تغییر کاربری خانه‌های تاریخی؛ فرصتی برای احیا یا تهدیدی برای هویت؟

به گزارش خبرگزاری ایمنا از اصفهان، حفاظت از خانه‌های تاریخی در دهه‌های اخیر از یک موضوع میراثی به یکی از محورهای اصلی برنامه‌ریزی شهری و توسعه پایدار تبدیل شده است. رشد شهرنشینی، افزایش هزینه‌های نگهداری بناهای تاریخی و محدودیت منابع عمومی موجب شده است تا بسیاری از کشورها به جای حفاظت منفعل، به دنبال راهکارهایی برای بازگرداندن این بناها به چرخه زندگی شهری باشند.

در ادبیات نوین شهرسازی، یکی از مهم‌ترین رویکردها «استفاده مجدد سازگار» (Adaptive Reuse) است، نظریه‌ای که در اسناد یونسکو و شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌های تاریخی (ICOMOS) نیز بر آن تأکید شده است.

بر اساس این رویکرد، یک بنای تاریخی زمانی بیشترین شانس بقا را خواهد داشت که ضمن حفظ ارزش‌های معماری، هویت و اصالت خود، کاربری جدیدی متناسب با نیازهای امروز جامعه پیدا کند، از همین منظر تبدیل خانه‌های تاریخی به خانه هنر، خانه معمار، خانه مهندس، خانه صنایع‌دستی، گالری، کتاب‌کافه، کافه‌موزه یا مراکز فرهنگی، نه تنها یک تغییر کاربری، بلکه راهبردی برای حفظ میراث و تداوم حیات شهری محسوب می‌شود.

در کنار این نظریه، توصیه‌نامه «منظر شهری تاریخی» (Historic Urban Landscape - HUL) یونسکو نیز بر این نکته تأکید دارد که بناهای تاریخی نباید به عناصر منفصل از شهر تبدیل شوند، بلکه باید در تعامل با زندگی اجتماعی، اقتصاد محلی و هویت محله‌ها حفظ شوند. این رویکرد حفاظت از میراث را بخشی از فرایند توسعه شهری می‌داند و بر نقش مشارکت شهروندان، سرمایه‌گذاری مسئولانه و بهره‌برداری پایدار از بناهای تاریخی تأکید می‌کند.

همچنین نظریه «بازآفرینی شهری مبتنی بر فرهنگ» (Culture-led Urban Regeneration) که در بسیاری از شهرهای تاریخی جهان به کار گرفته شده است، فرهنگ و هنر را موتور محرک احیای بافت‌های تاریخی می‌داند.

بر اساس این دیدگاه، استقرار فعالیت‌های فرهنگی، هنری، آموزشی و حرفه‌ای در خانه‌های تاریخی، علاوه بر حفاظت کالبدی بنا، به رونق گردشگری، افزایش سرزندگی شهری، تقویت اقتصاد خلاق و احیای محله‌های تاریخی نیز کمک می‌کند.

متخصصان میراث فرهنگی تأکید دارند که موفقیت این سیاست به رعایت اصول حفاظت بستگی دارد. مطابق منشور بورا (Burra Charter) و سایر اسناد ایکوموس، هرگونه تغییر کاربری باید با حداقل مداخله در ساختار بنا، حفظ اصالت تاریخی و نظارت مستمر نهادهای تخصصی انجام شود تا بهره‌برداری اقتصادی به بهای از دست رفتن ارزش‌های میراثی تمام نشود.

در چنین چارچوبی، شهرهای تاریخی ایران نیز به تدریج به سمت تعریف کاربری‌های جدید برای خانه‌های تاریخی حرکت کرده‌اند، در این میان کاشان به دلیل برخورداری از مجموعه‌ای کم‌نظیر از خانه‌های تاریخی، یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این رویکرد به شمار می‌رود.

بسیاری از این بناها در صورت رها شدن، در معرض فرسودگی قرار می‌گیرند، اما استفاده از ظرفیت بخش خصوصی و واگذاری بهره‌برداری از آن‌ها با کاربری‌های فرهنگی و تخصصی، می‌تواند ضمن تأمین هزینه‌های نگهداری، به پویایی بافت تاریخی شهر نیز کمک کند.

خانه آل‌یاسین؛ آزمون احیای میراث در کاشان

خانه تاریخی آل‌یاسین به‌عنوان یکی از بناهای ارزشمند کاشان، قرار است با حفظ هویت معماری خود به خانه مهندس تبدیل شود. این اقدام را می‌توان نمونه‌ای از اجرای رویکرد «استفاده مجدد سازگار» دانست؛ رویکردی که تلاش می‌کند میان حفاظت از میراث تاریخی و پاسخگویی به نیازهای امروز شهر تعادل برقرار کند.

