ارزش‌گذاری بر سعی و کوشش کلید رفع مشکلات تربیتی است

به گزارش خبرگزاری ایمنا، حجت‌الاسلام علیرضا پناهیان در هفتمین شب هیئت محبین اهل‌بیت (ع) با موضوع «راز و رمزهای تربیت دینی از منظر امام شهید» با اشاره به وجود اصول و تکنیک‌های تربیتی در معارف اسلامی اظهار کرد: برخی تصور می‌کنند دین تنها اهداف و جهت‌گیری‌های کلی را مشخص می‌کند و روش‌ها و تکنیک‌های تربیتی را به تجربه و تدبیر انسان واگذار کرده است، در حالی که آموزه‌های دینی سرشار از اصول و روش‌های دقیق تربیتی است و یکی از مهم‌ترین آن‌ها «ابهام تربیتی» است.

وی با بیان اینکه خداوند در مسیر تربیت انسان دو مفهوم «تقرب» و «سعی» را محور قرار داده است، افزود: نه میزان تقرب انسان به خداوند قابل اندازه‌گیری دقیق است و نه مقدار سعی و تلاش او با معیارهای کمی مشخص می‌شود؛ قرآن کریم به‌صورت آگاهانه این ابهام را در هدف و اقدام حفظ کرده است تا انسان گرفتار اضطراب، ناامیدی و قضاوت‌های نادرست نشود.

این کارشناس دینی و تربیتی تصریح کرد: ابهام در نظام تربیتی الهی موجب آزادی انسان می‌شود و اگر همه چیز به‌صورت کامل روشن و قابل اندازه‌گیری بود، بسیاری از ارزش‌های حقیقی از بین می‌رفت؛ شهید آیت‌الله بهشتی نیز از جمله اندیشمندانی بود که اهمیت آزادی در تربیت را به خوبی درک کرده بود و بخش مهمی از اندیشه تربیتی او بر همین مبنا استوار بود.

پناهیان با استناد به آیات قرآن درباره پنهان بودن زمان قیامت و مرگ انسان گفت: خداوند تصریح می‌کند که زمان حسابرسی و پایان زندگی انسان را مخفی نگه داشته است تا هر فرد بتواند آزادانه مسیر رشد و تلاش خود را طی کند و اگر همه چیز از قبل معلوم بود، بسیاری از انگیزه‌های درونی و ظرفیت‌های تربیتی انسان از بین می‌رفت.

وی افزود: نظام‌های آموزشی رایج با تعیین زمان امتحان، نمره و نتیجه، بخش زیادی از خلاقیت و انگیزه حقیقی را از میان می‌برند، در حالی که ابهام می‌تواند زمینه بروز شخصیت واقعی انسان را فراهم کند. در چنین شرایطی فرد به جای تمرکز بر نتیجه، بر رشد و تلاش خود متمرکز می‌شود.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به سیره پیامبر اکرم(ص) و اولیای الهی خاطرنشان کرد: روش تربیتی پیامبر(ص) نیز مبتنی بر حفظ بخشی از ابهام بود، حتی در مواردی که حقایق بسیاری را می‌دانستند، از آشکار کردن همه جزئیات خودداری می‌کردند تا زمینه رشد آزادانه افراد فراهم شود؛ قرآن نیز در ماجرای اصرار برخی بر درخواست معجزات بیشتر، پیامبر را از روشن کردن افراطی همه امور برحذر می‌دارد.

وی ادامه داد: انسان در فضای ابهام، بهتر می‌تواند حقیقت وجود خود را آشکار کند، به همین دلیل در روایات نیز بر «تغافل» نسبت به برخی رفتارهای جوانان تأکید شده است، زیرا شفاف‌سازی افراطی بسیاری از فضائل اخلاقی مانند حیا را از بین می‌برد.

پناهیان با اشاره به برخی خاطرات و سیره بزرگان اخلاق گفت: بسیاری از عالمان و اولیای الهی برای انتقال پیام‌های تربیتی از روش‌های غیرمستقیم و همراه با ابهام استفاده می‌کردند؛ این شیوه موجب می‌شد مخاطب با تفکر و تأمل به مقصود برسد و در فرآیند رشد درونی مشارکت فعال داشته باشد.

