به گزارش خبرگزاری ایمنا، در سالهای اخیر، مفهوم بازسازی پس از بحران دیگر تنها به ساخت دوباره ساختمانهای تخریبشده محدود نمیشود. تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که کیفیت بازسازی، نحوه مدیریت منابع، میزان مشارکت مردم، سرعت تصمیمگیری، بهرهگیری از فناوریهای نوین و حفظ سرمایه اجتماعی، عواملی است که میتواند یک بحران را به فرصتی برای ارتقای کیفیت زندگی شهری تبدیل کند یا برعکس، زمینهساز تکرار آسیبها و نارضایتیهای اجتماعی شود، از همینرو امروز در ادبیات برنامهریزی شهری جهان، بازسازی بهعنوان بخشی از حکمرانی شهری و تابآوری شهرها شناخته میشود؛ فرایندی که باید همزمان ابعاد کالبدی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و مدیریتی را در بر گیرد.
در جنگ تحمیلی دوازدهروزه و جنگ تحمیلی رمضان و خسارتهایی که به بخشی از ساختمانهای مسکونی وارد شد، بار دیگر اهمیت آمادگی شهرها برای مدیریت دوران پسابحران را آشکار کرد. تجربه این رخداد نشان داد که پایان بحران، آغاز مرحلهای پیچیدهتر با عنوان «بازسازی» است؛ مرحلهای که اگر بر پایه برنامهریزی علمی، تصمیمگیری یکپارچه و مشارکت همه ذینفعان شکل نگیرد، میتواند زمان بازگشت شهروندان به زندگی عادی را طولانیتر و هزینههای اقتصادی و اجتماعی را چند برابر کند.
در چنین شرایطی، شهرهای پیشرو دنیا تلاش میکنند بازسازی را از قالب سنتی خارج کنند و با تکیه بر حکمرانی هوشمند، خدمات دیجیتال، تأمین مالی نوآورانه، مشارکت بخش خصوصی، نقشآفرینی نهادهای مردمی و استفاده از ظرفیت فناوری، فرایندی شفاف، سریع و شهروندمحور را طراحی کنند؛ در این نگاه، هدف تنها ساخت دوباره خانهها نیست؛ بلکه ارتقای کیفیت سکونت، افزایش ایمنی، کاهش آسیبپذیری، حفظ انسجام محلات و ایجاد زیرساختهایی است که شهر را در برابر بحرانهای آینده مقاومتر کند.
اصفهان نیز بهعنوان یکی از کلانشهرهای کشور، با برخورداری از ظرفیتهای گسترده مدیریتی، تخصصی و فناورانه، میتواند الگوی تازهای از بازسازی شهری را ارائه دهد؛ الگویی که ضمن بهرهگیری از تجربههای موفق بینالمللی، متناسب با ساختار مدیریتی، فرهنگی و اجتماعی کشور طراحی شده باشد.
در این مسیر، موضوعاتی همچون ایجاد سامانههای یکپارچه خدمات بازسازی، کاهش بروکراسی اداری، تسهیل دسترسی شهروندان به خدمات، تأمین منابع مالی پایدار، افزایش نقش خیرین و سرمایهگذاران، مشارکت معتمدان محلات و استفاده از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان، میتواند بازسازی را از یک اقدام تنها عمرانی به یک پروژه جامع توسعه شهری تبدیل کند.
کارشناسان حوزه شهرسازی و مدیریت بحران معتقدند موفقیت بازسازی زمانی حاصل میشود که همه بازیگران این فرایند، از دولت و مدیریت شهری گرفته تا بانکها، بخش خصوصی، سازمانهای مردمنهاد، دانشگاهها و خود شهروندان در قالب یک ساختار منسجم و هماهنگ ایفای نقش کنند. در چنین مدلی، شفافیت اطلاعات، سرعت خدمات، عدالت در توزیع منابع، نظارت مستمر و مشارکت عمومی، مهمترین ارکان موفقیت خواهند بود.
از سوی دیگر، بازسازی هوشمند تنها به استفاده از ابزارهای دیجیتال محدود نمیشود، بلکه بهمعنای تغییر نگاه به مدیریت پسابحران است؛ نگاهی که به جای تصمیمهای مقطعی و پراکنده، بر برنامهریزی بلندمدت، ارتقای تابآوری شهری، حفظ هویت محلات، کاهش نابرابریها و افزایش کیفیت زندگی شهروندان تأکید دارد. چنین رویکردی میتواند ضمن کاهش هزینههای بازسازی، سرمایه اجتماعی را نیز تقویت کرده و اعتماد عمومی به نظام مدیریت شهری را افزایش دهد.
