ درصد دیگر به عملکرد سایر دستگاهها، مشارکت مردم و فرهنگسازی عمومی وابسته است. در این میان، رسانهها به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای آگاهیبخشی، نقشی تعیینکننده در ارتقای سواد سلامت، اصلاح رفتارهای اجتماعی و نهادینهسازی فرهنگ سلامت در جامعه دارند.
ایمنا: علت نامگذاری نهم مرداد به عنوان روز ملی اهدای خون چیست و سازمان انتقال خون چه مأموریتی بر عهده دارد؟
دهرابپور: نهم مرداد در تقویم رسمی کشور به عنوان روز ملی اهدای خون نامگذاری شده است که این مناسبت به نهم مرداد سال ۱۳۵۳ بازمیگردد؛ زمانی که سازمان انتقال خون ایران به عنوان یک سازمان مستقل فعالیت خود را آغاز کرد.
مأموریت اصلی این سازمان، تأمین خون سالم، کافی و فراوردههای خونی مورد نیاز بیماران است؛ مأموریتی که نقش حیاتی در حفظ جان هزاران بیمار در سراسر کشور ایفا میکند.
پیش از تأسیس سازمان انتقال خون، فعالیتهای مرتبط با اهدای خون توسط جمعیت هلال احمر انجام میشد و در استان اصفهان نیز ادارهکل انتقال خون از سال ۱۳۶۳ فعالیت خود را آغاز کرد و امروز با ۱۲ پایگاه و مرکز اهدای خون در سراسر استان به مردم خدمات ارائه میکند.
ایمنا: چرا اهدای خون همچنان یک ضرورت حیاتی محسوب میشود و خونهای اهدایی چه کاربردی در نظام درمان دارند؟
دهرابپور: ادامه حیات بیماران بسیاری وابسته به دریافت خون و فراوردههای خونی است و با وجود پیشرفتهای گسترده علم پزشکی، تاکنون هیچ جایگزین مصنوعی و کاملی برای خون انسان و فراوردههای آن تولید نشده و به همین دلیل، اهدای خون همچنان تنها راه تأمین این نیاز حیاتی است، سرمایه اصلی سازمان انتقال خون، مردم هستند و چرخه درمان بدون مشارکت داوطلبانه آنان امکان ادامه ندارد.
از هر واحد خون کامل اهدایی، سه فراورده اصلی تولید میشود؛ نخست، گلبول قرمز متراکم که در دمای ۲ تا ۶ درجه سانتیگراد نگهداری شده و بسته به نوع محلول نگهدارنده، بین ۳۵ تا ۴۲ روز قابلیت استفاده دارد.
فراورده دوم پلاکت است که در دمای ۲۰ تا ۲۴ درجه سانتیگراد و در شرایط همزن مداوم نگهداری میشود و به دلیل عمر کوتاه، تنها سه تا پنج روز قابلیت مصرف دارد و فراورده سوم، پلاسما است که در صورت انجماد صحیح، تا یک سال و در برخی شرایط فراوری تخصصی حتی تا سه سال نیز قابلیت نگهداری دارد.
هر یک از این فراوردهها برای درمان گروه خاصی از بیماران استفاده میشود و بیشتر فعالیت تمام مراکز درمانی به ذخایر خون و فراوردههای خونی وابسته است؛ به عنوان مثال نیاز بیماران اورژانسی از طریق بانک خون بیمارستانها تأمین میشود و یکی از بخشهایی که بیشترین مصرف خون و گلبول قرمز را دارد، بخش زنان و زایمان است، زیرا در خونریزیهای شدید ناشی از زایمان یا جراحی، تأمین سریع خون میتواند جان مادر را نجات دهد.
بخشی از خونهای اهدایی به نوزادان و کودکان اختصاص مییابد و برخی نوزادان، بهویژه نوزادان نارس، به دلیل مشکلات خونی یا بیماریهای مادرزادی برای ادامه حیات به دریافت خون نیاز دارند. بخشهای داخلی، جراحی، مراقبتهای ویژه و سایر بخشهای تخصصی بیمارستانها نیز به طور مستقیم به خونهای اهدایی وابسته هستند و هیچ جراحی بدون اطمینان از تأمین خون مورد نیاز، اقدام به انجام عمل جراحی نمیکند.