وی یکی دیگر از نتایج ابهام تربیتی را توجه به «سعی» به جای «نتیجه» دانست و اظهار کرد: در منطق دینی، ارزش انسان به میزان تلاش و نیت اوست و نه‌تنها به نتایج ظاهری یا استعدادهای ذاتی، ازاین‌رو در قرآن نیز اشاره شده است که «لَیسَ لِلإِنسانِ إِلّا ما سَعی»؛ انسان بهره‌ای جز حاصل تلاش خود ندارد.

این کارشناس مسائل تربیتی افزود: یکی از آسیب‌های نظام‌های آموزشی و تربیتی آن است که به استعدادها و دستاوردها بیش از تلاش افراد توجه می‌کند، در حالی که اگر سعی و کوشش ملاک ارزش‌گذاری قرار گیرد، بسیاری از مشکلات تربیتی برطرف خواهد شد و حتی در محیط خانواده نیز باید زحمت و تلاش افراد مورد توجه و قدردانی قرار گیرد.

وی با ذکر نمونه‌ای از روابط خانوادگی گفت: اگر مادری برای تهیه غذا زحمت فراوانی کشیده باشد، هرچند نتیجه مطلوب حاصل نشده باشد، قدردانی از تلاش او در برابر فرزندان یک درس مهم تربیتی است، زیرا کودکان می‌آموزند که ارزش واقعی در کوشش و زحمت انسان نهفته است.

پناهیان با تأکید بر اینکه تشویق و تنبیه‌های کاملاً شفاف و نتیجه‌محور آثار پایداری ندارند، خاطرنشان کرد: این روش‌ها ممکن است در کوتاه‌مدت هیجان و انگیزه ایجاد کنند، اما در بلندمدت کارایی خود را از دست می‌دهند. روش الهی بر ایجاد انگیزه‌های عمیق و پایدار استوار است؛ انگیزه‌هایی که از ایمان، نیت و تلاش درونی سرچشمه می‌گیرند.

وی یکی از دلایل دشواری تربیت دینی در نسل جدید را غلبه نظام‌های مبتنی بر پاداش و تنبیه آشکار دانست و گفت: نوجوانی که در همه عرصه‌های زندگی خود با نمره، رتبه و پاداش مشخص مواجه است، در برابر عبادتی مانند نماز که پاداش آن فوری و ملموس نیست، انگیزه کمتری پیدا می‌کند در حالی که تربیت دینی بر پایه ایمان به نتایج ناپیدا و پاداش‌های الهی شکل گرفته است.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به بعضی پژوهش‌های علمی افزود: مطالعات نشان داده است که در بسیاری از موارد، هرچه میزان پاداش بیرونی بیشتر شود، انگیزه درونی افراد کاهش پیدا می‌کند و از همین رو، انجام کارها بدون چشم‌داشت به پاداش‌های فوری، در بسیاری از مواقع کیفیت و اثربخشی بیشتری به همراه دارد.

پناهیان با اشاره به نمونه‌هایی از زندگی اولیای الهی و بندگان صالح خدا اظهار کرد: آنچه در پیشگاه الهی ارزش پیدا می‌کند، گاه اعمالی است که از نگاه انسان بسیار کوچک به نظر می‌رسد، اما با اخلاص و نیت پاک انجام شده است به همین دلیل خداوند بسیاری از آثار و نتایج اعمال را از دید انسان پنهان نگه می‌دارد تا بندگان تنها برای رضای او تلاش کنند.

وی با بیان اینکه تاریخ انبیا و اولیای الهی سرشار از نمونه‌های این سنت تربیتی است، گفت: ماجرای حضرت مریم(س)، حضرت زکریا(ع)، حضرت یحیی(ع) و دیگر بندگان برگزیده خدا نشان می‌دهد که خداوند چگونه نیت‌ها، تلاش‌ها و فداکاری‌های مخلصانه را به نتایجی فراتر از تصور انسان تبدیل می‌کند.

این کارشناس دینی با اشاره به جایگاه والای حضرت علی‌اصغر(ع) و حضرت رباب(س) در واقعه عاشورا تأکید کرد: عظمت کربلا و مقام شهدای آن، جلوه‌ای از اخلاص، بندگی و تقدیم همه هستی در راه خداوند است؛ حقیقتی که انسان را به عمق معنای تلاش مخلصانه و ارزش سعی در پیشگاه الهی رهنمون می‌کند.