امروز بیش از هر زمان دیگری، فرصت آن فراهم شده است که بازسازی منازل آسیبدیده، تنها به جبران خسارت محدود نشود و به نقطه آغاز تحول در شیوه حکمرانی شهری، مدیریت منابع و ارائه خدمات هوشمند تبدیل شود؛ مسیری که در صورت طراحی صحیح، میتواند تجربهای ماندگار برای مدیریت بحرانهای آینده و الگویی قابل استفاده برای دیگر شهرهای کشور باشد.
آنچه در ادامه میخوانید، حاصل گفتوگوی خبرنگار ایمنا با وحید مهدویان، مشاور و دستیار شهردار اصفهان در امور شهرسازی و معماری شهری درباره راهبردهای بازسازی هوشمند، طراحی ساختار یکپارچه مدیریت بازسازی، تأمین مالی پایدار، مشارکت مردمی و بهرهگیری از فناوریهای نوین برای احیای منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان است.
نقشه راه بازسازی هوشمند؛ پیشنهاد ایجاد ساختار یکپارچه برای احیای خانههای آسیبدیده جنگ رمضان
ایمنا: برای تسریع بازسازی ساختمانهای مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان، چه راهکارهایی برای ایجاد یک ساختار جامع، یکپارچه و منسجم پیشنهاد شده است؟
مهدویان: با توجه به خسارات وارده به ساختمانهای مسکونی و در راستای اجرای مصوبه هیئت دولت، مجموعه پیشنهادات اجرایی برای بازسازی این ساختمانها با بهرهگیری از نقاط قوت و درسآموختههای پروژههای مشابه ملی و بینالمللی در دو بخش تدوین شده است تا روند بازسازی با رویکردی هدفمند، منسجم و مبتنی بر تجربیات موفق دنبال شود.
در بخش نخست این پیشنهادات، سه محور راهبردی با تمرکز بر «بازسازی هوشمند، تابآور و مشارکتی» مورد توجه قرار گرفته است تا فرایند بازسازی علاوه بر جبران خسارات، با افزایش تابآوری، بهرهگیری از فناوریهای نوین و مشارکت مؤثر ذینفعان، زمینه ارتقای کیفیت سکونت و پایداری ساختمانهای مسکونی را فراهم کند.
در بخش دوم نیز مکانیسمهای مالی و اقتصادی بر اساس «نقش و توانمندی هر بازیگر بهصورت تفکیکشده» پیشنهاد شده است تا سهم و مسئولیت هر یک از دستگاهها، نهادها و عوامل اجرایی در تأمین منابع، حمایتهای مالی و اجرای فرایند بازسازی بهصورت شفاف و مشخص تعریف شود و زمینه اجرای دقیق و هماهنگ برنامهها فراهم آید.
همچنین درخواست شده است در صورت صلاحدید، این پیشنهادات با توجه به اقدامات انجامشده تاکنون و با هدف ایجاد یک ساختار جامع، یکپارچه و منسجم، توسط معاونت برنامهریزی و توسعه منابع انسانی بررسی، اصلاح و تکمیل شود و موضوعات مرتبط با مدیریت استان نیز با رویکرد تسریع و تسهیل در فرایندها بهویژه در تفویض اختیارات مورد نیاز به شهرداری، در مراجع ذیربط به تصویب برسد.
ایمنا: چگونه ایجاد «پنجره واحد بازسازی دیجیتال» میتواند روند بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان را شفافتر، سریعتر و شهروندمحور کند؟
مهدویان: در راستای بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان، در بخش نخست پیشنهادات اجرایی با تمرکز بر دو محور راهبردی «بازسازی هوشمند، تابآور و مشارکتی»، محور نخست با عنوان «بازسازی شفاف و شهروندمحور» تدوین شده است؛ در این محور ایجاد «پنجره واحد بازسازی دیجیتال» بر اساس مدل «شهر با یک کلیک» اصفهان و بهروزرسانی آن مطابق با استانداردهای بینالمللی بهعنوان یکی از مهمترین راهکارهای تسریع و تسهیل فرایند بازسازی مطرح شده است.
در این پیشنهاد تأکید شده است که فرایندهای اداری طولانی، نبود شفافیت در تخصیص کمکها و پراکندگی دستگاهها و سازمانهای متولی، از مهمترین موانع بازسازی سریع به شمار میرود. تجربههای جهانی از جمله مدل Diia در اوکراین برای بازسازی مناطق جنگی و «گواهی مسکن» در کشورهای اروپایی نشان میدهد که شفافیت و دیجیتالیسازی، ضمن حذف فساد و بوروکراسی میتواند سرعت اجرای فرایندهای بازسازی را تا ۳۰ درصد افزایش دهد.
بر همین اساس پیشنهاد شده است سامانه کنونی «شهر با چند کلیک» به یک درگاه جامع، یکپارچه و هوشمند بازسازی شهری تبدیل شود؛ بهگونهای که تمام مراحل و اقدامات مرتبط با بازسازی ساختمانهای مسکونی آسیبدیده از جنگ، از ثبتنام تا تکمیل بازسازی، شامل برآورد خسارت، تخصیص منابع، صدور مجوزها، پرداخت یارانه و سایر خدمات، بهصورت متمرکز در این سامانه انجام شود.
