به گزارش خبرگزاری ایمنا از مازندران، محرم در مازندران تنها یک ماه سوگواری نیست؛ فصل بیداری یک حافظهٔ جمعی است. در این سرزمین کهن، آیینهای عاشورایی نهفقط یک مراسم مذهبی، بلکه بخشی از هویت فرهنگی مردماند؛ آیینهایی که از دل تاریخ، باورهای طبری، سنتهای روستایی و عشق دیرینه به اهلبیت شکل گرفته و نسل به نسل منتقل شدهاند.
مازندران در روزهای محرم چهرهای دیگر به خود میگیرد؛ تکایا جان میگیرند، سقانفارها روشن میشوند، علمها از پشتبامها پایین میآیند و صدای نوحهها در کوه و جنگل میپیچد.
از تعزیههای باشکوه آباِسک تا بیرقگردانیهای قدیمی، از جوشیخوانیهای حماسی تا مجمّعهگذاری زنان شرق استان، هر آیین روایتی است از پیوند عمیق مردم این دیار با واقعهٔ کربلا.
آنچه محرم مازندران را متمایز میکند، ترکیب کمنظیر سنتهای ایرانی و باورهای شیعی است؛ جایی که فرهنگ طبری با عشق حسینی درهم آمیخته و آیینهایی پدید آورده که در هیچ جای دیگر ایران مشابهش دیده نمیشود. این آیینها نهتنها حافظهٔ تاریخی مردم را زنده نگه میدارند، بلکه همچون پلی میان نسلها عمل میکنند و روح همبستگی، نذر، خدمت و ایثار را در جامعه تقویت میکنند.
یکی از این آئین کهن و دیرینه که در دل مردم خونگرم و کوهستانی آب اسک بخش لاریجان میتوان نام برد، سنت با شکوه «رختشوران» است که یکی از خاصترین و زنانهترین آیینهای محرم در مازندران محسوب میشود.
البته این آیین معمولاً چند روز پیش از آغاز ماه محرم برگزار میشود. سنتی که به گفته اهالی روستای آب اسک از زمان شروع تعزیهخوانی در این منطقه، آئین «رختشوران» نیز شکل گرفت.
اهالی آب اسک میگویند: در این مراسم، زنان روستا لباسهای تعزیه، پرچمها، چادرها، علمها و پارچههای سیاهپوشی را که در گذشته کنار رودخانه میشستند امروزه در محی نزدیک تکیه اسک میشویند تا برای عزاداری محرم آماده شود.
زنان روستا از صبح زود در آن مکان جمع میشوند و لباسهای تعزیه، پرچمها و پارچههای مشکی را میشویند. این کار با نیت طهارت، احترام و آمادهسازی برای عزاداری امام حسین انجام میشود.
پس از شستوشوی آنها را بر روی طنابها پهن کرده تا خشک شوند.
اهالی بیان میکنند: در گذشته رسم بر این بود تا مردان معمولاً در این بخش حضور نداشته باشند و کار کاملاً زنانه بوده و الان نیز همچنان کار زنانه هست منتهی مردان نیز حضور دارند.
اما آنها بر این باورند که طهارت و پاکسازی پیش از ورود به محرم در فرهنگ شیعی، ورود به ماه محرم نوعی ورود به سوگواری مقدس است.
برای همین، مردم آب اسک باور دارند که لباسهای تعزیه، پرچمها و چادرهای سیاه باید پاک و طاهر باشند، شستن آنها کنار آب روان، نوعی تطهیر معنوی است و این کار را باید زنان انجام دهند، چون در فرهنگ محلی، زنان نماد پاکی و نیت خالص هستند؛ این نگاه کاملاً با مفهوم «طهارت» در آیینهای مذهبی شیعه هماهنگ است.
احترام به تعزیه و نمادهای عاشورایی
اما این سنت چرا در بین اهالی شکل گرفت به این دلیل است که در آب اسک، تعزیهخوانی سابقهای طولانی دارد و لباسهای تعزیه فقط «لباس» نیستند؛ آنها نماد شخصیتهای مقدس هستند، مثل لباس حضرت عباس، لباس قاسم، لباس شمر و اشقیا، پرچمهای یا حسین و یا ابوالفضل، چادرهای سیاهپوشی حسینیه؛ به همین دلیل، شستن این لباسها نوعی خدمت به امام حسین(ع) تلقی میشود و زنان این کار را با نیت نذر، اشک و ذکر انجام میدهند.
در میان مردم آب اسک، این باور به شکل یک آیین جمعی درآمده و هر زن با نیت شخصی (سلامتی، حاجت، رفع گرفتاری) لباسها را میشوید که این کار نوعی خدمت به مجلس امام حسین(ع) است و باور دارند که «آبِ روان» گناهان و غمها را میبرد.
البته در بسیاری از مناطق ایران، آیینهای شستوشوی نمادین وجود داشت و در آب اسک، این باورهای کهن با سوگواری شیعی ترکیب شده و شکل مذهبی گرفته است.
اما چرا این کار فقط توسط زنان انجام میشود، این بخش ریشهٔ فرهنگی و مذهبی توأمان دارد؛ زنان در فرهنگ محلی نماد پاکی و نیت خالص هستند و در بسیاری از آیینهای مذهبی، «آمادهسازی» بر عهدهٔ زنان بوده و در روایتهای محلی، این کار را «به نیت حضرت زینب(س)» انجام میدهند و مردان احتراماً وارد این بخش نمیشوند.
