به گزارش خبرگزاری ایمنا، هپاتیتهای ویروسی بیش از آنکه یک بیماری ساده کبدی باشند، روایتی از تعامل پیچیده میان یک مهمان ناخوانده و بافت حیاتی بدن هستند. آنچه این ویروسها را از سایر عوامل عفونی متمایز میکند، نه فقط محل اثر، بلکه نوع قرارداد آنها با سلول میزبان است؛ برخی خاطرهای زودگذر و برخی سفری مادامالعمر درون ژنوم سلول کبدی رقم میزنند.
برخلاف تصور عمومی که کبد را فقط هدف هپاتیتهای معروف میدانند، این عضو حیاتی میدان نبرد بسیاری از ویروسهای فرصتطلب نیز هست، اما تفاوت بنیادین در اختصاصی بودن است؛ هپاتیتهای A تا E، کلید ورود به سلول کبدی را در اختیار دارند، در حالی که دیگر ویروسها، تنها در جریان حمله فراگیر، آسیبهایی جانبی به این کارخانه پیچیده شیمیایی وارد میکنند.
جالبتر آنکه هر یک از این پنج ویروس، راهبردی منحصربهفرد برای بقا برگزیدهاند، هپاتیت A همچون گردبادی سریعگذر، با علائمی آشکار، اما کوتاهمدت، سیستم ایمنی را به چالش میکشد و سپس کبد را ترک میگوید و در مقابل، هپاتیت B همچون سایهای خاموش، سالها درون سلولها رخنه میکند و بدون سروصدا، زمینهساز آسیبهای جبرانناپذیر میشود.
شاید مهمترین نقطهعطف در مبارزه با این بیماریها، درک این واقعیت باشد که نقشه شیوع آنها، بیش از هر چیز ترسیمکننده وضعیت بهداشت عمومی جوامع است. هپاتیت A در مناطقی با سیستم فاضلاب ضعیف ریشه میدواند و هپاتیت B در جاهایی که غربالگری و واکسیناسیون جدی گرفته نشده است، حضور پررنگتری دارد و میتوان گفت این بیماریها آینه سلامت عمومی محسوب میشوند.
داستان هپاتیتهای ویروسی، داستان ایستای یک بیماری نیست، بلکه روایتی پویا از همتکامل ویروس و انسان است. تغییر سبک زندگی، مسافرتهای جهانی و حتی مداخلات پزشکی، قواعد این بازی قدیمی را تغییر داده و ما را ناگزیر به بازنگری مستمر در استراتژیهای پیشگیری، تشخیص و درمان میکند.
با توجه به اهمیت بالای آگاهی عمومی از تفاوتهای بنیادین هپاتیتهای ویروسی و تأثیر مستقیم این آگاهی بر پیشگیری و درمان بهموقع، گفتوگویی جامع و تخصصی با مهدی کاظمی، فوق تخصص بیماریهای گوارش و کبد بزرگسالان و عضو هیئت علمی دانشگاه علومپزشکی اصفهان داشتیم تا ابعاد پنهان هپاتیتهای A و B، از راههای انتقال و علائم تا درمان و غربالگری، را به زبانی روان و کاربردی واکاوی کنیم و شرح این گفتوگو را در ادامه میخوانید.
ایمنا: با توجه به اینکه هپاتیتهای ویروسی از مهمترین بیماریهای مرتبط با کبد بهشمار میروند، چند نوع ویروس اصلی هپاتیت وجود دارد و این ویروسها چه تفاوتی با سایر ویروسهایی دارند که ممکن است کبد را نیز درگیر کنند؟
کاظمی: هپاتیتهای ویروسی در حقیقت ویروسهایی هستند که تمایل بیشتری به درگیری کبد دارند و موجب ایجاد التهاب در بافت کبد میشوند؛ پنج نوع ویروس اختصاصی وجود دارد که بیشتر کبد را درگیر میکنند و شامل هپاتیتهای A، B، C، D و E هستند.
البته ویروسهای دیگری نیز وجود دارند که میتوانند علاوه بر سایر اندامها، کبد را هم درگیر کنند؛ بهعنوان مثال ویروس کرونا که در سالهای گذشته تمام جهان را درگیر کرد، در بسیاری از بیماران با درجاتی از درگیری کبدی همراه بود.