در این پیشنهاد بر اتصال این سامانه از طریق وبسرویس به سایر سامانههای مرتبط استان از جمله سازمان نظام مهندسی ساختمان، کانون کارشناسان رسمی دادگستری، مرکز کارشناسان رسمی قوه قضاییه، بیمه، مالیات و دیگر دستگاههای مرتبط تأکید شده است. در ادامه نیز اختصاص بودجه مورد نیاز با محوریت سازمان فاوا، بهرهگیری از توان بخش خصوصی و اجرای پروژه خارج از بوروکراسیهای اداری، همراه با استقرار یک تیم پشتیبانی مستقل و تخصصی برای عملیاتیسازی این طرح بهعنوان یکی از الزامات اجرای موفق این برنامه پیشنهاد شده است.
کیف پول بازسازی؛ راهکار نوین برای احیای خانههای آسیبدیده جنگ رمضان
ایمنا: «کیف پول بازسازی» چگونه میتواند روند بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان را عادلانهتر، سریعتر و باکیفیتتر کند؟
مهدویان: در راستای بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان، دومین پیشنهاد از محور «بازسازی شفاف و شهروندمحور» به طراحی و عملیاتیسازی مکانیسم «کیف پول بازسازی» اختصاص دارد؛ در این پیشنهاد تأکید شده است که تجربه بازسازی نشان میدهد تمرکز صرف بر پرداخت وام، نهتنها مشکل جابهجایی ساکنان بهویژه اقشار کمدرآمد را برطرف نمیکند، بلکه در بسیاری از موارد به جابهجایی اجباری آنها نیز منجر میشود.
بر همین اساس پیشنهاد شده است مکانیسم «کیف پول بازسازی» طراحی و اجرایی شود؛ بهگونهای که علاوه بر پرداخت وام، مبلغ برآوردشده خسارت، بر اساس پیشنهادات بخش دوم، بهعنوان «یارانه بلاعوض ساخت» به حساب سرپرست خانوار واریز شود.
این اعتبار تنها برای خرید مصالح ساختمانی و پرداخت دستمزد کارگران قابل استفاده خواهد بود و بهرهمندی از آن نیز مشروط به اجرای اصل «ساخت بهتر از قبل» از طریق استفاده از مصالح مقاوم و رعایت استانداردهای نوین ساختمانی است.
در این پیشنهاد به تجربه کشور اندونزی پس از وقوع سونامی اشاره شده است؛ تجربهای که با بهکارگیری این شیوه، علاوه بر افزایش سرعت بازسازی، کیفیت نهایی بافتهای بازسازیشده نیز ارتقا یافت و بر همین اساس، اجرای این الگو میتواند ضمن تسریع روند بازسازی، ارتقای ایمنی و کیفیت ساختمانهای مسکونی آسیبدیده را نیز به همراه داشته باشد.
همچنین پیشبینی شده است نظارت بر اجرای مکانیسم «کیف پول بازسازی» بهصورت مشترک بر عهده سازمان نظام مهندسی ساختمان و قرارگاه جهادی بازسازی منطقه باشد تا فرایند هزینهکرد منابع، رعایت استانداردهای فنی و تحقق هدف «ساخت بهتر از قبل» با دقت، شفافیت و نظارت مستمر دنبال شود.
بازسازی محلهمحور؛ نسخه مشارکتی اصفهان برای جلوگیری از مهاجرت اجباری آسیبدیدگان جنگ رمضان
ایمنا: چگونه تشکیل «قرارگاه جهادی بازسازی منطقهای» و اجرای «طرح مسکن اشتراکی موقت» میتواند از جابهجایی اجباری ساکنان در روند بازسازی منازل آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان جلوگیری کند؟
مهدویان: در راستای بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان، در محور دوم با عنوان «بازسازی اجتماعمحور با پیشگیری از جابهجایی اجباری»، راهاندازی «قرارگاه جهادی بازسازی منطقهای» با رویکرد تمرکززدایی، شفافیت کامل و انعطافپذیری بهعنوان یکی از مهمترین راهبردهای اجرایی پیشنهاد شده است.
در این پیشنهاد تأکید شده است که مطالعات نشان میدهد بازسازی ساختمانهای آسیبدیده نیازمند راهکارهای خلاقانه و مشارکتی با راهبرد تمرکززدایی، شفافیت کامل و انعطافپذیری است، نه تنها دستورالعملهای از بالا به پایین و عاملیت نهادهای دولتی.
