به گزارش خبرگزاری ایمنا، حجتالاسلام علیرضا پناهیان شب گذشته _پنجشنبه بیستوهشتم خرداد_ در سومین جلسه هیئت محبین اهلبیت (ع) با موضوع «راز و رمز تربیت دینی از منظر امام شهید» اظهار کرد: در جلسه گذشته سخنی از امام شهید را مرور کردیم که بر اساس آن، هدف تعلیم و تربیت باید «قرب الهی» باشد. اگر تربیتی بخواهد دینی باشد، طبیعتاً هدفی جز تقرب به خداوند ندارد.
وی افزود: در جلسات آینده به این موضوع خواهیم پرداخت که آیا میتوان در کنار این هدف، اهداف دیگری نیز قرار داد یا خیر. یکی از اشتباهات رایج آن است که هدف قرب الهی در کنار اهداف دیگری همچون موفقیت شغلی، رشد اخلاقی یا مهارتآموزی قرار میگیرد و انسان با چند هدف متفاوت تربیت میشود؛ موضوعی که حتی در برخی اسناد تعلیم و تربیت نیز دیده میشود.
این کارشناس مسائل دینی ادامه داد: گاهی والدین نیز همین نگاه را دارند و به فرزند خود القا میکنند که باید هم از نظر شغلی موفق باشد، هم اخلاق خوبی داشته باشد و هم به خدا نزدیک شود؛ در حالی که چندهدفه کردن انسان، آسیبزاست و باید هدف اصلی و محوری، قرب الهی باشد.
پناهیان با بیان اینکه میتوان حتی از منظر روانشناسی نیز این هدف را بررسی کرد، تصریح کرد: اگر همه باورهای دینی، اعتقاد به خدا، معاد و پاداش اخروی را کنار بگذاریم، باز هم میتوان پرسید که آیا «قرب» هدف مناسبی برای تربیت است یا خیر. سپس باید به این پرسش پاسخ داد که چگونه میتوان این هدف را برای کودک قابل فهم و انگیزهبخش کرد.
بیشتر بخوانید:
وی گفت: نخستین ویژگی «قرب» آن است که مفهومی آشنا برای کودک است. برخلاف بسیاری از مفاهیم انتزاعی، کودک از همان سالهای ابتدایی زندگی، مفهوم نزدیک شدن را درک میکند. حتی پیش از آنکه معنای ازدواج یا جایگاه اجتماعی را بفهمد، مفهوم نزدیکی و دلبستگی را تجربه کرده است.
این سخنران مذهبی خاطرنشان کرد: اگر نوزادی پس از تولد در آغوش گرفته نشود، با وجود تأمین سایر نیازهایش، دچار آسیب جدی خواهد شد. کودک با در آغوش گرفته شدن، رشد میکند و مفهوم قرب را با تمام وجود میفهمد؛ بنابراین وقتی از قرب الهی سخن میگوییم، از مفهومی نامأنوس صحبت نمیکنیم.
وی با اشاره به اینکه بسیاری از اهداف تربیتی برای کودک قابل درک نیست، اظهار کرد: وقتی به کودک میگوییم درس بخوان تا در جامعه احترام پیدا کنی یا انسان خوبی شوی، این مفاهیم برای او چندان ملموس نیست، اما مفهوم نزدیک شدن به کسی که دوستش دارد، برای او کاملاً قابل فهم است.
پناهیان افزود: کودک بهخوبی میفهمد چه کسی به او نزدیک است، چه کسی از او دور میشود و چگونه میتواند به دیگران نزدیکتر شود. همین ویژگی باعث میشود «قرب» مناسبترین محور برای تربیت باشد.
وی تأکید کرد: نباید کودک را از جهان طبیعی و فطری خود خارج کنیم و بخواهیم شخصیت دیگری از او بسازیم. گاهی شیوههای تربیتی ما به گونهای است که گویا میخواهیم همه اجزای وجود کودک را از نو بسازیم، در حالی که تربیت صحیح، رشد دادن استعدادهای فطری اوست، نه تغییر ماهیتش.
این کارشناس مسائل دینی با تشبیه تربیت نادرست به برخورد با یک درخت گفت: اگر درخت انار بکاریم، نمیتوان با سرزنش و فشار از آن انتظار سیب یا انگور داشت. کودک نیز باید در مسیر فطرت خود رشد کند و هر تلاشی برای خارج کردن او از این مسیر، به شخصیتش آسیب میزند.