ایمنا: مشارکت مردم استان اصفهان در اهدای خون، بهویژه در شرایط بحرانی، چگونه بوده است؟
دهرابپور: یکی از شاخصهای مهم عملکرد انتقال خون استان، افزایش مشارکت مردم در شرایط مختلف، بهویژه در دوران بحران بوده است. در سال ۱۴۰۴ میزان اهدای خون بانوان در استان اصفهان ۴۰ درصد افزایش یافت که نشاندهنده افزایش آگاهی و مسئولیتپذیری اجتماعی بانوان در این حوزه است و اوج این مشارکت در جریان جنگ ۴۰ روزه رقم خورد.
زمانی که مردم استان با حضور گسترده در مراکز اهدای خون، حماسهای کمنظیر خلق کردند. در این بازه زمانی، استان اصفهان رتبه نخست کشور را در رشد اهدای خون بانوان نسبت به مدت مشابه سال قبل با رشد ۱۹۲ درصدی کسب کرد، همچنین میزان مراجعه اهداکنندگان بار اولی ۱۵۴ درصد افزایش یافت و در مجموع، میزان اهدای خون طی این دوره نسبت به مدت مشابه سال قبل ۵۴ درصد رشد داشت؛ آماری که بیانگر روحیه ایثار، مسئولیتپذیری و مشارکت اجتماعی مردم استان است.
این موفقیتها در شرایطی به دست آمد که ادارهکل انتقال خون با کمبود نیروی انسانی نیز مواجه بود و همین موضوع ارزش این دستاوردها را دوچندان میکند.
ایمنا: استان اصفهان چه جایگاهی در تأمین خون مورد نیاز سایر استانهای کشور دارد؟
دهرابپور: استان اصفهان علاوه بر تأمین کامل نیاز مراکز درمانی داخل استان، نقش مهمی در تأمین خون مورد نیاز سایر استانهای کشور نیز ایفا میکند و در سال ۱۴۰۴، انتقال خون استان موفق شد ۶۶۳۰ واحد خون به سایر استانها ارسال کند.
در جریان جنگ ۴۰ روزه نیز، با وجود افزایش نیاز مراکز درمانی داخل استان، ۳۰۵۰ واحد خون به سایر استانها و حتی تهران، ارسال شد و در عین حال، نیاز مراکز درمانی استان نیز به طور کامل تأمین شد. این روند در سال ۱۴۰۵ نیز ادامه یافته و از ابتدای سال تاکنون ۶۲۵۰ واحد خون به سایر استانها، بهویژه استانهای جنوبی کشور، ارسال شده است.
این آمار نشان میدهد اصفهان امروز به یکی از قطبهای اصلی تأمین و ارسال فرآوردههای خونی کشور تبدیل شده و در حوزه ایثار و مشارکت اجتماعی جایگاه ویژهای پیدا کرده است.
ایمنا: اهدای خون و فراوردههای خونی چه شرایط سنی دارد و با توجه به ضرورت افزایش میزان اهدای خون، چه اقداماتی در این زمینه انجام میشود؟
دهرابپور: هر فرد سالم از ۱۸ سالگی میتواند با رعایت شرایط پزشکی، خون اهدا کند، اهداکنندگان مستمر نیز در صورت برخورداری از سلامت عمومی، محدودیت سنی مشخصی برای ادامه اهدای خون ندارند و میتوانند همچنان به این اقدام انساندوستانه ادامه دهند.
بر اساس دستورالعملهای سازمان انتقال خون، آقایان هر سه ماه یکبار و بانوان هر چهار ماه یکبار امکان اهدای خون دارند. این فاصله زمانی با هدف حفظ سلامت اهداکنندگان تعیین شده و فرایند اهدای خون نیز تنها در صورتی انجام میشود که فرد تمام معیارهای پزشکی و ایمنی را داشته باشد.
یکی از دغدغههای اصلی انتقال خون استان، کاهش مشارکت نسل جوان در اهدای خون است و بررسی آمارها نشان میدهد هرچه سن افراد به ۱۸ سال نزدیکتر میشود، میزان مراجعه برای اهدای خون روندی نزولی پیدا میکند و در گروه سنی زیر ۲۴ سال نیز طی سالهای اخیر کاهش تعداد اهداکنندگان مشاهده شده است.