بر همین اساس پیشنهاد شده است با الگوگیری از تجارب موفق بینالمللی، از جمله اتاقهای پاسخ اضطراری سودان که نامزد جایزه صلح نوبل بودهاند و همچنین مراکز خدمات چندبخشی و اتاقهای پاسخگویی محله در اوکراین، عراق و سوریه، در هر محله آسیبدیده یک «قرارگاه جهادی بازسازی» با محوریت معتمدان محلات آسیبدیده و حضور افراد متخصص و داوطلب، ترجیحاً در مساجد یا کانونهای فرهنگی و اجتماعی، تشکیل شود تا این قرارگاه در محدوده تحت نفوذ خود، محوریت و عاملیت اقدامات دستگاههای اجرایی و نیز ارائه راهکارهای بومی و اجرایی را بر عهده داشته باشد.
دومین پیشنهاد این محور، اجرای «طرح مسکن اشتراکی موقت» برای جلوگیری از خروج ساکنان از محلات آسیبدیده است؛ بر اساس تحقیقات انجامشده، برنامههای بازسازی معمولاً ساکنان بهویژه اقشار کمدرآمد را به حاشیه شهرها سوق میدهد، در حالی که در تجارب موفق جهانی، از جمله در کشورهای اسکاندیناوی همچون دانمارک و سوئد، در زمینهای بایر، ساختمانهای نیمهکاره بزرگمقیاس، مدارس و دانشگاهها، خانههای اشتراکی با طراحی کمهزینه و سریع احداث، تغییر بهرهبرداری موقت و تجهیز شدهاند.
در این پیشنهاد آمده است این فضاها شامل اتاقهای خصوصی کوچک با آشپزخانه و حیاط مشترک است تا ساکنان ساختمانهای تخریبشده، تا زمان بازسازی خانه اصلی خود، در همان محله یا در نزدیکی محل سکونت قبلی اقامت داشته باشند، همچنین تأکید شده است اجرای این الگو علاوه بر جلوگیری از جابهجایی اجباری، میتواند هزینههای سربار و مصرف انرژی را تا ۴۵ درصد کاهش دهد و همزمان انسجام اجتماعی، ارتباطات محلی و امنیت ساکنان را نیز حفظ کند.
ایمنا: حکمرانی نوین، مشارکت بخش خصوصی و مشوقهای اقتصادی چه نقشی در تسریع، شفافیت و پایداری بازسازی منازل آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان دارند؟
مهدویان: در ادامه تدوین راهکارهای بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان، محور سوم پیشنهادهای اجرایی با تمرکز بر حکمرانی نوین و تأمین مالی پایدار ارائه شده است؛ بر این اساس، تشکیل «صندوق سرمایهگذاری بازسازی اصفهان» با مشارکت بخش خصوصی و خیرین بهعنوان یکی از مهمترین راهبردها مطرح شده است تا شهرداری به جای اتکا صرف به بودجههای دولتی، یک صندوق سرمایهگذاری شفاف ایجاد کند، همچنین پیشنهاد شده است اوراق مشارکت با عنوان «بازسازی اصفهان» منتشر شود و به سرمایهگذاران، بازدهی از محل عوارض آینده یا ارزش افزوده ناشی از اجرای پروژههای بازسازی تضمین شود تا منابع مالی پایدار و مطمئن برای تسریع روند بازسازی فراهم شود.
در بخش دیگری از این پیشنهادها، ارائه بسته تشویقی «مالیات صفر» برای فعالان اقتصادی محلات آسیبدیده مورد تأکید قرار گرفته است. بر اساس این پیشنهاد، هر کسبه، معمار، پیمانکار یا صنعتگری که در فرایند بازسازی محلات آسیبدیده از طریق ارائه خدمات، تأمین مصالح یارانهای یا اجرای ساختوساز مجدد مشارکت کند و فعالیت او به تأیید قرارگاه جهادی بازسازی برسد، برای مدت مشخص، بهعنوان نمونه پنج سال، از پرداخت هرگونه عوارض شهرداری و مالیات بر درآمد معاف خواهد شد تا زمینه مشارکت گستردهتر بخش خصوصی، افزایش انگیزه سرمایهگذاری و تسریع در روند بازسازی مناطق آسیبدیده فراهم شود.
نسخه مالی بازسازی منازل آسیبدیده جنگ در اصفهان؛ از صندوق ملی تا یارانه بلاعوض
ایمنا: چه سازوکارهای مالی و اقتصادی میتواند بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان را با سرعت، عدالت و پایداری بیشتری پیش ببرد؟
مهدویان: در بخش دوم پیشنهادهای اجرایی بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان، مکانیسمهای مالی و اقتصادی بر اساس نقش و توانمندی هر بازیگر بهصورت تفکیکشده ارائه شده است. در این پیشنهادها با تأکید بر اینکه اقتصاد، رکن اصلی بازسازی است و تجربههای جهانی نشان میدهد موفقیت یا شکست پروژههای بازسازی بهطور مستقیم به طراحی مکانیسمهای مالی و اقتصادی وابسته است، سازوکارهای پیشنهادی بر پایه نقش بازیگران، مکانیسم اجرایی و نتایج مورد انتظار تدوین شده است.