پناهیان با بیان اینکه مفهوم قرب در تمام مراحل رشد انسان حضور دارد، تصریح کرد: نوجوان نیز همین مفهوم را در انتخاب دوست، همسر و روابط اجتماعی خود دنبال میکند. ممکن است نام آن را عشق یا صمیمیت بگذارد، اما اصل نیاز به قرب، همواره در وجود او باقی است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تجربه حضور در یکی از دبیرستانها گفت: مسئولان مدرسه از بیتوجهی دانشآموزان به نماز و مسائل دینی گلایه داشتند و از من خواستند با آنان صحبت کنم. در ابتدا با ادبیات معمول سخن گفتم، اما دیدم نوجوانان هیچ ارتباطی برقرار نمیکنند.
این سخنران مذهبی ادامه داد: زمانی که زبان خود را به زبان نوجوانان نزدیک کردم و از روابط دوستی، وفاداری و نامردی میان رفقا سخن گفتم، فضای جلسه کاملاً تغییر کرد و دانشآموزان با اشتیاق واکنش نشان دادند. این تجربه نشان داد اگر با زبان فطرت و نیازهای واقعی نسل جدید سخن گفته شود، میتوان با آنان ارتباط مؤثر برقرار کرد.
مدرسه باید بر پایه روابط انسانی بنا شود، نه رقابتهای فرساینده
پناهیان در ادامه سومین جلسه هیئت محبین اهلبیت (ع) با موضوع «راز و رمز تربیت دینی از منظر امام شهید» اظهار کرد: زمانی که برای دانشآموزان دبیرستانی از دغدغههای واقعی خودشان سخن گفته شود، ارتباط مؤثری با موضوع برقرار میکنند؛ زیرا مسئله اصلی آنان روابط انسانی و احساس پذیرفته شدن در جمع همسالان است.
وی با اشاره به تجربه حضور خود در یکی از دبیرستانها افزود: وقتی به دانشآموزان گفتم معلمان باید مراقب باشند هیچ دانشآموزی در کلاس تحقیر یا تمسخر نشود، با استقبال و تشویق فراوان آنان روبهرو شدم. این واکنش نشان میدهد نوجوان بیش از هر چیز از تحقیر شدن در جمع همسالان رنج میبرد.
این کارشناس مسائل دینی ادامه داد: حتی نسبت به نصب فهرست نمرات روی دیوار مدرسه نیز انتقاد کردم؛ زیرا هیچ ضرورتی ندارد دانشآموزان از نمره یکدیگر مطلع شوند. همین توجه به حفظ کرامت و روابط انسانی، برای نوجوانان اهمیت فراوانی دارد.
پناهیان با انتقاد از شیوه رایج برگزاری امتحانات گفت: دانشآموزان ذاتاً روحیه کار گروهی دارند؛ در ورزش، بازی و فعالیتهای مختلف به صورت تیمی عمل میکنند، اما هنگام امتحان آنان را مجبور میکنیم کاملاً فردی عمل کنند و حتی اجازه نگاه کردن به برگه یکدیگر را ندارند. در حالی که میتوان بخشی از ارزیابیها را به صورت گروهی طراحی کرد تا دانشآموزان همکاری، تقسیم مسئولیت و به اشتراک گذاشتن تواناییهای خود را تمرین کنند.
وی افزود: گاهی نوجوان کمک نکردن به دوستش را نوعی نامردی میداند، زیرا روحیه او بر پایه رفاقت شکل گرفته است. هنر نظام تربیتی آن است که همین ظرفیتهای فطری را در مسیر درست هدایت کند، نه اینکه با آنها مقابله کند.
این سخنران مذهبی با تأکید بر اینکه «قرب الهی» کاملاً با طبیعت کودک و نوجوان هماهنگ است، تصریح کرد: از منظر روانشناسی نیز این مفهوم کاملاً مطابق فطرت انسان است، اما گاهی آن را کنار میگذاریم و به جای آن، دهها مفهوم درست اما نامتناسب با سن و نیاز کودک مطرح میکنیم.