ویروس سیتومگالو، ویروس EBV و سایر ویروسها نیز ممکن است کبد را تحت تأثیر قرار دهند، اما بهطور اختصاصی، پنج نوع اصلی ویروس هپاتیت وجود دارد که تمایل بیشتری به درگیری کبد دارند.
ایمنا: هپاتیت A از چه راههایی منتقل میشود و دوره کمون و مدت زمان انتقال این بیماری چگونه است؟
کاظمی: هپاتیت A یکی از انواع ویروسهایی است که میتواند کبد را درگیر کند، بسیاری از افراد ممکن است در دوران کودکی به بیماریای که در گذشته از آن با عنوان زردی یا یرقان یاد میشد، مبتلا شده باشند که در بعضی موارد میتواند ناشی از همین ویروس هپاتیت A باشد.
این ویروس بیشتر از طریق آب و غذای آلوده منتقل میشود بهویژه زمانی که آب یا مواد غذایی با مواد دفعی فرد مبتلا آلوده شده باشند. دوره کمون بیماری، یعنی فاصله زمانی بین ورود ویروس به بدن تا بروز علائم، بهطور معمول حدود یک تا سه ماه است.
انتقال هپاتیت A بیشتر از طریق انسان به انسان و رعایت نکردن اصول بهداشت فردی اتفاق میافتد. مواردی از انتقال این بیماری از طریق حیوانات نیز گزارش شده است، اما شایعترین راه انتقال، آلودگی ناشی از تماس انسان با ویروس و مصرف آب یا غذای آلوده است.
یکی از نکات مهم این است که فرد ممکن است در یک تا سه ماه نخست، هیچ علامتی نداشته باشد، اما همچنان امکان انتقال بیماری به دیگران وجود داشته باشد، بنابراین اگر دستها بهدرستی شسته نشوند و اصول بهداشتی رعایت نشود، سایر اعضای خانواده نیز ممکن است به بیماری مبتلا شوند.
دوره انتقال بیماری از زمان دوره کمون شروع میشود و ممکن است تا حدود یک هفته پس از آغاز مرحله زردی نیز ادامه داشته باشد.
ایمنا: هپاتیت A چه علائم و مراحلی دارد و این بیماری چگونه تشخیص داده میشود و چه روندی را تا بهبودی طی میکند؟
کاظمی: علائم اولیه هپاتیت A اختصاصی نیستند و ممکن است به شکل بدندرد، دردهای عضلانی، ضعف، خستگی، تهوع و دلدرد بروز کنند. شدت علائم به عوامل مختلفی از جمله سن فرد بستگی دارد و اگر بیماری در دوران کودکی ایجاد شود، علائم خفیفتر هستند و درصد قابلتوجهی از کودکان ممکن است حتی علائم شدیدی نداشته باشند، اما در بزرگسالان، علائم بیماری شدیدتر ظاهر میشوند.
این علائم ممکن است یک تا سه هفته ادامه داشته باشند و در بسیاری از موارد، فرد در ابتدا تصور میکند که به یک بیماری ساده همچون سرماخوردگی مبتلا شده است، سپس بهتدریج مرحله زردی یا یرقان ظاهر میشود. زردی بهطور معمول ابتدا در سفیدی چشمها مشاهده میشود و در صورت افزایش میزان بیلیروبین خون، ممکن است تغییر رنگ پوست نیز مشهود باشد.
از دیگر علائم میتوان به پررنگ شدن ادرار و کمرنگ یا بیرنگ شدن مدفوع اشاره کرد، این علائم ممکن است چند هفته ادامه پیدا کنند و در نهایت، بیماری هپاتیت A طی دو تا سه ماه بهصورت خودبهخودی برطرف میشود.
از آنجا که علائم اولیه بیماری اختصاصی نیستند، زمانی که مرحله زردی ایجاد میشود، با انجام آزمایشهای مربوط به کبد میتوان به تشخیص بیماری کمک کرد که در این شرایط، آنزیمهای کبدی ممکن است حتی به بالای هزار نیز برسند، آزمایش آنتیبادی اختصاصی هپاتیت A از نوع IgM در خون میتواند نشان دهد که فرد بهطور حاد به هپاتیت A مبتلا شده است.