از همین رو فرهنگسازی، آگاهسازی و تشویق جوانان به مشارکت در این اقدام خداپسندانه، یکی از مهمترین ضرورتهای حوزه انتقال خون به شمار میرود؛ موضوعی که میتواند با همکاری خانوادهها، دانشگاهها، آموزش و پرورش، رسانهها و فعالان فرهنگی بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
در کنار جوانان، افزایش مشارکت بانوان نیز یکی از اهداف اصلی انتقال خون استان اصفهان است، در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، بین ۳۰ تا ۵۰ درصد اهداکنندگان خون را بانوان تشکیل میدهند، اما این سهم در استان اصفهان در بهترین شرایط، حدود ۴.۷ درصد بوده است.
این در حالی است که بخش قابل توجهی از فراوردههای خونی در بیمارستانها برای درمان بانوان مصرف میشود، بنابراین افزایش حضور بانوان در چرخه اهدای خون، علاوه بر تأمین نیاز بیماران، به پایداری ذخایر خونی نیز کمک خواهد کرد.
برخلاف برخی باورهای نادرست، اهدای خون برای بانوان واجد شرایط هیچ مشکلی از نظر سلامت ایجاد نمیکند. پیش از هر بار اهدای خون، وضعیت جسمانی، سطح هموگلوبین، علائم حیاتی و شرایط عمومی فرد بهطور کامل بررسی میشود و تنها در صورت تأیید پزشک، فرایند اهدای خون انجام خواهد شد، بنابراین اگر سلامت فرد، بهویژه بانوان، اجازه اهدای خون را ندهد، این فرایند انجام نمیشود و سلامت اهداکننده همواره در اولویت سازمان انتقال خون قرار دارد.
تجربه سالهای گذشته نیز نشان داده است که بانوان در شرایط بحرانی، احساس مسئولیت اجتماعی بسیار بالایی از خود نشان میدهند و انتظار میرود این مشارکت ارزشمند تنها به دوران بحران محدود نشود و در روزهای عادی سال نیز استمرار داشته باشد و بر همین اساس، افزایش مشارکت جوانان و بانوان به عنوان دو محور اصلی برنامههای ادارهکل انتقال خون استان اصفهان در سال جاری تعیین شده است.
ایمنا: چه تعداد از بیماران به صورت مستمر به خون و فراردههای خونی نیاز دارند و انتقال خون چه خدمات تخصصی به آنها ارائه میدهد؟
دهرابپور: سلامت اهداکنندگان برای سازمان انتقال خون از بالاترین اهمیت برخوردار است و تمام افرادی که برای اهدای خون مراجعه میکنند، پیش از اهدای خون تحت معاینه کامل پزشکی قرار میگیرند. بررسی سوابق پزشکی، اندازهگیری علائم حیاتی، ارزیابی وضعیت سلامت عمومی و انجام آزمایشهای لازم، بخشی از فرایندهای استاندارد سازمان انتقال خون برای حفظ سلامت اهداکنندگان و تضمین سلامت خونهای اهدایی است.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم در استان اصفهان ۸۶۵ بیمار مبتلا به تالاسمی ماژور زندگی میکنند که هر یک، به طور متوسط، هر دو هفته یکبار حداقل به دو واحد خون نیاز دارند و این بیماران خون مورد نیاز خود را از کیسههای فیلتردار دریافت میکنند، همچنین ۹۸۶ بیمار هموفیلی در استان نیاز به دریافت خون و فراوردههای خونی دارند.
علاوه بر این، حدود ۷۵۰۰ تخت بیمارستانی در ۶۵ مرکز درمانی استان به صورت مستقیم یا غیرمستقیم به خدمات سازمان انتقال خون وابسته هستند که این آمار اهمیت راهبردی تأمین مستمر خون و فراوردههای خونی را به خوبی نشان میدهد.
ایمنا: علاوه بر تأمین خون مورد نیاز بیماران، چه برنامههای تخصصی دیگری در ادارهکل انتقال خون استان در حال اجراست؟
دهرابپور: یکی از برنامههای مهم سازمان انتقال خون، اجرای طرح سپاس یا پذیرهنویسی داوطلبان اهدای سلولهای بنیادی خونساز است؛ در برخی بیماریهای سخت و صعبالعلاج، آخرین و مؤثرترین روش درمان، پیوند مغز استخوان یا سلولهای بنیادی خونساز است که برای انجام این پیوند، باید فردی با سازگاری بافتی مناسب شناسایی شود؛ موضوعی که همواره یکی از بزرگترین چالشهای درمان این بیماران محسوب میشود.
