به گزارش خبرگزاری ایمنا، پزشکی قانونی را بسیاری از شهروندان تنها در زمان وقوع حوادث تلخ، نزاعها، تصادفات یا پروندههای جنایی به یاد میآورند؛ در حالی که این مجموعه یکی از مهمترین بازوان علمی و تخصصی دستگاه عدالت بهشمار میرود و نقش آن بسیار فراتر از صدور نظریه کارشناسی در پروندههای قضایی است. پزشکی قانونی با تکیهبر دانش روز، فناوریهای نوین و استانداردهای علمی، حلقه اتصال میان علم و عدالت است؛ نهادی که تلاش میکند با ارائه نظرات مستند، دقیق و بیطرفانه، مسیر کشف حقیقت و احقاق حقوق افراد را هموار کند.
در سالهای اخیر، توسعه فناوریهای ژنتیکی، تجهیز آزمایشگاههای تخصصی، گسترش خدمات الکترونیک، استانداردسازی فرایندهای کارشناسی و حرکت به سمت پزشکی قانونی هوشمند، افق تازهای را پیشروی این مجموعه گشوده است. بهرهگیری از روشهای نوین آزمایشگاهی، بانک هویت ژنتیک و سامانههای الکترونیکی، علاوهبر افزایش دقت نظریات کارشناسی، موجب تسریع در رسیدگی به پروندهها، کاهش مراجعات حضوری و ارتقای کیفیت خدمات شده است.
از سوی دیگر، آمار جدید نشان میدهد روند پروندههای مرتبط با نزاع، تصادفات رانندگی و حوادث کار در استان اصفهان کاهش یافته است؛ موضوعی که میتواند نشانهای از اثرگذاری اقدامات پیشگیرانه، افزایش آگاهی عمومی و ارتقای فرهنگ ایمنی در جامعه باشد. با این حال، مسئولان پزشکی قانونی معتقدند حفظ این روند نیازمند استمرار برنامههای آموزشی، تقویت زیرساختهای ایمنی و همکاری همه دستگاههای اجرایی و فرهنگی است تا از بروز آسیبهای اجتماعی و انسانی بیش از پیش جلوگیری شود.
در کنار مأموریتهای روزمره، پزشکی قانونی در بحرانهای بزرگ، حوادث جمعی و رخدادهای ملی نیز نقشی تعیینکننده ایفا میکند. تجربه شناسایی پیکر شهدای جنگ رمضان، توسعه بانک هویت ژنتیک، استفاده از فناوریهای پیشرفته DNA و همکاری نزدیک با دستگاه قضایی، تنها بخشی از ظرفیتهای این نهاد در مدیریت شرایط پیچیده و کمک به کشف حقیقت است. همچنین اجرای قوانین جدید، از جمله تسهیل رسیدگی به مصدومان تصادفات غیرعمد، نشاندهنده حرکت این سازمان به سمت ارائه خدمات سریعتر، هوشمندتر و مردممحور است. در گفتوگوی پیشرو، منصور فیروزبخت، مدیرکل پزشکی قانونی استان اصفهان، ضمن تشریح مهمترین خدمات، مأموریتها و دستاوردهای این مجموعه، از آخرین آمار پروندهها، فناوریهای نوین، خدمات ژنتیک، برنامههای توسعهای، دغدغههای پیشرو و چشمانداز آینده پزشکی قانونی سخن میگوید؛ گفتوگویی که تصویری جامع از نقش این نهاد تخصصی در تحقق عدالت، صیانت از حقوق شهروندان و ارتقای سرمایه اجتماعی ارائه میدهد.
ایمنا: مهمترین خدمات پزشکی قانونی و سهم مراجعات هر حوزه چیست؟
فیروزبخت: اداره کل پزشکی قانونی استان اصفهان در زمینه کارشناسی پزشکی پروندههای قضایی نقش تخصصی و تعیینکنندهای بر عهده دارد. خدمات این اداره کل در چهار حوزه اصلی شامل معاینات بالینی، معاینات اجساد، آزمایشگاههای تخصصی و کمیسیونهای تخصصی پزشکی قانونی ارائه میشود.
بیشترین حجم مراجعات شهروندان به پزشکی قانونی مربوط به حوزه معاینات بالینی است؛ بخشی که مواردی همچون بررسی صدمات جسمانی، حوادث، نزاع، تصادفات و سایر موضوعات ارجاعی از سوی مراجع قضایی را در بر میگیرد.
