به گزارش خبرنگار ایمنا از یزد، در دل بافت تاریخی و کویری یزد، خانهای ۱۵۰ ساله که روزگاری محل زندگی خاندان کلاهدوز بود، امروز به روایتگری تمامنشده از دانش بومی مدیریت آب تبدیل شده است.
موزه آب یزد که در خانه تاریخی کلاهدوزها در خیابان قیام واقع شده پذیرای مهمانانی است که میخواهند بدانند در شهری بارندگی سالانه پایین و خشک، چگونه زندگی جریان داشته است. این موزه تنها یک نمایشگاه ابزار نیست؛ بلکه روایتگر هماهنگی بینظیر میان معماری مسکونی و قناتهای باستانی است.
آنچه این خانه را از یک بنای مسکونی معمولی متمایز میکند، عبور دو رشتهقنات زنده از زیر آن است. قنات زارچ و قنات رحیمآباد، دو شریان حیاتی شهر یزد از دل زیرزمین این خانه میگذرند و دسترسی مستقیم ساکنان را به آب ممکن میکردهاند. این ویژگی، خانه کلاهدوزها را به یکی از معدود خانههای تاریخی یزد تبدیل کرده که «آب» در حیاط خلوت آن جاری بوده است.
تدوین برنامه جامع ۵ ساله برای استانداردسازی موزه
محمدجواد محجوبی، مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان یزد با بیان اینکه موزه آب یزد زیر نظر شرکت آب منطقهای استان به عنوان نمادی برای فرهنگ آبی این خطه فعالیت میکند ، به خبرنگار ایمنا میگوید: تلاش دارد مشقتها، فعالیتها و نبوغ مردم این دیار را در دوران گذشته برای استحصال آب و تداوم زندگی در منطقهای کویری همچون یزد به تصویر بکشد.
وی میافزاید: همهساله به مناسبت روز موزهها، فعالیتهای متنوعی از جمله برگزاری جشنهای آب و هماهنگی برای بازدیدها در موزه آب انجام میشد، اما سالجاری به دلیل شرایط خاص حاکم بر کشور، امکان برگزاری اینگونه برنامهها فراهم نشد؛ با این وجود به مناسبت این روز، کتابهای مدیریت مصرف آب ویژه کودکان و نوجوانان تهیه شد که در موزه توزیع آنها بین نسل جوان و نوجوان آغاز شده است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان یزد تصریح میکند: این موزه گنجینهای از ابزارها و اسناد تاریخی است؛ بخشی از اشیای نگهداری شده مربوط به ابزارهای مقنیها است که با تلاش شبانهروزی خود آب را به یزد هدایت میکردند و بخش دیگری به وسایل نگهداری آب، از جمله کوزهها و مشربهها اختصاص دارد.
محجوبی ادامه میدهد: بخش قابلتوجهی از موزه نیز مربوط به اسناد تاریخی نظیر وقفنامههای قناتها و حتی اسناد ازدواجی است که نشان میدهد در گذشته، مهریه بانوان شامل سهمی از آب قنات بوده است. همچنین دو نوع ساعت آبی در موزه به نمایش درآمده است؛ یکی ساعت آبی قدیمی که میرابها برای تقسیم عادلانه آب بین کشاورزان از آن استفاده میکردند و دیگری ساعت آبی مدرسه رکنیه که با سیستم پیچیده هیدرولیکی، زمان را در طول ۲۴ ساعت به مردم نشان میداده است.
وی درباره وضعیت قناتهای عبوری از زیر موزه نیز می گوید: دو قنات «رحیمآباد» و «زارچ» از زیرزمین موزه آب عبور میکنند که تاکنون اقدام خاصی برای احیای قنات رحیمآباد صورت نگرفته و شاید احیای آن امکانپذیر نباشد؛ اما بخشی از قنات زارچ توسط ادارهکل میراث فرهنگی احیا شده است، هرچند آب آن در حال حاضر به موزه آب یزد نمیرسد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان یزد با اشاره به چشمانداز آینده این مجموعه اضافه میکند: برنامه جامعی برای تبدیل موزه آب به یک موزه استاندارد تدوین شده است؛ این برنامه سال گذشته توسط یکی از اساتید دانشگاه یزد تهیه و به تأیید رسید. شرکت آب منطقهای درصدد است طی پنج سال آینده با اجرای این طرح، فضاهای موزه را از نظر جانمایی، نور، صوت و سایر مؤلفههای موزهداری به استاندارد مطلوب برساند و مجموعهای در شأن استان یزد تحویل دهد، در این برنامه جامع، بخشهای جدید و جذابی نیز برای موزه در نظر گرفته شده است.
موزه آب؛ تریبون فرهنگسازی برای مدیریت مصرف در یزد
محجوبی با بیان اینکه مهمترین پیام موزه آب یزد برای شهروندان، یادآوری پیشینه متکی بر «قنات، قنوت و قناعت» است، میگوید: مردم این دیار در گذشته با تحمل سختیها و مشقتهای فراوان، آب را از دل کویر به دست میآوردند که این مایه حیاتی، شالوده زندگی در این اقلیم بوده است. امروز ما به عنوان میراثدار این آب، وظیفه داریم با مدیریت صحیح، آن را برای نسلهای آینده حفظ کنیم.
