به گزارش خبرگزاری ایمنا، امروز جنگها تنها در میدانهای نظامی جریان ندارند. بسیاری از نبردهای سرنوشتساز، پیش از آنکه در میدان رزم آغاز شوند، در رسانهها، فضای مجازی و ذهن مردم شکل میگیرند؛ جایی که شایعه، دروغ، تهمت و بیاعتمادی میتواند سرمایه اجتماعی یک ملت را هدف قرار دهد. قرآن کریم بیش از ۱۴ قرن پیش، در آیات ۱۲ تا ۱۸ سوره حجرات، این واقعیت را با دقتی شگفتانگیز تبیین کرده و جامعه اسلامی را نسبت به خطر جنگ روانی و فروپاشی اخلاقی هشدار داده است.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، این بخش از سوره حجرات را منشور تنظیم روابط اجتماعی مؤمنان میداند. از نگاه ایشان، پس از آنکه قرآن رابطه انسان با خدا و پیامبر(ص) را سامان میدهد، اکنون به سراغ مهمترین سرمایه یک جامعه یعنی اعتماد عمومی میرود؛ سرمایهای که اگر از بین برود، حتی قدرتمندترین جوامع نیز از درون آسیبپذیر خواهند شد.
نخستین هشدار قرآن، متوجه جایی است که بسیاری از بحرانهای اجتماعی از آن آغاز میشود؛ ذهن انسان. خداوند میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ»؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید، از بسیاری از گمانها بپرهیزید، زیرا برخی از گمانها گناه است.
از نگاه قرآن، بسیاری از دشمنیها ابتدا در ذهن شکل میگیرند. سوءظن، اعتماد را از بین میبرد، انسان را به دنبال کشف عیب دیگران میکشاند و در نهایت، اختلاف و کینه را در جامعه گسترش میدهد. علامه طباطبایی تصریح میکند که مقصود آیه، نهی از گمانهای بیاساس و بدبینیهایی است که بدون هیچ دلیل، آبرو و شخصیت افراد را هدف قرار میدهد.
به همین دلیل، قرآن بلافاصله دو دستور مکمل صادر میکند: «وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضًا»؛ تجسس نکنید و غیبت یکدیگر را انجام ندهید. این سه دستور، یک زنجیره بههمپیوسته را تشکیل میدهند؛ بدگمانی، انسان را به تجسس میرساند و تجسس، زمینه انتشار شایعه، تخریب شخصیت و غیبت را فراهم میکند؛ همان مسیری که امروز نیز بخش مهمی از عملیات روانی و جنگ رسانهای بر پایه آن طراحی میشود.
قرآن برای نشان دادن عمق فاجعه، تصویری تکاندهنده ارائه میدهد: «أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتًا فَکَرِهْتُمُوهُ»؛ آیا کسی از شما دوست دارد گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ این تشبیه نشان میدهد که غیبت، تنها یک گناه فردی نیست، بلکه حمله به آبرو و شخصیت انسانی است که امکان دفاع از خود را ندارد؛ اقدامی که بنیان اعتماد و همبستگی اجتماعی را از میان میبرد.
پس از آن، قرآن به ریشه یکی دیگر از اختلافات اجتماعی میپردازد؛ برتریطلبی بر اساس قومیت، نژاد، زبان یا موقعیت اجتماعی. خداوند میفرماید: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَی وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ».
این آیه، یکی از بنیادیترین اصول عدالت اجتماعی در اسلام را بیان میکند. تفاوت ملتها و اقوام، برای شناخت متقابل است، نه برتریجویی و تبعیض. معیار کرامت انسان نه قدرت، نه ثروت، نه نژاد و نه شهرت، بلکه تنها تقوا و پاکی است؛ اصلی که اگر در جامعه نهادینه شود، بسیاری از نزاعهای اجتماعی و شکافهای فرهنگی از میان خواهد رفت.
در ادامه، قرآن به موضوعی میپردازد که امروز نیز یکی از چالشهای مهم جوامع است؛ فاصله میان ادعا و حقیقت. گروهی از اعراب بادیهنشین با افتخار اعلام میکردند: «آمَنَّا»؛ ما ایمان آوردهایم. اما خداوند به پیامبر(ص) دستور میدهد پاسخ دهد: «قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمَانُ فِی قُلُوبِکُمْ»؛ بگو شما هنوز ایمان نیاوردهاید، بلکه بگویید اسلام آوردهایم، زیرا ایمان هنوز وارد دلهایتان نشده است.
علامه طباطبایی در تبیین این آیات، میان اسلام و ایمان تفاوتی بنیادین قائل است. اسلام، پذیرش ظاهری و ورود به جامعه اسلامی است، اما ایمان، حقیقتی است که باید در قلب انسان ریشه بدواند و آثار آن در رفتار، صداقت، ایثار و پایبندی به ارزشها آشکار شود.
از همین رو، قرآن مؤمن واقعی را چنین معرفی میکند: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ»؛ مؤمنان کسانی هستند که پس از ایمان، هرگز دچار تردید نشدند و با مال و جان خود در راه خدا جهاد کردند. بنابراین، ایمان با ادعا شناخته نمیشود، بلکه در میدان عمل و استقامت معنا پیدا میکند.
آیات پایانی این بخش نیز هشدار میدهد که حتی اسلام آوردن، نباید دستاویزی برای منت گذاشتن بر خدا و پیامبر باشد. خداوند میفرماید: «یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا… بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدَاکُمْ لِلْإِیمَانِ»؛ این خداست که با هدایت انسان به ایمان بر او نعمت بخشیده است، نه انسان بر خدا.
مجموع آیات ۱۲ تا ۱۸ سوره حجرات، نقشه راه ساخت جامعهای مقاوم در برابر جنگ روانی را ترسیم میکند؛ جامعهای که در آن شایعه، تهمت، سوءظن، تجسس، غیبت و تبعیض جایی ندارد و اعتماد عمومی، سرمایه اصلی آن است. از منظر قرآن، هر اندازه این ارزشها در جامعه تقویت شود، انسجام ملی و اقتدار امت اسلامی نیز افزایش مییابد؛ اما هرگاه اخلاق اجتماعی قربانی شایعهسازی، تخریب شخصیت و جنگ رسانهای شود، دشمن پیش از آنکه در میدان نظامی پیروز شود، در میدان ذهنها و قلبها به هدف خود رسیده است.
نظر شما