سایر حوزهها از جمله معاینات اجساد، آزمایشگاههای تخصصی و کمیسیونهای پزشکی قانونی اگرچه از نظر تعداد مراجعهکننده حجم کمتری دارند، اما از نظر اهمیت کارشناسی، دقت تخصصی و نقش آنها در روشن شدن ابعاد پروندههای قضایی بسیار اثرگذار و حائز اهمیت هستند.
ایمنا: بیشترین حجم پروندههای ارجاعی در سالهای اخیر مربوط به چه موضوعاتی بوده و چه تغییری داشته است؟
فیروزبخت: در سالهای اخیر، بیشترین حجم پروندههای ارجاعی به اداره کل پزشکی قانونی استان اصفهان مربوط به بخش معاینات بالینی بوده است؛ بخشی که سهم اصلی مراجعات شهروندان و پروندههای قضایی را به خود اختصاص میدهد.
در این حوزه، حدود نیمی از مراجعات به پروندههای مرتبط با صدمات ناشی از نزاع و تصادفات رانندگی اختصاص دارد. این موضوع نشان میدهد که بررسی آسیبهای جسمانی، تعیین نوع و شدت صدمات و ارائه نظر کارشناسی در این زمینه، همچنان از مهمترین مأموریتهای پزشکی قانونی در استان محسوب میشود.
با این حال، بر اساس روند آماری موجود، در سال گذشته نسبت به سال ۱۴۰۳ در پروندههای مربوط به نزاع و تصادفات کاهش ثبت شده است؛ روندی که میتواند بیانگر اثرگذاری اقدامات پیشگیرانه، افزایش آگاهی عمومی و بهبود برخی شاخصهای مرتبط با ایمنی و رفتارهای اجتماعی باشد.
ایمنا: فناوریهای نوین چگونه دقت و سرعت خدمات پزشکی قانونی برای ارتقای کیفیت کارشناسی را افزایش داده است؟
فیروزبخت: پزشکی قانونی با بهرهگیری از فناوریهای نوین، گامهای مؤثری در افزایش دقت، سرعت و کیفیت خدمات کارشناسی برداشته است. توسعه سامانههای الکترونیک، استفاده از بانکهای اطلاعاتی تخصصی، بهکارگیری روشهای نوین ژنتیکی، تجهیز آزمایشگاهها به امکانات پیشرفته، استفاده از روشهای تصویربرداری و استانداردسازی فرایندهای کارشناسی، از جمله اقداماتی است که در این زمینه انجام شده است.
این اقدامات موجب شده است ارزیابیهای تخصصی با دقت بیشتری انجام شود، فرآیند رسیدگی به پروندهها نظم و انسجام بیشتری پیدا کند و زمان پاسخگویی به مراجع قضایی و شهروندان کاهش یابد، همچنین استفاده از فناوریهای جدید، امکان مستندسازی دقیقتر و کاهش خطای کارشناسی را فراهم کرده و به ارتقای اعتبار علمی نظریات پزشکی قانونی کمک کرده است.
ایمنا: برای کاهش زمان انتظار مراجعان چه اقداماتی انجام شده است؟
فیروزبخت: برای کاهش زمان انتظار مراجعان و تسریع در پاسخگویی به پروندهها، مجموعهای از اقدامات اجرایی و فناورانه در پزشکی قانونی انجام شده است. از مهمترین این اقدامات میتوان به توسعه خدمات الکترونیک، فراخوان پیامکی، بهبود فرآیند گردش پرونده، افزایش بهرهوری آزمایشگاهها، آموزش مستمر کارشناسان و استفاده از استانداردهای یکسان در مراکز مختلف اشاره کرد.
این اقدامات با هدف کاهش مراجعات غیرضروری، مدیریت بهتر زمان مراجعهکنندگان، افزایش سرعت رسیدگی، جلوگیری از دوبارهکاری و ارائه پاسخهای دقیق در کوتاهترین زمان ممکن اجرا شده است.
همچنین الکترونیکی شدن بخشی از فرایندها و ساماندهی ارتباط با مراجع قضایی موجب شده است روند رسیدگی به پروندهها شفافتر، منظمتر و قابل پیگیریتر شود.