ایمنا: هپاتیت A تا چه اندازه میتواند شدید و خطرناک شود و در چه شرایطی ممکن است بیمار با عوارضی مانند نارسایی شدید کبد یا هپاتیت برقآسا مواجه شود؟ درمان این بیماری در موارد معمول و موارد شدید چگونه انجام میشود؟
کاظمی: هپاتیت A یک بیماری خودمحدودشونده است؛ یعنی بدون نیاز به درمان اختصاصی ضدویروسی، بدن میتواند بهتدریج با بیماری مقابله کند و آن را از بین ببرد که به طور معمول طی دو تا سه ماه و در نهایت حداکثر تا حدود شش ماه، ویروس از بدن پاک میشود.
با این حال، در موارد نادری ممکن است هپاتیت A بسیار شدید شود. در حدود یک درصد موارد، احتمال بروز نارسایی شدید کبد یا هپاتیت برقآسا وجود دارد. در این شرایط ممکن است سطح هوشیاری بیمار کاهش پیدا کند، اختلالات انعقادی ایجاد شود و عملکرد کبد بهشدت مختل شود. چنین شرایطی یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود و بیمار باید در بیمارستان بستری و تحت مراقبت تخصصی قرار گیرد.
در برخی بیماران نیز بهدلیل تهوع و استفراغ شدید، فرد قادر به خوردن غذا یا مصرف مایعات کافی نیست. در چنین شرایطی ممکن است بیمار برای چند روز بستری شود تا با استفاده از سرم و درمانهای حمایتی، وضعیت آب و املاح بدن او اصلاح شود.
در اغلب موارد، درمان اختصاصی خاصی برای هپاتیت A نیاز نیست و درمان بیشتر به شکل حمایتی انجام میشود. مصرف مواد غذایی با کالری و پروتئین مناسب، دریافت مایعات فراوان و استراحت کافی میتواند به بهبود بیمار کمک کند. تنها در صورتی که بیماری شدید شود یا عوارضی ایجاد کند، نیاز به مراجعه و مراقبت تخصصی و بستری بیمار وجود خواهد داشت.
ایمنا: هپاتیت B چه ویژگیهایی دارد، چرا این بیماری در بسیاری از موارد بدون علامت باقی میماند و وضعیت شیوع آن در کشور و جهان چگونه است؟
کاظمی: ویروس هپاتیت B یکی دیگر از ویروسهایی است که باعث ایجاد التهاب و آسیب در کبد میشود. این ویروس از نوع DNA ویروس است و هنگامی که وارد بدن میشود، برای تکثیر خود وارد سلولهای کبدی و ژن آن با ژن سلولهای کبدی ادغام میشود و در نتیجه، ویروس شروع به تکثیر کند و میتواند موجب آسیب و التهاب کبد شود.
یکی از مشکلات مهم هپاتیت B این است که بیماری در بسیاری از موارد علامت مشخصی ندارد و به همین دلیل تنها حدود ۱۰ درصد افراد مبتلا از ابتلای خود به بیماری اطلاع دارند و بسیاری از افراد ممکن است بدون اطلاع از وضعیت خود، ناقل ویروس باشند.
شیوع هپاتیت B در کشور به نسبت پایین است و کشور با شیوع حدود ۱.۲ درصد، در گروه مناطق با شیوع پایین قرار دارد، همچنین با توجه به اجرای برنامههای واکسیناسیون، روند شیوع این بیماری در کشور رو به کاهش است.
کشور به همراه حدود ۱۲۰ کشور جهان متعهد شده است که در راستای اهداف سازمان جهانی بهداشت، تا سال ۲۰۳۰ میلادی یا سال ۱۴۰۹ و ۱۴۱۰ شمسی، برای ریشهکنی هپاتیتهای ویروسی اقدامات لازم را انجام دهد. یکی از اهداف مهم این برنامه، فراهم کردن دسترسی همگانی به درمانهای مؤثر و کلیدی برای هپاتیت B و C و همچنین گسترش واکسیناسیون است.