در بخش مربوط به دولت مرکزی بهعنوان تصمیمساز کلان، تأمینکننده منابع اصلی، تضمینکننده و تصویبکننده قوانین تشویقی، ایجاد «صندوق ملی بازسازی مسکن» پیشنهاد شده است. بر اساس این پیشنهاد، بودجهای مستقل از بودجه جاری کشور با مدیریت شفاف و حسابرسی مستقل برای این صندوق اختصاص پیدا کند؛ الگوی آن از صندوق بازسازی ژاپن پس از زلزله سال ۲۰۱۱ الهام گرفته شده است تا منابع مالی مورد نیاز بازسازی بهصورت هدفمند و شفاف مدیریت شود.
در ادامه این پیشنهادها، پرداخت یارانه بلاعوض به جای وام بهعنوان یکی دیگر از راهکارهای اصلی مطرح شده است. بر این اساس، حداقل ۵۰ درصد خسارت برآوردشده بهصورت هدیه بلاعوض به حساب خانوارها واریز شود که این پیشنهاد با الگوگیری از مدل «گواهی مسکن» در آلمان و ایالات متحده ارائه شده است تا فشار مالی بر خانوادههای آسیبدیده کاهش پیدا کند و روند بازسازی با سرعت بیشتری دنبال شود.
در این بسته پیشنهادی، تصویب قانون «معافیت مالیاتی پنجساله» برای کلیه فعالان اقتصادی مناطق آسیبدیده از جمله سازندگان، توزیعکنندگان مصالح و سرمایهگذاران پیشبینی شده است. بر اساس این پیشنهاد، این گروهها از مالیات بر درآمد و عوارض معاف شوند؛ راهکاری که با الگوگیری از منطقه ویژه اقتصادی «جوهور» در مالزی ارائه شده و با هدف افزایش انگیزه سرمایهگذاری و مشارکت بخش خصوصی در بازسازی مناطق آسیبدیده طراحی شده است.
در بخش پایانی نیز تضمین بازپرداخت وامهای بانکی از سوی دولت پیشنهاد شده است؛ بهگونهای که دولت بهعنوان ضامن وامهای بازسازی عمل کند و نرخ سود بانکی را بهصورت یارانهای و در بازه دو تا چهار درصد تعیین کند. این پیشنهاد با الگوگیری از برنامه FHA در ایالات متحده پس از وقوع طوفان کاترینا ارائه شده است تا دسترسی آسیبدیدگان به منابع مالی تسهیل شده و روند بازسازی با پشتوانهای مطمئن و پایدار دنبال شود.
نسخه شهرداری برای بازسازی سریع؛ از پروانه رایگان تا وام بدون ضامن
ایمنا: شهرداری اصفهان با چه راهکارهای اجرایی و حمایتی میتواند روند بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان را سریعتر، کمهزینهتر و شهروندمحور پیش ببرد؟
مهدویان: در ادامه پیشنهادهای اجرایی بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان، نقش شهرداری اصفهان بهعنوان مجری اصلی عملیات و تسهیلگر محلی تشریح شده است؛ بر این اساس ارائه تسهیلات فوری، حذف موانع اداری و تشویق مشارکت شهروندان و فعالان حوزه ساختوساز بهعنوان مهمترین وظایف شهرداری در این فرایند تعریف شده و مجموعهای از راهکارهای عملیاتی برای تسریع روند بازسازی و کاهش هزینههای تحمیلشده به خانوارهای آسیبدیده پیشنهاد شده است.
نخستین پیشنهاد، صدور فوری و رایگان پروانه ساختمان برای واحدهای آسیبدیده است؛ بر اساس این پیشنهاد، عوارض صدور پروانه ساختمانی، خدمات مهندسی، بیمه و سایر هزینههای مرتبط به مدت دو سال و با همکاری انجمن خیرین امام علی (ع)، سازمان تأمین اجتماعی، سازمان نظام مهندسی ساختمان و دیگر دستگاههای مرتبط بهطور کامل حذف شود تا هزینه تمامشده ساخت بین ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش پیدا کند و مالکان بتوانند با سرعت بیشتری عملیات بازسازی را آغاز کنند.
در بخش دیگری از این پیشنهادها، تأمین مصالح ساختمانی با قیمت تمامشده مورد تأکید قرار گرفته است. بر اساس مکانیسم اجرایی پیشبینیشده، شهرداری با خرید عمده سیمان، میلگرد، آجر، بلوک و سایر مصالح مورد نیاز و توزیع آن از طریق انبارهای شهرداری با نرخ دولتی، زمینه کاهش حدود ۲۰ درصدی هزینه مصالح ساختمانی را فراهم میکند تا فشار اقتصادی واردشده به خانوارهای آسیبدیده کاهش پیدا کند.