ایمنا: آزمایشگاههای تخصصی چه نقشی در کشف حقیقت دارند و این آزمایشگاهها چگونه به تصمیمگیری قضایی کمک میکنند؟
فیروزبخت: آزمایشگاههای تخصصی پزشکی قانونی یکی از مهمترین بخشهای کارشناسی در فرآیند رسیدگی به پروندههای قضایی محسوب میشوند و نقش مؤثری در کشف حقیقت، مستندسازی علمی و کمک به تصمیمگیری مراجع قضایی دارند.
در این آزمایشگاهها، آزمایشهای تخصصی از جمله ژنتیک، سرولوژی، سمشناسی، آسیبشناسی، بررسی مواد و سایر بررسیهای علمی انجام میشود. نتایج این آزمایشها میتواند اطلاعات دقیق و قابل استنادی درباره تعیین هویت، علت فوت، بررسی مسمومیتها، ارتباطات نسبی خانوادگی، ماهیت نمونههای کشفشده و ابعاد پیچیده پروندهها در اختیار مقام قضایی قرار دهد.
به همین دلیل، آزمایشگاههای پزشکی قانونی به عنوان بازوی علمی دستگاه قضایی، نقش مهمی در روشن شدن زوایای پنهان پروندهها، کاهش ابهام، افزایش دقت کارشناسی و کمک به اجرای عدالت ایفا میکنند.
ایمنا: در حوزه آسیبشناسی و فناوریهای ژنتیک چه تحولاتی رخ داده و چه تجهیزات و پیشرفتهای علمی جدیدی در این زمینه به کار گرفته شده است؟
فیروزبخت: در سالهای اخیر، پزشکی قانونی با بهرهگیری از فناوریهای نوین ژنتیک، روشهای پیشرفته آسیبشناسی، تجهیزات دقیق آزمایشگاهی، کیتهای تولید داخل، سامانههای مدیریت اطلاعات و استانداردهای علمی بینالمللی توانسته است کیفیت خدمات کارشناسی خود را ارتقا دهد.
در شرایطی که تحریمهای ظالمانه دسترسی به برخی تجهیزات و مواد آزمایشگاهی را با محدودیتهایی مواجه کرده است، تولید کیتهای آزمایشگاهی در داخل کشور نقش مهمی در تداوم و توسعه خدمات تخصصی پزشکی قانونی ایفا کرده و تا حد زیادی وابستگی به منابع خارجی را کاهش داده است.
در همین راستا، تجهیز و نوسازی بخشهای تخصصی نیز در دستور کار قرار گرفته است. از جمله اقدامات انجامشده میتوان به خرید و راهاندازی دستگاه پردازشگر بافت یا Tissue Processor تولید داخل اشاره کرد. این دستگاه در بخش آسیبشناسی مورد استفاده قرار میگیرد و با آمادهسازی دقیقتر و سریعتر نمونههای بافتی، نقش مهمی در کاهش زمان پاسخدهی به پروندهها و افزایش کیفیت بررسیهای آسیبشناسی دارد.
همچنین دستگاه GC-Headspace برای اندازهگیری کمی و دقیق الکل در نمونههای دریافتی تهیه شده است. استفاده از این دستگاه، دقت آزمایشهای مرتبط با سنجش الکل را افزایش داده و امکان ارائه نتایج علمیتر و مستندتر به مراجع قضایی را فراهم میکند.
ایمنا: پزشکی قانونی در پروندههای قصور پزشکی چه نقشی دارد؟
فیروزبخت: پزشکی قانونی در پروندههای مربوط به قصور و خطاهای پزشکی، نقش کارشناسی و بیطرفانهای در احقاق حقوق بیماران و صیانت از حقوق کادر درمان ایفا میکند. در این پروندهها، مدارک پزشکی، روند درمان، اقدامات انجامشده، استانداردهای علمی، شرححال بیمار، نتایج آزمایشها و نظر متخصصان مرتبط بهصورت دقیق بررسی میشود.
یکی از اقدامات مهم در این حوزه، برگزاری آموزشهای مستمر پیشگیری از قصور پزشکی برای کادر درمان است. در این آموزشها، نکات لازم درباره موارد احتمالی قصور، الزامات قانونی و حرفهای، نحوه صحیح مستندسازی درمان، رعایت استانداردهای علمی و راهکارهای کاهش خطاهای احتمالی به کادر درمان ارائه میشود.