اگر چنین تغییر کاربری‌هایی بر پایه مطالعات کارشناسی، ضوابط میراث فرهنگی و نظارت مستمر انجام شود، خانه‌های تاریخی نه‌تنها از خطر فرسودگی و متروکه شدن فاصله می‌گیرند، بلکه می‌توانند به کانون فعالیت‌های فرهنگی، تخصصی و اجتماعی تبدیل شوند و نقش مؤثری در تقویت هویت شهری، رونق گردشگری و توسعه پایدار ایفا کنند.

ماجرای خانه آل‌یاسین کاشان آزمونی برای سنجشِ میزانِ تعهدِ ما به حفظِ شناسنامه‌ فرهنگی‌مان در برابرِ فشارهای مالی و ضرورت‌هایِ جاریِ مدیریتِ شهری است و به یکی از چالش‌برانگیزترین مباحث در شورای اسلامی شهر کاشان تبدیل شده است.

خانه آل‌یاسین تنها یک بنای تاریخی در دل بافتِ سنتی کاشان نیست بلکه بخشی از میراث و امانتِ گذشتگان در دستانِ مدیریتِ امروز شهر است، در شرایطی که شهرداری با چالش‌های بزرگ مالی دست‌وپنجه نرم می‌کند، بحث فروش این بنای ارزشمند واکنش‌هایی را در میانِ مردم شهر و فعالانِ حوزه میراث فرهنگی برانگیخته است؛ بحثی که فراتر از اعداد و ارقام، به موضوع «هویتِ کاشان» پیوند خورده است.

طرح فروش خانه آل یاسین به نظام مهندسی حدود سه هفته پیش به صورت غیر علنی در شورای اسلامی شهر کاشان به رأی گذاشته و با ۵ رأی موافق عملی شد؛ علیرضا مفرح رئیس شورای اسلامی شهر کاشان به عنوان یکی از موافقان این طرح در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا این اقدام را یک معامله «برد-برد» به نفع شهرداری و شهروندان می‌داند و اظهار می‌کند: حفظ هویت تاریخی این بنا یکی از اصلی‌ترین شروط این معامله است، چراکه این واگذاری با شروط سخت‌گیرانه‌ای همراه است که اولویت اصلی آن، حفظ، مرمت و بازسازی این اثرِ ثبت ملی است.

وی می‌افزاید: طبق تفاهم‌نامه منعقد شده، این بنا بدون هرگونه تغییر کاربری و تنها با عنوان «خانه مهندس» مورد بهره‌برداری قرار خواهد گرفت، همچنین نظارت دقیق اداره میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری تضمین‌کننده این است که حتی یک خشت از این بنای تاریخی بدون مجوز جابه‌جا نشود.

رئیس شورای اسلامی شهر کاشان خاطرنشان می‌کند: سازمان نظام مهندسی به عنوان یک نهاد عمومی و عام‌المنفعه متعهد شده است که در صورت واگذاری احتمالی در آینده، این بنا را با قیمت کارشناسی روز به شهرداری بازگرداند.

مفرح تصریح می‌کند: درآمدهای حاصل از این فروشِ نقدی، به طور اختصاصی صرف تکمیل دو پروژه کلیدی، شامل «خانه فرهنگ قرآن» در خیابان امیریه و «ساختمان جدید شهرداری» در بلوار دانش خواهد شد.

مفرح با تأکید بر ضرورت انتقال ساختمان فعلی شهرداری تاکید می‌کند: ساختمان کنونی شهرداری از نظر استحکام بنا و رعایت موازین امنیتی و پدافند غیرعامل، در شرایط مطلوبی قرار ندارد، در مقابل ساختمان جدید شهرداری در بلوار دانش، یک بنای استاندارد با قابلیت بهره‌برداری در زمان بحران و شرایط اضطراری است که تکمیل آن اولویت مدیریت شهری محسوب می‌شود.

وی در واکنش به نگرانی‌های مطرح شده پیرامون آینده این خانه تاریخی می‌گوید: خانه آل یاسین به دلیل ثبت ملی بودن، تحت حفاظت کامل قانون است و تغییر کاربری آن به هیچ عنوان امکان‌پذیر نیست.

فروش خانه تاریخی آل‌یاسین برخلاف راهبرد «عدالت شهری» و «حفظ هویت کاشان» است

مهدی نادعلی، رئیس کمیسیون خدمات شهری و محیط زیست شورای اسلامی شهر کاشان و از مخالفان فروش این خانه تاریخی به خبرنگار ایمنا می‌گوید: این بنا یک «سرمایه تمدنی» است که جایگزینی برای آن وجود ندارد و تصمیم‌گیری درباره آن باید فراتر از نگاه مالی باشد.