در کشور با تلاش انجمنهای مرتبط با هپاتیت و بیماریهای کبدی و همچنین همکاری پزشکان و مردم، اقدامات بسیار خوبی در این زمینه انجام شده است و امیدواریم بتوانیم به اهداف تعیینشده برای کنترل و ریشهکنی این بیماری دست پیدا کنیم.
ایمنا: هپاتیت B از چه راههایی منتقل میشود و چرا پیشگیری از انتقال این ویروس اهمیت بالایی دارد؟
کاظمی: هپاتیت B برخلاف هپاتیت A، در خون و مایعات بدن وجود دارد و میتواند از طریق فراوردههای خونی آلوده منتقل شود. استفاده از سوزن و وسایل تزریقی آلوده نیز یکی از راههای انتقال این بیماری است. امروزه با افزایش استفاده از تاتو، اگر این اقدامات با استفاده از سوزنهای آلوده یا وسایل غیربهداشتی انجام شوند، احتمال انتقال هپاتیت B وجود دارد.
راه دیگر انتقال هپاتیت B، انتقال از مادر به نوزاد است؛ مادرانی که به این ویروس آلوده هستند ممکن است ویروس را در جریان بارداری و زایمان به فرزند خود منتقل کنند و به همین دلیل شناسایی مادران مبتلا و انجام اقدامات پیشگیرانه برای نوزادان اهمیت بسیار زیادی دارد.
ایمنا: با توجه به بدون علامت بودن هپاتیت B در بسیاری از موارد، غربالگری این بیماری برای چه گروههایی ضرورت بیشتری دارد و تشخیص افراد مبتلا چگونه انجام میشود؟
کاظمی: بسیاری از بیماریهای ویروسی در مراحل اولیه علائمی شبیه آنفلوانزا ایجاد میکنند و به همین دلیل ممکن است بیمار در ابتدا تصور کند به یک بیماری ویروسی ساده مبتلا شده است و به همین دلیل، در افراد پرخطر، غربالگری اهمیت بسیار زیادی دارد.
افرادی که در محیطهایی با شیوع بالاتر هپاتیت B زندگی میکنند یا سابقه حضور در چنین محیطهایی را دارند، باید از نظر هپاتیت B غربالگری شوند. نوزادانی که مادر آنها مبتلا به هپاتیت B است نیز باید مورد بررسی قرار گیرند، همچنین افرادی که از مواد مخدر تزریقی استفاده میکنند و از وسایل تزریق مشترک یا آلوده استفاده کردهاند، باید از نظر هپاتیت B و C غربالگری شوند.
در خانوادهای که یک فرد مبتلا به هپاتیت B وجود دارد، بهتر است همه اعضای خانواده از نظر ابتلا به این بیماری بررسی شوند، همچنین افرادی که سابقه خالکوبی و تاتو دارند یا تحت پیوند عضو قرار گرفتهاند، از جمله گروههایی هستند که باید در صورت وجود عوامل خطر، مورد غربالگری قرار گیرند.
یکی از مهمترین دلایل اهمیت غربالگری این است که هپاتیت B در بسیاری از موارد علامت مشخصی ندارد و ممکن است فرد سالها از ابتلای خود مطلع نباشد. برای شناسایی افراد مبتلا، در افراد پرخطر آزمایش آنتیژن سطحی هپاتیت B یا HBsAg انجام میشود و مثبت بودن این آزمایش نشان میدهد که فرد به ویروس هپاتیت B آلوده است.
البته ابتلا به هپاتیت B به معنای فعال بودن بیماری و آسیب شدید کبدی نیست. برخی افراد ممکن است فقط ناقل ویروس باشند و در حال حاضر آسیب قابلتوجهی در کبد آنها ایجاد نشده باشد، اما همچنان امکان انتقال ویروس به دیگران را داشته باشند.