وی با اشاره به وضعیت روحی دانشجویان سال اول دانشگاه اظهار کرد: بسیاری از دانشجویان پس از ورود به دانشگاه، با وجود موفقیت در کنکور، دچار افسردگی میشوند؛ زیرا سالها تمام انرژی خود را صرف رسیدن به موفقیت تحصیلی کردهاند، اما پس از ورود به دانشگاه، نیازهای عاطفی آنان تأمین نمیشود و از بسیاری از روابط صمیمانه گذشته نیز فاصله میگیرند.
پناهیان خاطرنشان کرد: افتخار رتبه کنکور، در همان سن پاسخگوی نیاز روحی جوان نیست و آنچه همچنان نقش تعیینکننده دارد، روابط عاطفی و احساس نزدیکی به دیگران است؛ زیرا ماهیت بسیاری از این روابط، همان مفهوم «قرب» است.
وی با اشاره به سالها فعالیت مشاورهای خود در دانشگاهها گفت: در مشاورههای پیش از ازدواج نیز بارها مشاهده کردهام که بسیاری از دختران و پسران، تنها به دلیل نیاز به محبت و احساس نزدیکی به یکدیگر جذب میشوند، در حالی که از نظر ویژگیهای شخصیتی و سبک زندگی، تناسب لازم برای تشکیل زندگی مشترک را ندارند.
این کارشناس مسائل دینی با استناد به روایت «الأرواح جنود مجندة» از امیرالمؤمنین (ع) افزود: انسانها به صورت طبیعی با برخی افراد احساس نزدیکی و با برخی دیگر احساس فاصله میکنند. این احساس، یک حقیقت روحی و فطری است و نشان میدهد مفهوم «قرب» برای انسان کاملاً قابل درک و تجربه است.
پناهیان تأکید کرد: نخستین ویژگی قرار دادن «قرب» به عنوان هدف تعلیم و تربیت آن است که این مفهوم بر همان ریل فطرت و غریزه انسان حرکت میکند. هنر تربیت دینی نیز آن است که محبت کودک به پدر، مادر، دوستان و اطرافیان را به تدریج در مسیر قرب الهی هدایت کند.
وی در ادامه با اشاره به دومین ویژگی این هدف اظهار کرد: «قرب» مفهومی کاملاً عاطفی است و عاطفه در هفت سال نخست و هفت سال دوم زندگی کودک نقش تعیینکنندهای دارد. کودک باید محبوب بودن را تجربه کند و در مسیر محبوب شدن حرکت کند؛ از همین رو، ابراز محبت در تربیت اسلامی، بهویژه نسبت به دختران، جایگاه ویژهای دارد.
این سخنران مذهبی افزود: وقتی از نزدیک بودن خدا به انسان و نزدیک شدن انسان به خدا سخن میگوییم، خود این مفهوم بار عاطفی فراوانی دارد و نیازی نیست با دستورهای خشک، کودک را به دوست داشتن خدا وادار کنیم.
پناهیان با تأکید بر اینکه نباید کودک را زودهنگام وارد فضای محاسبهگری و عقلانیت صرف کرد، گفت: عاطفه باید در سالهای نخست زندگی محور تربیت باشد. حتی در معارف دینی نیز همه چیز بر پایه حساب و محاسبه نیست و بخش مهمی از رابطه خدا با بندگان، بر اساس فضل و محبت الهی شکل گرفته است.
وی با اشاره به آیات قرآن درباره فضل الهی خاطرنشان کرد: اگر کودکان از همان ابتدا با جلوههای محبت بیحساب خداوند آشنا شوند، ارتباط عمیقتر و پایدارتری با دین برقرار خواهند کرد؛ چراکه جهان کودکی، بیش از هر چیز، با محبت، خیال و عاطفه معنا پیدا میکند.
کودک بیش از هر چیز به «حضور» و محبت والدین نیاز دارد
پناهیان اظهار کرد: اگر هدف تربیت «قرب الهی» باشد، باید بدانیم این هدف بیش از هر چیز با عاطفه انسان سازگار است و تربیتی که صرفاً بر پایه حسابگری و محاسبه شکل بگیرد، انسان را از مسیر طبیعی رشد خود دور میکند.
وی با اشاره به برخی شیوههای رایج تربیتی افزود: گاهی کودک را از همان ابتدا با معیارهای سود و زیان، پاداش و تنبیه تربیت میکنیم؛ در حالی که این روش، عاطفه او را تضعیف میکند. اگر محبت را مشروط به خوب بودن فرزند کنیم، در حقیقت محبت را سهمیهبندی کردهایم و این شیوه، آسیبزاست.