همچنین ایجاد «بانک زمین شهری» از دیگر پیشنهادهای این بسته اجرایی است. بر اساس این طرح، زمینهای بایر و رهاشده متعلق به شهرداری و سایر دستگاههای اجرایی در اختیار سازندگان قرار میگیرد تا برای احداث مسکن موقت یا جایگزین مورد استفاده قرار گیرد؛ اقدامی که نتیجه مورد انتظار آن حذف هزینه زمین برای اقشار کمدرآمد و تسهیل فرایند تأمین سرپناه برای خانوادههای آسیبدیده عنوان شده است.
در ادامه، ارائه وام قرضالحسنه بدون ضامن نیز بهعنوان یکی از راهکارهای حمایتی پیشنهاد شده است. بر اساس این پیشنهاد، با مشارکت بانکهای عامل، وام تا سقف مشخص و حداقل ۵۰۰ میلیون تومان تنها با دریافت سفته به سرپرستان خانوار پرداخت شود تا نیازهای نقدی اولیه برای آغاز بازسازی در کوتاهترین زمان ممکن تأمین شود و روند بازسازی با وقفه روبهرو نشود.
در بخش پایانی این بسته، راهاندازی «بازار محلی مصالح» مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس این پیشنهاد، غرفههای موقت عرضه مصالح ساختمانی در محلههای آسیبدیده با حضور فروشندگان معتمد و تحت نظارت بر قیمتها ایجاد شود تا علاوه بر کاهش هزینه حملونقل و حذف واسطهگری، دسترسی ساکنان به مصالح مورد نیاز با سرعت، سهولت و هزینه کمتر فراهم شود و فرایند بازسازی با انسجام بیشتری ادامه پیدا کند.
ایمنا: چه مشوقهایی میتواند بخش خصوصی را به یکی از مهمترین بازوهای بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان تبدیل کند؟
مهدویان: در ادامه پیشنهادهای اجرایی بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان، نقش بخش خصوصی شامل سرمایهگذاران، پیمانکاران و تولیدکنندگان مصالح ساختمانی بهعنوان یکی از ارکان اصلی اجرای عملیات، اشتغالزایی و تأمین مصالح باکیفیت تبیین شده است؛ بر این اساس مجموعهای از مشوقهای اقتصادی و اجرایی با هدف افزایش مشارکت بخش خصوصی، تسریع روند بازسازی و ایجاد انگیزه برای سرمایهگذاری در مناطق آسیبدیده ارائه شده است.
نخستین پیشنهاد، واگذاری «پروژههای سودآور جانبی» به پیمانکاران است. بر اساس این پیشنهاد، در ازای بازسازی رایگان خانههای آسیبدیده، حق ساخت یک مجتمع تجاری یا مسکونی معادل یکونیم برابر هزینه بازسازی انجامشده و با شرایط تشویقی در همان محله به پیمانکار واگذار شود. این مکانیسم با الگوبرداری از مدلهای متداول در ترکیه و امارات ارائه شده است تا ضمن جبران هزینههای بخش خصوصی، انگیزه لازم برای حضور گستردهتر در پروژههای بازسازی فراهم شود.
در ادامه این بسته پیشنهادی، کاهش سهم بیمه و مالیات کارفرمایی نیز مورد تأکید قرار گرفته است. بر اساس مکانیسم اجرایی پیشبینیشده، در صورت بهکارگیری هر نیروی کار بومی در پروژههای بازسازی، سهم بیمه کارفرما به مدت دو سال توسط دولت پرداخت خواهد شد؛ اقدامی که با کاهش هزینه نیروی انسانی، زمینه افزایش اشتغال محلی و مشارکت فعالتر بخش خصوصی در فرایند بازسازی را فراهم میکند.
از دیگر پیشنهادهای مطرحشده، ایجاد «مشارکت عمومی ـ خصوصی (PPP)» است. بر اساس این مدل، شهرداری زمین و مجوزهای لازم را تأمین میکند، بخش خصوصی مسئولیت سرمایهگذاری و اجرای پروژه را بر عهده میگیرد و سود حاصل از فروش واحدهای مازاد میان طرفین تقسیم میشود. این الگو با الهام از تجربه موفق بازسازی شهر لندن پس از آتشسوزی سال ۱۶۶۶ پیشنهاد شده و بهعنوان راهکاری برای جذب سرمایه و تسریع اجرای پروژههای بازسازی مورد توجه قرار گرفته است.