ایمنا: در صورت مزمن شدن هپاتیت B، درمان این بیماری با چه هدفی انجام میشود و بیماران چگونه باید تحت درمان و پایش قرار گیرند؟
کاظمی: در مواردی که بیماری مزمن شده و ویروس بیش از شش ماه در بدن باقی مانده است، پزشک بر اساس معیارهای مختلف و بررسی میزان فعالیت بیماری تصمیم میگیرد که آیا بیمار نیاز به درمان دارد یا خیر.
درمان هپاتیت B مزمن در حال حاضر بیشتر با هدف مهار و سرکوب تکثیر ویروس انجام میشود. هنوز درمانی که بتواند در همه بیماران ویروس هپاتیت B را بهطور کامل از بدن ریشهکن کند، در اختیار نداریم و داروهای موجود باعث میشوند فعالیت و تکثیر ویروس کاهش پیدا کند و ویروس وارد مرحله نهفته شود، اما ممکن است ماده ژنتیکی ویروس همچنان در سلولهای بدن باقی بماند.
بیمارانی که تحت درمان قرار نمیگیرند نیز باید بهصورت منظم و نزدیک تحت پایش پزشک باشند تا در صورت فعال شدن بیماری یا ایجاد آسیب کبدی، درمان در زمان مناسب آغاز شود. در برخی افراد ممکن است با گذشت زمان، ویروس از بدن پاک شود و آنتیژن هپاتیت B نیز از بین برود، اما این اتفاق در درصد کمی از بیماران رخ میدهد و در صورتی که ویروس همچنان در بدن وجود داشته باشد، فرد میتواند بهعنوان یک ناقل نهفته در جامعه باقی بماند و احتمال انتقال بیماری به دیگران وجود داشته باشد.
در حال حاضر درمانهای مؤثری برای هپاتیت B در کشور نیز وجود دارد. یکی از داروهای مورد استفاده، داروهای گروه تنوفوویر است که تحت پوشش بیمه نیز قرار دارد. این داروها شامل تنوفوویر دیزوپروکسیل و تنوفوویر آلفنامید هستند و بهصورت روزانه مصرف میشوند.
بیمارانی که این داروها را دریافت میکنند باید هر سه تا شش ماه یکبار، زیر نظر پزشک مورد پایش قرار گیرند تا مشخص شود آیا بیماری خاموش است یا مجدد موجب التهاب و آسیب کبدی شده است، همچنین این بیماران باید از نظر احتمال ایجاد سرطان کبد نیز تحت بررسی و پایش قرار بگیرند.
اگر مشخص شود که کبد در حال آسیب دیدن است و بیماری به سمت سیروز پیش میرود، باید برنامههای پایش و مراقبتهای مربوط به بیماران مبتلا به سیروز نیز برای فرد انجام شود.
درمان هپاتیت B در بسیاری از موارد با هدف سرکوب ویروس و جلوگیری از آسیب بیشتر به کبد انجام میشود و نمیتوان گفت که در همه بیماران ویروس بهطور کامل از بین میرود، با این حال، درمان مناسب و بهموقع میتواند کمک کند کبد سالم باقی بماند و از پیشرفت بیماری به سمت سیروز، نارسایی کبد و سرطان کبد جلوگیری شود.
ایمنا: با توجه به خاموش بودن هپاتیت B، رعایت چه نکاتی در زمینه پیشگیری و اقدامات بهداشتی میتواند از انتقال این ویروس جلوگیری کند؟
کاظمی: پیشگیری همیشه بهتر از درمان است و این موضوع در مورد هپاتیت B اهمیت بسیار بیشتری دارد. امروزه شاهد انجام برخی اقدامات زیبایی و حتی اعمالی هستیم که در آنها وسایل و تجهیزات مختلف با پوست و خون تماس پیدا میکنند و هر تیغ، سوزن یا وسیلهای که وارد پوست بدن میشود و با خون تماس دارد، در صورت آلوده بودن میتواند زمینه انتقال ویروس هپاتیت B را فراهم کند.
هپاتیت B یک بیماری خاموش است که ممکن است بدون علامت در بدن فرد وجود داشته باشد و به همین دلیل، رعایت اصول بهداشتی، واکسیناسیون و انجام غربالگری در افراد در معرض خطر اهمیت بسیار زیادی دارد.
نظر شما