جایگاه «اخلاق» در تربیت دینی کجاست؟

به گزارش خبرگزاری ایمنا، حجت‌الاسلام علیرضا پناهیان در شب دوم دهه محرم و در هیئت محبین اهل‌بیت (ع)، با موضوع «راز و رمز تربیت دینی از منظر امام شهید» اظهار کرد: هدف تربیت، چه در خودسازی و چه در تربیت دیگران در خانواده و مدرسه، باید «قرب الهی» باشد و این هدف، تفاوت اساسی با تربیت صرفاً اخلاقی دارد.

وی با بیان اینکه دین در جامعه بیش از اندازه اخلاقی تلقی شده است، افزود: منظور از این سخن، بی‌اهمیت دانستن اخلاق نیست؛ بلکه اخلاق یکی از نتایج تربیت دینی است، نه هدف نهایی آن. اگر هدف تربیت، فراتر از اخلاق و رسیدن به خداوند باشد، اخلاق نیز به‌طور طبیعی در آن محقق خواهد شد.

این کارشناس مسائل دینی ادامه داد: اخلاق زمانی که به هدف اصلی تبدیل می‌شود، افراد را دائماً با معیارهای خوب و بد ارزش‌گذاری می‌کند و همین مسئله می‌تواند موجب یأس یا غرور شود. نوجوانی که مدام می‌شنود رفتار او زشت است، به‌تدریج اعتمادبه‌نفس خود را از دست می‌دهد و احساس می‌کند ذاتاً فرد بدی است.

بیشتر بخوانید: جلسه اول سخنرانی علیرضا پناهیان با موضوع راه و رسم تربیت دینی از منظر امام شهید

پناهیان با تأکید بر اینکه نباید کودکان و نوجوانان را با برچسب‌های «خوب» و «بد» معرفی کرد، تصریح کرد: همه انسان‌ها یک نیاز مشترک دارند و آن، نزدیک شدن به قدرت مطلق و مهربان الهی است. وظیفه مربی این است که آن‌ها را برای برداشتن موانع این مسیر تشویق کند، نه اینکه صرفاً رفتارهایشان را ارزش‌گذاری اخلاقی کند.

وی با اشاره به تأثیر ورود مباحث اخلاق یونانی به ادبیات دینی گفت: از زمانی که علم اخلاق یونانی با تعالیم دینی آمیخته شد، بخش زیادی از ادبیات دینی ما رنگ و بوی اخلاقی پیدا کرد، در حالی که ملاک اصلی دین، میزان تقرب انسان به خداوند است، نه صرفاً داشتن یا نداشتن برخی صفات اخلاقی.

این سخنران مذهبی با اشاره به داستان هابیل و قابیل اظهار کرد: نخستین نزاع تاریخ بشر بر سر قرب الهی بود. خداوند از همان ابتدا نشان داد که آنچه اهمیت دارد، نزدیک شدن انسان به اوست و ارزش اعمال نیز به همین نیت و هدف وابسته است.

پناهیان با بیان خاطره‌ای از دیدار خود با رهبر معظم انقلاب گفت: پس از ارائه مجموعه مباحثی با موضوع «تقوا فراتر از اخلاق» در دانشگاه امام صادق (ع)، رهبر معظم انقلاب از این مباحث تقدیر کردند و تأکید داشتند که تقوا از اخلاق مهم‌تر است. حتی اگر امکان بیشتری بود، باید گفته می‌شد که اصل، تقوا است و اخلاق در مرتبه بعد قرار می‌گیرد.

وی افزود: جامعه ما امروز دچار یک انحراف بزرگ دینی شده و آن این است که علم اخلاق جای دین را گرفته است؛ در حالی که دین، انسان‌ها را بر اساس میزان تلاش و سعی آن‌ها ارزیابی می‌کند، نه صرفاً نتیجه ظاهری رفتارشان.

این کارشناس مسائل دینی با بیان اینکه ممکن است فردی با وجود برخی رفتارهای ناپسند، نزد خداوند ارزشمندتر از فردی با ظاهر اخلاقی باشد، خاطرنشان کرد: کسی که با وجود خلق‌وخوی تند، هر روز برای کنترل نفس خود تلاش می‌کند، ممکن است از فردی که ذاتاً آرام است اما تلاشی برای مبارزه با هوای نفس ندارد، نزد خداوند جایگاه بالاتری داشته باشد.

پناهیان با اشاره به نظام ارزیابی در تعلیم و تربیت گفت: اگر می‌توانستیم دانش‌آموزان را بر اساس میزان تلاششان نمره بدهیم، به حقیقت تربیت دینی نزدیک‌تر بودیم. از نگاه دین، دو معیار اصلی وجود دارد؛ نخست اینکه انسان چه میزان تلاش کرده و دوم اینکه این تلاش را با چه هدفی انجام داده است. ارزش حقیقی زمانی شکل می‌گیرد که مقصد این تلاش، تقرب به خداوند باشد.