مردم آب اسک این آئین را به این دلیل در آستانه فرارسیدن ماه محرم انجام میدهند که قداست محرم در فرهنگ مردم این منطقه، فقط یک ماه نیست بلکه یک هویت جمعی است و مردم این منطقه تعزیهخوانی را بسیار جدی میگیرند؛ نمادهای عاشورایی برایشان حرمت دارد و شستن لباسهای تعزیه را «خدمت به امام حسین(ع)» میدانند و همین قداست باعث شده آیین از بین نرود.
نقش پررنگ زنان در حفظ سنت رختشوران
این آیین کاملاً زنانه است و زنان آب اسک همیشه ستون اصلی سنتها بودهاند. زنان این کار را «نذر» میدانند با نیت زینبی انجامش میدهند و نسل به نسل آن را منتقل کردهاند؛ البته وقتی یک آیین در دست زنان باشد، معمولاً دیرتر فراموش میشود و بهنوعی برای بسیاری از خانوادهها، این مراسم بخشی از خاطرات کودکی است.
مادرها، دخترها را با خود میبردند و دخترها امروز مادر شدهاند و همان کار را تکرار میکنند و این انتقال عاطفی، آیین را زنده نگه داشته است در کنار اینکه آب اسک روستایی است که به آیینهایش شناخته میشود؛ آئینهایی چون ورفچال، اسکوش، رختشوران که قدمت کهن و دیرینه دارند و مردم احساس میکنند این آیینها هویت روستا هستند و اگر از بین بروند، بخشی از شخصیت آب اسک هم از بین میرود.
نکته مهم دیگر آنکه برخلاف بسیاری از آیینها که هزینهبر هستند، رختشوران، ساده است و نیاز به امکانات خاص ندارد و فقط نیت و حضور زنان کافی است و همین سادگی باعث دوام این آئین کهن در منطقه آب اسک بخش لاریجان استان مازندران شده است.
تداوم بر ثبت آئینهای سنتی محرم در مازندران
طوبی اصانلو، مسئول مردمشناسی و اداره کل میراث معنوی و فرهنگی مازندران با اشاره ثبت آئینهای سنتی محرم در فهرست میراث معنوی به خبرنگار ایمنا میگوید: در اجرای ثبت آثار معنوی این استان تاکنون ۳۵ اثر در فهرست آثار ملی قرار گرفته است.
وی میافزاید: طی سالهای اخیر اقداماتی برای ثبت دو اثر مراسم «علم سلام» رستمکلای بهشهر و « ش پیشکشان تکیه ابوالفضل(ع) ساری» انجام و در لیست آثار ملی قرار گرفتند.
مسئول مردمشناسی و اداره کل میراث معنوی و فرهنگی مازندران ادامه میدهد: مراسم سینهزنی بانوان روستای ولامده هزار جریب نکا با عنوان «حسن و حسین(ع)» و «زاری باری» تنکابن دستور کار قرار گرفت و به ثبت رسید.
اصانلو با اشاره به اینکه تمام مراسم نخلگردانی شهرهای مازندران با ثبت معنوی نخل نوا در فهرست ملی قرار گرفتند، اضافه میکند: میراث فرهنگی و معنوی مازندران برای حفظ و احیای آئینهای سنتی مازندران تمام تلاش خود را بهکار میبرد و سعی دارد رسومات رو به فراموشی را با کمک کارشناسان شناسایی و مورد بازبینی و احیای قرار میدهد.
وی با اشاره به آئین کهن «رختشوران» روستای آب اسک لاریجان یادآور میشود: برای ثبت این آثار تحقیقات میدانی انجام و مستندات جمعآوری شدند و اهالی منطقه در سالجاری این آئین را قبل از شروع ماه محرم در روستای آب اسک برگزار کردند.
ثبت ملی آیین سنتی رختشوران آمل در فهرست میراث معنوی
حسین ایزدی، مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی مازندران نیز با حضور در منطقه ییلاقی آب اسک بخش لاریجان آمل از پیگیری روند ثبت ملی آیین سنتی رختشوران آمل خبر میدهد و به خبرنگار ایمنا میگوید: این آیین به عنوان یکی از جلوههای ارزشمند میراث ناملموس منطقه، ظرفیت بالایی برای ثبت در فهرست آثار ملی دارد.
وی با اشاره به برگزاری آیین سنتی رختشوران در شهرستان آمل میافزاید: این مراسم که با حضور مردم، فعالان فرهنگی، هنرمندان و مسئولان محلی برگزار شد، نمادی از هویت فرهنگی، همبستگی اجتماعی و سبک زندگی گذشتگان این دیار است.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی مازندران با تأکید بر اهمیت صیانت از آیینهای بومی اضافه میکند: مستندسازی، معرفی و انتقال این میراث ارزشمند به نسلهای آینده از اولویتهای حوزه فرهنگی است و در همین راستا اقدامات لازم برای ثبت ملی آیین رختشوران در دستور کار قرار گرفته است.
ایزدی با بیان اینکه این آیین پیش از آغاز دهه نخست محرم و شروع مراسم تعزیه برگزار میشود، تصریح میکند: برگزاری چنین رویدادهایی علاوه بر حفظ سنتهای بومی و احیای آیینهای کهن، نقش مؤثری در توسعه گردشگری فرهنگی و معرفی ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی مناطق مختلف دارد.
به گزارش ایمنا، محرم در آباسک، پیش از آنکه با طنین طبل و نوحه آغاز شود، از کنار آب و از دستان زنانی شروع میشود که طهارت را مقدمه سوگ میدانند. رختشوران، در همین سادگی و خلوص، راز ماندگاری خود را پیدا کرده است؛ آیینی که هنوز هم هویت، ایمان و خاطره جمعی یک روستا را در خود زنده نگه داشته است.
گزارش از کبریا مقدس، خبرنگار ایمنا مازندران
نظر شما