هدف از این بررسیها، روشن شدن واقعیتهای پرونده بر پایه شواهد علمی و مستندات درمانی است؛ بهگونهای که اگر کوتاهی یا خطایی رخ داده باشد، حقوق بیمار پیگیری شود و در مقابل، از تضییع حقوق پزشکان و کادر درمان در مواردی که قصوری وجود نداشته، جلوگیری شود.
ایمنا: خدمات DNA و نمونههای موفق شناسایی چگونه انجام میشود؟
فیروزبخت: خدمات ژنتیک در پزشکی قانونی از مهمترین ابزارهای علمی برای کمک به کشف حقیقت در پروندههای قضایی بهشمار میرود. این خدمات شامل آزمایشهای DNA برای تعیین هویت اجساد، بررسی نسبتهای خانوادگی همچون ابوت و بنوت، شناسایی اجساد و بقایای انسانی در حوادث جمعی و تروریستی و همچنین بررسی نمونههای بیولوژیک مرتبط با پروندههای قضایی است.
یکی از اقدامات مهم در این حوزه، ایجاد و توسعه بانک هویت ژنتیک ایرانیان است. در این چارچوب، از سال ۱۳۹۵ تاکنون حدود ۳۰ هزار نفر از مجرمان، پروفایل ژنتیکی تهیه و در بانک ژنتیک ذخیره شده است.
در همین زمینه، سال گذشته در استان اصفهان یک مجرم متواری از طریق پروفایل ژنتیکی ذخیرهشده در بانک هویت ژنتیک ایرانیان شناسایی شد؛ موضوعی که نشان میدهد بهرهگیری از فناوریهای نوین ژنتیکی تا چه اندازه میتواند در شناسایی دقیق افراد، کشف جرم و کمک به اجرای عدالت مؤثر باشد.
ایمنا: رسیدگی به صدمات تصادفات چه تغییری کرده است؟
فیروزبخت: با اجرای بند «د» ماده ۱۱۳ قانون برنامه هفتم توسعه، روند رسیدگی به صدمات ناشی از تصادفات غیرعمد در مراکز پزشکی قانونی وارد مرحله جدیدی شده است. بر اساس این قانون، ارجاعات مربوط به بررسی صدمات تصادفات که از سوی فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (فراجا) به پزشکی قانونی ارسال میشود، بدون نیاز به نامه مرجع قضایی مورد رسیدگی قرار میگیرد.
بر این اساس، مصدومان حوادث رانندگی غیرعمد میتوانند بدون مراجعه به مرجع قضایی و با نامه کلانتری، مستقیم به مراکز پزشکی قانونی مراجعه کنند تا معاینه، بررسی صدمات و صدور نظریه کارشناسی انجام شود.
اجرای این قانون علاوه بر کاهش فرآیندهای اداری غیرضروری، یکپارچگی در روند رسیدگی، افزایش سرعت پاسخدهی، کاهش ازدحام در محاکم قضایی و ارتقای رضایتمندی مراجعان را به همراه داشته است.
ایمنا: چشمانداز و مهمترین چالشهای پزشکی قانونی چیست؟
فیروزبخت: یکی از مهمترین دغدغهها کمبود فضای فیزیکی مناسب برای ارائه خدمات است. در حال حاضر بخش قابل توجهی از ساختمانهای پزشکی قانونی در نقاط مختلف استان بهصورت استیجاری یا امانی مورد استفاده قرار میگیرند. چالش مهم دیگر کمبود نیروی انسانی متخصص است بهویژه در حوزه پزشکان که در سالهای اخیر جذب پزشک برای فعالیت در پزشکی قانونی با دشواریهایی همراه بوده است.
در همین راستا، برنامههایی برای نوسازی و توسعه زیرساختها، تکمیل پروژههای عمرانی، سرمایهگذاری در حوزه تجهیزات تخصصی، جذب و آموزش نیروی انسانی، بهرهگیری از فناوریهای نوین و تقویت همکاریهای بینسازمانی در دستور کار قرار دارد.
چشمانداز پیشروی پزشکی قانونی حرکت به سمت پزشکی قانونی هوشمند و دانشبنیان است؛ رویکردی که در آن استفاده از فناوریهای نوین، توسعه زیرساختهای دیجیتال و ارتقای استانداردهای علمی نقش محوری خواهد داشت. توسعه خدمات الکترونیک، تقویت بانکهای اطلاعاتی تخصصی، استانداردسازی خدمات کارشناسی و گسترش همکاری با دانشگاهها از مهمترین محورهای این چشمانداز است.
نظر شما