اخلاق بدون ولایت، انسان را به مقصد نمی‌رساند

پناهیان با اشاره به تفاوت میان اخلاق و دین، به فرازی از واقعه عاشورا پرداخت و گفت: در واپسین لحظات حیات امام حسین (ع)، هنگامی که شمر دستور حمله به خیمه‌های اهل‌بیت را صادر کرد، حضرت فرمودند: «اگر دین ندارید، لااقل آزاده باشید.» شمر نیز این درخواست را پذیرفت. این جمله نشان می‌دهد که اخلاق، حتی برای کسی که دین ندارد نیز ارزشمند است، اما هدف تربیت دینی، رساندن انسان به مرتبه‌ای فراتر از اخلاق است.

وی افزود: اگر فردی دین نداشته باشد، داشتن وجدان و اخلاق برای کنترل رفتار او ارزشمند است، اما سؤال این است که آیا ما فرزندان خود را برای اخلاق تربیت می‌کنیم یا برای دین؟ فاصله این دو نگاه، از زمین تا آسمان است. اگر هدف تربیت، تقرب الی‌الله باشد، همان چیزی محقق می‌شود که رهبر معظم انقلاب نیز بر آن تأکید کرده‌اند.

این سخنران مذهبی با انتقاد از برخی رویکردهای موجود در نظام آموزشی اظهار کرد: در سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش، اهداف دینی و اهداف اخلاقی در کنار یکدیگر و هم‌عرض مطرح شده‌اند، در حالی که اخلاق باید در ذیل تربیت دینی تعریف شود، نه در عرض آن؛ زیرا این نگاه در عرصه عمل، آثار و پیامدهای نادرستی به دنبال خواهد داشت.

پناهیان در ادامه با طرح این پرسش که آیا ممکن است فردی با وجود ضعف‌های اخلاقی، نزد خداوند از شخصی خوش‌اخلاق مقرب‌تر باشد، گفت: این موضوع در روایات اهل‌بیت (ع) به صراحت مورد توجه قرار گرفته است. نقل شده است فردی از امام صادق (ع) پرسید برخی افراد اخلاق خوبی دارند اما پیرو اهل‌بیت نیستند و برخی دیگر شیعه هستند اما اخلاق مطلوبی ندارند؛ در چنین شرایطی ملاک چیست؟ امام (ع) با ناراحتی فرمودند که اخلاق، بدون ولایت و اطاعت از امر خداوند، انسان را به مقصد نمی‌رساند.

وی تأکید کرد: البته این سخن به معنای ترویج بدخلقی نیست؛ بلکه دین، نظام ارزشی متفاوتی را معرفی می‌کند که در آن، میزان تلاش انسان برای نزدیک شدن به خداوند، معیار اصلی ارزش‌گذاری است. هرچه انسان در مسیر قرب الهی بیشتر مجاهدت کند، نزد خداوند ارزشمندتر خواهد بود.

این کارشناس مسائل دینی افزود: نمی‌توان تنها از روی ظاهر اعمال درباره جایگاه افراد قضاوت کرد. ممکن است کسی بیشتر گریه کند یا محکم‌تر سینه بزند، اما این رفتارها به‌تنهایی نشان‌دهنده مقام او نزد خدا نیست. آنچه اهمیت دارد، نیت، میزان تلاش و اخلاص انسان در مسیر تقرب الهی است؛ امری که از دید دیگران پنهان می‌ماند.

پناهیان خاطرنشان کرد: دین، انسان‌ها را از قضاوت شتاب‌زده درباره دیگران بازمی‌دارد. حتی اگر فردی مرتکب گناه شده باشد، نمی‌توان با قطعیت درباره جایگاه او نزد خداوند حکم صادر کرد؛ زیرا ممکن است با یک تلاش صادقانه برای بازگشت، به مراتبی برسد که دیگران با سال‌ها عبادت نیز به آن دست نیابند.

وی با نقل حکایتی از یکی از عارفان، تصریح کرد: گاهی یک انسان گناهکار با یک توجه و اخلاص واقعی به خداوند، مسیر قرب الهی را سریع‌تر از کسانی طی می‌کند که سال‌ها در ظاهر اهل عبادت بوده‌اند؛ از همین رو، ملاک اصلی در دین، «سعی» و «هدف» انسان است، نه صرفاً ظاهر رفتارها و قضاوت‌های اخلاقی.

اخلاق بدون تقرب الهی، انسان را از سقوط حفظ نمی‌کند

پناهیان در ادامه با نقل حکایتی از یکی از عارفان گفت: گاهی ممکن است خداوند به دلیل یک عمل خیر پنهان، لطف ویژه‌ای به فردی داشته باشد؛ موضوعی که از نگاه دیگران پنهان است. از همین رو، نباید درباره جایگاه انسان‌ها تنها بر اساس ظاهر رفتارشان قضاوت کرد.