سازمان انتقال خون از اواخر دهه ۱۳۸۰ مسئولیت اجرای این طرح را بر عهده گرفته است و در این طرح، از افراد ۱۸ تا ۴۰ سال واجد شرایط نمونهگیری انجام میشود و اطلاعات ژنتیکی آنان در بانک اطلاعاتی اهداکنندگان سلولهای بنیادی ثبت میشود. در صورتی که در هر نقطه از کشور بیماری به پیوند نیاز داشته باشد و در میان اعضای خانواده، فرد سازگار یافت نشود، از داوطلبان ثبتشده دعوت میشود تا در صورت تمایل، سلولهای بنیادی خود را برای نجات جان یک بیمار اهدا کنند.
در سال ۱۴۰۴، ۵۲۱ نفر در طرح سپاس ثبتنام کردند و از ابتدای سال جاری تاکنون نیز ۷۳ نفر به این بانک اطلاعاتی پیوستهاند و امید میرود با افزایش آگاهی عمومی، شمار بیشتری از شهروندان در این اقدام ارزشمند مشارکت کنند تا امکان نجات جان بیماران بیشتری فراهم شود.
از دیگر برنامههای تخصصی انتقال خون، تأمین پلاسمای ضدهاری است که این پلاسما در اختیار معاونت غذا و داروی وزارت بهداشت قرار میگیرد تا برای تولید فراوردههای مورد نیاز افرادی که بر اثر حیوانگزیدگی در معرض ابتلا به بیماری هاری قرار گرفتهاند، مورد استفاده قرار گیرد.
در سال ۱۴۰۴، حدود هشت لیتر پلاسمای ضدهاری در استان اصفهان تأمین شد و داوطلبان این نوع اهدا باید شرایط اختصاصی از جمله وزن بیش از ۷۵ کیلوگرم و سایر معیارهای پزشکی را داشته باشند. تمام افراد پیش از ورود به این فرایند، مشاورههای تخصصی لازم را دریافت میکنند و پس از تأیید پزشک، در برنامه اهدای پلاسمای ضدهاری قرار میگیرند.
ایمنا: پلاکت چه تفاوتی با سایر فراوردههای خونی دارد، چرا تأمین آن از اهمیت ویژهای برخوردار است و برتری پلاکت افرزیس نسبت به پلاکت رندوم چیست؟
دهرابپور: پلاکت یکی از حیاتیترین فراوردههای خونی است و به دلیل عمر نگهداری کوتاه، تأمین مستمر آن همواره یکی از مهمترین دغدغههای سازمان انتقال خون محسوب میشود. در روش معمول، پلاکت رندوم از واحدهای خون اهدایی جدا میشود و از هر کیسه خون، حدود ۵۰ تا ۷۰ میلیلیتر پلاکت قابل استحصال است، اما در روش تخصصی پلاکت افرزیس، تنها پلاکت از بدن اهداکننده دریافت شده و سایر اجزای خون از طریق دستگاه مجدد به بدن فرد بازگردانده میشود.
در این روش، میزان پلاکت دریافتی حداقل پنج برابر بیشتر از پلاکت حاصل از یک واحد خون کامل است و اهداکنندگان واجد شرایط میتوانند تا ۲۴ بار در سال پلاکت افرزیس اهدا کنند. به طور کلی پلاکت بیشترین مصرف را در درمان بیماران مبتلا به سرطان، افراد تحت شیمیدرمانی، بیماران مبتلا به اختلالات مغز استخوان، بیماران پیوندی و برخی بیماران با خونریزیهای شدید دارد.
استفاده از پلاکت افرزیس، به دلیل تأمین حجم مورد نیاز از یک اهداکننده، احتمال بروز واکنشهای ایمنی و حساسیت را برای گیرنده کاهش میدهد و در سال ۱۴۰۴، حدود ۴۵۰۰ واحد پلاکت افرزیس در استان اصفهان تهیه شد و در اختیار مراکز درمانی قرار گرفت که نقش مهمی در درمان بیماران نیازمند ایفا کرده است.
نظر شما