وی میافزاید: وجود موزه آب در استانی که با خشکسالیهای پیاپی دستوپنجه نرم میکند و از کمترین منابع زیرزمینی و بارندگی برخوردار است، نشاندهنده تقدس آب در فرهنگ و تمدن مردم این دیار است. اگرچه در برخی استانهای برخوردار از منابع آبی نیز موزههای آب وجود دارد، اما در یزد، این موزه بازتابدهنده پیوند عمیق میان حیات در کویر و مدیریت پیشینیان بر این منبع حیاتی است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان یزد تصریح میکند: یکی از مهمترین اهداف این موزه، انتقال فرهنگ گذشتگان به نسل جدید است؛ چراکه آینده یزد و تداوم توسعه و شکوفایی آن در گرو مدیریت صحیح این مایه حیاتی توسط نسل آینده خواهد بود.
محجوبی با اشاره به آغاز فصل گرما و افزایش تقاضا برای مصرف آب، ادامه میدهد: با توجه به شرایط تابستان به عموم مردم توصیه میشود در مصرف آب مدیریت لازم را داشته باشند. موزه آب یزد در همین راستا از ظرفیتهای آموزشی خود بهره میگیرد و پذیرای گروههای مختلف بهویژه دانشجویان و دانشآموزان است. بازدید دانشآموزان در قالب طرحهای «دانا» و «سواد آبی» که توسط شرکت آب منطقهای در مدارس متوسطه استان اجرا میشود، فرصتی مغتنم برای نهادینهسازی فرهنگ مصرف بهینه است.
وی همچنین میافزاید: با توجه به شرایط حساس کنونی و تهدیدهای دشمنان علیه زیرساختهای حیاتی کشور که شریانهای آبی یکی از اهداف اصلی آن محسوب میشوند، مردم شریف استان باید بیش از هر زمان دیگری قدردان این مایه حیات باشند و با مدیریت مصرف، پایداری این زیرساختها را در شرایط جنگی تضمین کنند.
دانش بومی، پاسخی دقیق به محدودیتهای اقلیمی بوده است
صدیقه رمضانخانی، پژوهشگر تاریخ یزد نیز به خبرنگار ایمنا میگوید: شاخصترین عنصر این بنا، «پایاب» یا راهروی پلکانی است که از حیاط خانه تا بستر قنات پایین میرود. این راهرو، یک سیستم سرمایشی طبیعی کامل است. تفاوت دمای سطح زمین با عمق پایاب گاهی به ۱۰ درجه سانتیگراد میرسد. دیوارهای کلفت خشتی، گرما را جذب و از نفوذ آن به پایینترین نقطه جلوگیری میکنند. در حقیقت، معماران کویر، خانه را طوری طراحی کردهاند که «خنکای زمین» را به آسایش روزانه تبدیل کند.
وی با بیان اینکه، پایاب بیش از یک مسیر آبرسانی، یک پناهگاه اقلیمی بوده میافزاید: در گرمای طاقتفرسای تابستان، ساکنان خانه برای ساعاتی به پایاب پناه میبردند تا از گرما فرار کنند. همچنین در برخی روایتها، از این مسیرهای زیرزمینی برای جابهجاییهای محرمانه نیز استفاده میشده، هرچند که مقصد دقیق این راهرویهای مخفی برای ما روشن نیست.
نویسنده و پژوهشگر یزدی با بیان اشاره به اینکه در تالارهای این موزه، مجموعهای از چراغهای مخصوص مقنیها، ابزار دستی حفر قنات، اسناد تاریخی تقسیم آب و ظروف پیمایش حجم آب نگهداری میشود، ادامه میدهد: این اشیا نشان میدهند که مدیریت آب در یزد تنها یک کار مهندسی نبوده، بلکه یک فرهنگ اجتماعی با قوانین، مناسک و تخصصهای ویژه بوده است.
رمضانخانی میگوید: میبینیم که طبقه همکف با حیاط مرکزی و حوض آب زلال، نماد «آب دیدنی» است، در حالی که زیرزمین نماد «آب کاربردی»، ارسیهای چوبی با شیشههای رنگی، نور خورشید را به شکل رنگینکمانی درون اتاقها میپاشند و گچبریهای ساده اما چشمنواز، زیبایی را با سادگی کویری پیوند زدهاند. این خانه نشان میدهد که مردم کویر، نه تنها برای بقا، بلکه برای زیباییزیستن نیز معماری میکردهاند.
به گزارش ایمنا، موزه آب یزد با نمایش این تلفیق هوشمندانه از «زندگی بر زمین» و «جریان آب در زیر زمین»، یادآوری میکند که دانش بومی، پاسخی دقیق به محدودیتهای اقلیمی بوده است. پاسخی که هنوز هم برای شهرهای امروز، درسهای بسیاری دارد.
نظر شما