وی ضمن ابراز نگرانی از روند تصمیم‌گیری در مورد این بنای ارزشمند، عنوان می‌کند: نقض اصل عدالت شهری و تمرکززدایی از خدمات فرهنگی در این موضوع هویدا است. یکی از اولویت‌های ما، توجه به مناطق کم‌برخوردار و توسعه خدمات فرهنگی در نقاطی همچون حسن‌آباد، لتحر و همچنین منطقه پشت مشهد بوده است و مردم این مناطق انتظار ایجاد خانه‌های فرهنگ و فضاهای فرهنگی را دارند.

به گفته این عضو شورا قرار دادن یک بنای تاریخی در معرض فروش با وجود ظرفیت تبدیل شدن به موزه شهری یا پاتوق فرهنگی، برخلاف سیاست توسعه خدمات فرهنگی در نقاط نیازمند شهر است.

نادعلی با اشاره به غیرقابل جایگزینی بودن سرمایه‌های تمدنی اظهار می‌کند: بناهای تاریخی همچون خانه آل‌یاسین، میراث معنوی و هویت زنده شهر هستند و آنچه در ادوار گذشته باعث برندینگ کاشان شد، خرید و احیای این بناها و نه فروش آن‌ها بود.

وی اضافه کرد: این دارایی‌ها «سرمایه تمدنی» محسوب می‌شوند و هیچ جایگزینی برای آن‌ها وجود ندارد، تصمیمات ما نباید تنها بر پایه فروش باشد؛ بلکه باید به نحوه کاربری و بهره‌برداری از این بناها در آینده اندیشید تا آیندگان از ما بازخواست نکنند.

عضو شورای اسلامی شهر کاشان با انتقاد از مبلغ تعیین شده برای فروش، تصریح می‌کند: قیمت‌گذاری برای چنین اثر هنری و معماری که مورد تأیید کارشناسان خبره میراث فرهنگی کشور است، قابل پذیرش نیست؛ این بناها ارزش‌گذاری مالی ندارند و ارزش آن‌ها فراتر از اعداد و ارقام است؛ تلاش برای «مولدسازی» از طریق فروش این بنا، راهکار درستی برای رفع مشکلات مالی مجموعه شهری نیست.

نادعلی با اشاره به ابهامات موجود در افکار عمومی، خواستار شفافیت کامل است « اینکه گفته می‌شود دستور فروش این ملک از سوی استان صادر شده است، جای سؤال و شائبه دارد؛ مردم حق دارند بدانند که آیا سازمان نظام مهندسی کاشان در این فرایند نقش دارد یا این تصمیم از سوی استان گرفته گرفته شده است؛ ما معتقدیم این بنا باید با کاربری فرهنگی و اجتماعی حفظ شود تا مردم بتوانند از این میراث ارزشمند بهره‌مند شوند.

به گزارش ایمنا، آنچه امروز درباره خانه تاریخی آل‌یاسین در کاشان جریان دارد، تنها اختلاف‌نظر بر سر واگذاری یک ملک نیست بلکه بازتاب دو رویکرد در مدیریت میراث شهری است، از یک سو موافقان با استناد به الگوهای نوین حفاظت از میراث، تغییر کاربری و بهره‌برداری تخصصی از بناهای تاریخی را راهکاری برای تأمین هزینه‌های نگهداری و جلوگیری از فرسودگی آن‌ها می‌دانند و از سوی دیگر، مخالفان معتقدند حتی در صورت حفظ کالبد بنا، واگذاری این سرمایه‌های تاریخی باید با حساسیت بیشتری انجام شود تا هویت فرهنگی شهر تحت تأثیر ملاحظات مالی قرار نگیرد.

تجربه‌های موفق جهانی نشان می‌دهد که آینده خانه‌های تاریخی نه در رها شدن و فرسودگی، نه در بهره‌برداری صرف اقتصادی، بلکه در ایجاد تعادل میان حفاظت، کاربری متناسب و نظارت مستمر رقم می‌خورد و اکنون باید دید «خانه مهندس» شدن آل‌یاسین، همان‌گونه که موافقان وعده می‌دهند، به الگویی برای احیای میراث کاشان تبدیل خواهد شد یا نگرانی‌های مطرح‌شده درباره سرنوشت این بنای تاریخی را پررنگ‌تر خواهد کرد.

این پرونده، فارغ از نتیجه نهایی، بار دیگر این پرسش را پیش‌روی مدیران شهری قرار داده است که در رویارویی با میراث تاریخی، چگونه می‌توان میان نیازهای امروز شهر و مسئولیت حفظ هویت برای نسل‌های آینده توازن برقرار کرد. چنین پرسشی، نه تنها برای کاشان بلکه برای بسیاری از شهرهای تاریخی ایران موضوعی تعیین‌کننده در سیاست‌گذاری شهری به شمار می‌رود.