به گزارش خبرگزاری ایمنا، دریای خزر با وسعتی نزدیک به ۳۷۱ هزار کیلومترمربع، بزرگترین دریاچه بسته جهان است. این پهنه آبی میان پنج کشور ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان قرار دارد و افزون بر اهمیت زیستمحیطی، از منظر اقتصادی، انرژی، حملونقل دریایی و امنیت منطقهای نیز جایگاهی راهبردی دارد.
با این حال، آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده، روند نزولی تراز آب خزر است؛ روندی که تصاویر ماهوارهای، مطالعات دانشگاهی و گزارشهای سازمانهای بینالمللی نیز آن را تأیید میکنند.
بررسیهای زمینشناسی نشان میدهد دریای خزر بازمانده اقیانوس باستانی تتیس است؛ اقیانوسی که میلیونها سال پیش بخشهای وسیعی از اروپا، آسیا و آفریقا را از یکدیگر جدا میکرد.
در پی حرکت صفحات زمینساختی و شکلگیری رشتهکوههایی همچون البرز، قفقاز و زاگرس، ارتباط این پهنه آبی با اقیانوسهای آزاد بهتدریج قطع و خزر به یک حوضه بسته تبدیل شد.
از همین رو، هرچند در زبان رایج از آن با عنوان «دریا» یاد میشود، اما از دیدگاه علمی، خزر یک دریاچه بسته (Endorheic Lake) محسوب میشود؛ زیرا هیچ خروجی طبیعی به اقیانوسها ندارد و تنها راه خروج آب از آن، تبخیر است.
بیش از ۱۳۰ رودخانه به دریای خزر میریزند که مهمترین آنها رود وُلگا است. این رودخانه سالانه حجم عظیمی از آب و املاح معدنی را وارد خزر میکند و از آنجا که آب این حوضه راهی برای خروج به دریاهای آزاد ندارد، املاح طی هزاران سال در آن انباشته شده است و موجب شوری آب شدهاند.
شوری آب خزر حدود یکسوم آب اقیانوسها است و در همه بخشهای آن یکسان نیست؛ به نحوی که بخش شمالی، به دلیل ورود آب شیرین ولگا، شوری کمتری نسبت به بخش جنوبی دارد.
چرا تراز آب خزر کاهش یافته است؟
برخلاف تصور رایج، کاهش سطح آب خزر تنها به کمبود بارندگی در ایران مربوط نمیشود و بیش از ۸۰ درصد آب ورودی این دریاچه از طریق رود ولگا در روسیه تأمین میشود، ازاینرو هر تغییری در حوضه آبریز این رودخانه میتواند بر وضعیت خزر تأثیر مستقیم بگذارد.
کارشناسان چهار عامل اصلی را در کاهش تراز آب خزر مؤثر میدانند. مطالعات منتشرشده در نشریه Nature Communications نشان میدهد مهمترین عامل کاهش تراز آب خزر، افزایش دمای هوا و در نتیجه افزایش نرخ تبخیر است.
با گرمتر شدن آب و افزایش دمای منطقه، سالانه حجم بیشتری از آب از سطح خزر تبخیر میشود در حالی که میزان آب ورودی نتوانسته این کاهش را جبران کند. پژوهشگران میگویند حتی اگر میزان ورودی رودخانهها ثابت بماند، ادامه روند گرمایش زمین میتواند موجب افت بیشتر سطح آب خزر شود.
کاهش آورد رود وُلگا
رود ولگا حدود ۸۰ درصد آب ورودی خزر را تأمین میکند. کاهش بارندگی، خشکسالی، افزایش برداشت آب برای کشاورزی، توسعه صنایع و ساخت سدهای متعدد در حوضه این رودخانه، موجب کاهش حجم آب ورودی به خزر شده است.
از آنجا که خزر یک حوضه بسته است، کاهش حتی بخشی از آب ورودی نیز آثار قابل توجهی بر تراز آن بر جای میگذارد.
حوضه آبریز خزر تنها به سواحل ایران محدود نمیشود، بلکه بخشهای گستردهای از روسیه، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و دیگر کشورهای منطقه را نیز دربر میگیرد. کاهش بارندگی، تغییر الگوی بارش برف و باران و افزایش فراوانی خشکسالی در این مناطق، جریان رودخانههای منتهی به خزر را تحت تأثیر قرار داده است.
به علاوه توسعه کشاورزی، سدسازی، انتقال آب و برداشتهای گسترده از رودخانههای منتهی به خزر، در کنار عوامل اقلیمی، روند کاهش تراز آب را تشدید کرده است.
پیامدهای کاهش تراز آب خزر
افت تراز آب خزر تنها یک مسئله زیستمحیطی نیست، بلکه ابعاد اقتصادی، اجتماعی و حتی ژئوپلیتیکی نیز دارد. کاهش سطح آب میتواند به عقبنشینی سواحل، کاهش عمق بنادر، اختلال در کشتیرانی، آسیب به صنعت شیلات و تهدید زیستگاه گونههای ارزشمندی همچون ماهیان خاویاری و فک خزری منجر شود.
از سوی دیگر، خشک شدن بخشهایی از بستر دریا، احتمال شکلگیری کانونهای گردوغبار و بروز تغییرات اکولوژیک در تالابهای وابسته به خزر، از جمله میانکاله، را افزایش میدهد.
در برخی بنادر شمال ایران نیز طی سالهای اخیر، کاهش عمق آب فعالیتهای بندری و پهلوگیری شناورها را با محدودیتهایی روبهرو کرده است.
امکان بازگشت سطح آب وجود دارد؟
دریای خزر در طول تاریخ خود، دورههای متعددی از افزایش و کاهش تراز آب را تجربه کرده است، اما بسیاری از پژوهشگران معتقدند شرایط کنونی با گذشته تفاوت دارد؛ زیرا این بار گرمایش جهانی نیز به عوامل طبیعی افزوده شده است.
بر اساس مطالعات دانشگاه لیدز، دانشگاه برمن و پژوهشهای منتشرشده در نشریه Nature Communications، در صورت تداوم روند کنونی، سطح آب خزر تا پایان قرن بیستویکم ممکن است چندین متر دیگر کاهش پیدا کند؛ موضوعی که میتواند بخشهای وسیعی از نواحی کمعمق شمال خزر را خشک کند.
کارشناسان بر این باورند که مدیریت مشترک منابع آب میان کشورهای حاشیه خزر، پایش مستمر تغییرات اقلیمی، کاهش برداشتهای بیرویه از رودخانهها و تدوین برنامههای سازگاری برای شهرهای ساحلی، از مهمترین اقداماتی است که میتواند آثار این روند را کاهش دهد.
دریای خزر میراثی زمینشناختی با قدمتی میلیونساله است که امروز نقشی مهم در اقتصاد، امنیت غذایی، حملونقل دریایی و تنوع زیستی منطقه ایفا میکند.
کاهش تراز آب آن نیز هشداری جدی درباره تأثیر همزمان تغییرات اقلیمی و فشارهای انسانی بر یکی از مهمترین اکوسیستمهای جهان است؛ هشداری که بیتوجهی به آن میتواند پیامدهایی برای محیط زیست، اقتصاد و زندگی میلیونها نفر در کشورهای ساحلی به همراه داشته باشد.
نظر شما