در بخش پایانی این پیشنهادها نیز حمایت از کارخانههای تولید مصالح ساختمانی با معافیت مالیاتی مطرح شده است؛ بر اساس این مکانیسم، هر کارخانهای که با هدف تأمین مصالح مورد نیاز مناطق آسیبدیده همکاری کرده و مصالح خود را با ۲۰ درصد تخفیف در اختیار پروژههای بازسازی قرار دهد، برای مدت مشخص، بهعنوان نمونه پنج سال، از پرداخت مالیات معاف خواهد شد؛ اقدامی که علاوه بر ایجاد بازار پایدار برای تولیدکنندگان، کاهش هزینه حمل، تأمین بهموقع مصالح و تسریع روند بازسازی را نیز به دنبال خواهد داشت.
ایمنا: بانکها و مؤسسات مالی چگونه میتوانند با اصلاح شیوه پرداخت تسهیلات، روند بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان را تسریع کنند؟
مهدویان: در ادامه پیشنهادهای اجرایی بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان، نقش بانکها و مؤسسات مالی بهعنوان تأمینکنندگان نقدینگی مورد توجه قرار گرفته است، بر این اساس پرداخت سریع تسهیلات، کاهش نرخ سود و پذیرش تضامین آسان بهعنوان مهمترین وظایف این بخش تعریف شده و مجموعهای از راهکارهای اجرایی برای تأمین پایدار منابع مالی، تسهیل دسترسی خانوارهای آسیبدیده به تسهیلات و شتاببخشی به عملیات بازسازی ارائه شده است.
نخستین پیشنهاد، تشکیل «کنسرسیوم بانکی بازسازی» است. بر اساس این مکانیسم، تمامی بانکها موظف میشوند درصد مشخصی از تسهیلات سالانه خود را به وامهای بازسازی اختصاص دهند تا منابع مالی مورد نیاز این حوزه بهصورت پایدار تأمین شود و روند اجرای پروژههای بازسازی با کمبود نقدینگی روبهرو نشود. نتیجه مورد انتظار از اجرای این پیشنهاد، ایجاد پشتوانهای مستمر برای تأمین منابع مالی بازسازی عنوان شده است.
در ادامه این بسته پیشنهادی، اعطای تسهیلات با نرخ سود دو تا چهار درصد و بازپرداخت ۱۰ ساله مورد تأکید قرار گرفته است. بر اساس مکانیسم اجرایی پیشبینیشده، دولت مابهالتفاوت نرخ سود بانکی با نرخ بازار را به بانکها پرداخت میکند تا متقاضیان بتوانند از وامهایی با نرخ سود واقعی پایین و دوره بازپرداخت بلندمدت بهرهمند شوند؛ اقدامی که فشار مالی خانوارهای آسیبدیده را به میزان قابل توجهی کاهش خواهد داد.
از دیگر پیشنهادهای مطرحشده، پذیرش سفته یا ضمانت زنجیرهای به جای سند رسمی است. بر اساس این پیشنهاد، سفته سهنفره از معتمدان محله بهعنوان ضمانت کافی برای دریافت تسهیلات پذیرفته شود تا اقشار کمدرآمد نیز بدون روبهروه با موانع پیچیده بانکی بتوانند از وامهای بازسازی بهرهمند شوند و دسترسی آنها به منابع مالی مورد نیاز با سهولت بیشتری امکانپذیر شود.
در بخش پایانی این پیشنهادها نیز پرداخت فوری ۵۰ درصد وام ظرف ۷۲ ساعت پس از تأیید اولیه خسارت پیشبینی شده است. بر اساس این مکانیسم، نیمی از مبلغ تسهیلات بدون نیاز به پیشرفت فیزیکی پروژه و بلافاصله پس از تأیید اولیه خسارت پرداخت خواهد شد تا عملیات ساخت و بازسازی در کوتاهترین زمان ممکن آغاز شود و روند بازگشت خانوارهای آسیبدیده به زندگی عادی با سرعت بیشتری دنبال شود.
«پلتفرم خیرین شفاف» راهکاری برای تسریع بازسازی خانههای آسیبدیده در شهر اصفهان
ایمنا: خیرین و نهادهای مردمی چگونه میتوانند به سرمایه اجتماعی مؤثر برای بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان تبدیل شوند؟
مهدویان: در ادامه پیشنهادهای اجرایی بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان، نقش خیرین و نهادهای مردمی بهعنوان سرمایه اجتماعی این فرایند تشریح شده است. بر این اساس، تکمیل منابع مالی، حمایت از اقشار ضعیف و نظارت مردمی بهعنوان مهمترین مأموریتهای این بخش تعریف شده و مجموعهای از راهکارهای اجرایی برای افزایش مشارکت عمومی، تقویت اعتماد اجتماعی و تسریع روند بازسازی ارائه شده است.