این کارشناس مسائل دینی با بیان اینکه بسیاری از مفاهیم اخلاقی برای کودک فاقد بار عاطفی هستند، تصریح کرد: وقتی تنها میگوییم دروغ بد است و راستگویی خوب است، کودک میپرسد جای محبت در این میان کجاست؟ تربیت دینی باید پیش از هر چیز بر محبت و احساس نزدیکی استوار باشد.
پناهیان با اشاره به نامه سیویکم نهجالبلاغه، خطاب امیرالمؤمنین (ع) به فرزندش را نمونهای ممتاز از تربیت عاطفی دانست و گفت: حضرت علی (ع) سخن خود را با تعابیری سرشار از محبت آغاز میکند و پیش از هر توصیهای، پیوند عاطفی با مخاطب را شکل میدهد. همین ویژگی، سبب ماندگاری و اثرگذاری این نامه شده است.
وی یکی دیگر از ویژگیهای «قرب» را غیرقابل اندازهگیری بودن آن دانست و افزود: تقرب به خدا نه قابل نمره دادن است و نه میتوان آن را با معیارهای کمی سنجید. برخلاف بسیاری از شاخصهای آموزشی، هیچکس نمیتواند بگوید دیگری از او به خدا نزدیکتر یا دورتر است.
این سخنران مذهبی با انتقاد از نظام نمرهمحور آموزش و پرورش اظهار کرد: سالهاست نظام آموزشی، رشد دانشآموز را با اعداد و نمرات میسنجد؛ در حالی که بسیاری از ابعاد شخصیت انسان، بهویژه در سالهای نخست زندگی، اساساً قابل اندازهگیری نیست.
پناهیان با اشاره به دیدار خود با یکی از وزیران اسبق آموزش و پرورش گفت: پس از انتقاد از نظام نمرهدهی، وزیر وقت به من گفت که خود نیز معتقد است باید نمره از سالهای ابتدایی حذف شود، اما برخی خانوادهها با این تغییر همراهی نمیکنند و همچنان بر سنجش فرزندان با نمره اصرار دارند.
وی تأکید کرد: در هفت سال نخست زندگی، کودک نباید دائماً در معرض حسابرسی و ارزیابی قرار گیرد. در معارف دینی نیز آمده است که کودک در این دوره باید آزادانه رشد کند و با احساس امنیت و محبت پرورش یابد.
این کارشناس مسائل دینی ادامه داد: یکی دیگر از ویژگیهای هدف «قرب» آن است که قابل مقایسه نیست. هیچکس نمیتواند میزان تقرب خود یا دیگران به خدا را بسنجد و همین ویژگی، انسان را از گرفتار شدن در رقابتهای ناسالم و احساس برتری یا حقارت حفظ میکند.
پناهیان افزود: ممکن است کسی ظاهراً مرتکب گناهی شده باشد، اما در پیشگاه خداوند از بسیاری افراد دیگر مقربتر باشد؛ زیرا حقیقت رابطه انسان با خدا برای دیگران آشکار نیست و نباید درباره آن قضاوت کرد.
وی با بیان اینکه این نگاه باید در خانواده و مدرسه نیز حاکم باشد، اظهار کرد: معلم و پدر و مادر نباید محبت خود را میان فرزندان آشکارا درجهبندی کنند. حتی اگر به اقتضای شرایط، توجه بیشتری به یکی از فرزندان دارند، باید همواره این احساس را در همه فرزندان ایجاد کنند که برای آنان عزیز و دوستداشتنی هستند.
پناهیان در پایان سخنان خود با اشاره به مصائب حضرت رقیه (س) گفت: بزرگترین خواسته یک کودک، حضور پدر و مادر در کنار اوست. کودک پیش از هر چیز، احساس نزدیکی و امنیت میخواهد و همین نیاز عاطفی، یکی از روشنترین جلوههای مفهوم «قرب» است؛ مفهومی که در تربیت دینی نیز جایگاهی اساسی دارد.
وی با بیان اینکه حضرت رقیه (س) در اوج مصائب کربلا بیش از هر چیز، دلتنگ حضور پدر بود، خاطرنشان کرد: نیاز کودک به محبت و حضور والدین، حقیقتی فطری است و همین حقیقت، نشان میدهد که «قرب» و احساس نزدیکی، ریشهایترین نیاز روحی انسان از کودکی تا پایان عمر است.
نظر شما