نخستین پیشنهاد، راهاندازی «پلتفرم خیرین شفاف» است. بر اساس این مکانیسم، هر خیر میتواند بهصورت برخط بسته حمایتی مشخصی، از جمله پرداخت نقدی، ساخت یک اتاق برای یک خانوار یا سایر اقدامات حمایتی را انتخاب کرده و تمام مراحل اجرای پروژه را بهصورت شفاف و آنلاین رصد کند. این پیشنهاد با الگوبرداری از مدل «Zakat House» در امارات ارائه شده است تا شفافیت، اعتماد عمومی و مشارکت خیرین در فرایند بازسازی افزایش پیدا کند.
در ادامه این بسته پیشنهادی، تشکیل «صندوق قرضالحسنه محلهای» مورد تأکید قرار گرفته است. بر اساس این پیشنهاد، خیرین هر محله منابع مالی خود را در صندوقی مشترک تجمیع میکنند و معتمدان همان محله وامهای کوچک و بدون بهره را به همسایگان آسیبدیده پرداخت خواهند کرد. این سازوکار با الگوبرداری از مدل بنیاد برکت در ایران طراحی شده است تا دسترسی سریعتر خانوارهای آسیبدیده به منابع مالی خرد و ضروری فراهم شود.
از دیگر پیشنهادها کسر مالیاتی مشارکتهای خیریه است؛ بر اساس این مکانیسم هر مبلغی که خیرین به حساب بازسازی واریز کنند، بهعنوان اعتبار مالیاتی از مالیات سالانه آنان کسر خواهد شد. نتیجه مورد انتظار از اجرای این پیشنهاد، افزایش انگیزه خیرین برای مشارکتهای گستردهتر و جذب منابع مالی کلان در راستای تسریع بازسازی مناطق آسیبدیده عنوان شده است.
در بخش پایانی این پیشنهادها نیز ایجاد طرح «بازسازی با آجر به آجر» پیشبینی شده است؛ بر اساس این طرح هر شهروند میتواند با پرداخت هزینه یک آجر، برای نمونه ۵۰ هزار تومان، در بازسازی یک مدرسه، مسجد یا خانه مشارکت کند و نام او بر روی همان آجر ثبت شود. نتیجه مورد انتظار از اجرای این پیشنهاد، جلب مشارکت گسترده و میلیونی شهروندان در بازسازی، تقویت سرمایه اجتماعی و تبدیل فرایند بازسازی به یک حرکت فراگیر مردمی است.
بازسازی مردمپایه؛ تکمیل زنجیره احیای خانههای آسیبدیده
ایمنا: چگونه میتوان با تکیه بر مشارکت مستقیم شهروندان و ظرفیتهای محلی، روند بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان را تسریع و هزینهها را کاهش داد؟
مهدویان: در راستای بازسازی منازل مسکونی آسیبدیده جنگ رمضان در اصفهان، برای نقشآفرینی خود شهروندان و ساکنان محلات بهعنوان تکمیلکنندگان زنجیره ارزش، مجموعهای از پیشنهادهای اجرایی ارائه شده است، بر این اساس پیشنهاد شده است شهرداری با اجرای مکانیسم «تبدیل بدهی شهرداری به واحد مسکونی»، چکهای عقبافتاده خود به پیمانکاران را با واحدهای ساختهشده در مناطق آسیبدیده تهاتر کند؛ اقدامی که به کاهش هزینه نقدی شهرداری کمک خواهد کرد.
تشکیل «تعاونیهای محلی ساخت» نیز مورد تأکید قرار گرفته است تا ساکنان هر محله، تحت نظارت قرارگاه جهادی بازسازی منطقه، تعاونی تشکیل دهند و شهرداری نیز تجهیزات و نظارت رایگان را در اختیار آنها قرار دهد و مدیریت نیروی کار ماهر توسط خود ساکنان انجام شود که مزیت اقتصادی آن، کاهش ۳۰ درصدی هزینه دستمزد عنوان شده است.
در ادامه این پیشنهادها، اجرای طرح «تهاتر دیون و خدمات» نیز مطرح شده است؛ بهگونهای که هر شهروند دارای بدهی عوارض به شهرداری بتواند معادل بدهی خود را از طریق ارائه خدماتی همچون آواربرداری، نقاشی، لولهکشی و سایر فعالیتهای مرتبط با بازسازی جبران کند تا از ظرفیت خالی نیروی کار به بهترین شکل استفاده شود.
«بازپرداخت وام از محل اجاره واحد ساختهشده» از دیگر پیشنهادهای ارائه شده است، به این صورت که اگر خانوار توان بازپرداخت اقساط را نداشته باشد، بتواند یک اتاق از خانه بازسازیشده خود را به زوجهای جوان یا دانشجویان اجاره دهد و اقساط وام را از محل درآمد اجاره پرداخت کند؛ مدلی که از آن بهعنوان «اجاره به شرط تملیک معکوس» یاد شده و بهعنوان یکی از راهکارهای اقتصادی برای پایداری روند بازسازی معرفی شده است.
نظر شما