وی با اشاره به وقایع کربلا افزود: در عاشورا افرادی همچون سلیمان بن صرد، با وجود سابقه درخشان، از یاری امام حسین (ع) بازماندند، اما افرادی مانند زهیر بن قین و حر بن یزید ریاحی به کاروان حق پیوستند. این اتفاق نشان می‌دهد که معیار ارزش‌گذاری در مکتب اهل‌بیت (ع)، سابقه ظاهری یا قضاوت‌های اخلاقی نیست، بلکه میزان تقرب انسان به خداوند است.

این سخنران مذهبی با بیان اینکه بسیاری از والدین بیش از ایمان، دغدغه رفتار ظاهری فرزندان خود را دارند، اظهار کرد: برخی تنها می‌خواهند فرزندشان دردسرساز نباشد و برای تربیت اخلاقی او تلاش می‌کنند، در حالی که هدف اصلی باید تربیت انسان متقی و نزدیک شدن او به خداوند باشد.

وی با بیان خاطره‌ای از دوران تدریس در حوزه علمیه گفت: طلبه‌ای که از نظر انضباطی و آموزشی مشکلات فراوانی داشت، از مدرسه رفت، اما بعدها در دفاع از ارزش‌های دینی به شهادت رسید و امروز مزار او از زیارتگاه‌های پرمراجعه بهشت زهرا (س) است. این تجربه نشان می‌دهد که نباید انسان‌ها را تنها بر اساس ظاهر رفتارشان ارزیابی کرد.

پناهیان با تأکید بر اینکه خداوند بندگان خود را از نگاه دیگران پنهان می‌کند، تصریح کرد: دین اجازه نمی‌دهد به‌راحتی درباره افراد قضاوت کنیم. معیار دین، تقوا، سعی و تلاش در مسیر قرب الهی است؛ همان‌گونه که قرآن می‌فرماید: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ».

وی با اشاره به برخی شخصیت‌های تاریخ اسلام افزود: در صدر اسلام افرادی بودند که از نظر اخلاق فردی، خوش‌رفتار به نظر می‌رسیدند، اما به دلیل فاصله گرفتن از ولایت اهل‌بیت (ع)، موجب انحراف جامعه شدند. حسن بصری نمونه‌ای از این افراد است که با وجود شهرت در زهد و اخلاق، مردم را از مکتب اهل‌بیت (ع) دور می‌کرد.

این کارشناس مسائل دینی با انتقاد از نگاه رایج به اخلاق در جوامع غربی اظهار کرد: امروز نیز می‌بینیم که شعارهای اخلاقی، مانع جنایت و ظلم قدرت‌های بزرگ نشده است. اخلاق، اگر از هدف الهی جدا شود، نمی‌تواند انسان را از سقوط حفظ کند.

پناهیان در ادامه با اشاره به برخی چهره‌های تاریخ اسلام گفت: افرادی همچون ابن‌ملجم و عمر سعد، در برخی رفتارهای فردی و ظاهری، ویژگی‌هایی داشتند که ممکن بود اخلاقی تلقی شود، اما همین افراد در برابر ولایت الهی ایستادند و مرتکب بزرگ‌ترین جنایت‌ها شدند. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که اخلاق، بدون ایمان و تقرب الهی، تضمینی برای هدایت انسان نیست.

وی افزود: حتی در تاریخ افرادی بودند که به پیامبر اکرم (ص) کمک می‌کردند و از برخی رذایل اخلاقی دوری داشتند، اما حاضر نشدند دعوت الهی را بپذیرند؛ زیرا انگیزه آن‌ها تقرب به خدا نبود.

پناهیان با تأکید بر اینکه سخنانش به معنای کم‌اهمیت بودن اخلاق نیست، خاطرنشان کرد: اخلاق جایگاه بسیار مهمی دارد، اما هدف نهایی نیست. ارزش اخلاق زمانی معنا پیدا می‌کند که انسان صبر، مهربانی، گذشت و سایر فضایل را برای خدا و با نیت تقرب به او انجام دهد؛ چراکه اگر این هدف الهی در میان نباشد، اخلاق نیز انسان را به کمال حقیقی نخواهد رساند.

آنچه حر را نجات داد، احترام به ولیّ خدا بود

پناهیان با تأکید بر اینکه اخلاق حداقلِ لازم برای تنظیم روابط اجتماعی است، اظهار کرد: اگر انسان با فردی بی‌دین و جنایتکار روبه‌رو شود، طبیعی است که باید او را به رعایت اخلاق دعوت کرد؛ اما در تربیت مؤمنان و پیروان مکتب اهل‌بیت (ع)، نباید اخلاق را مقصد نهایی دانست، بلکه باید آنان را به سوی تقرب الهی هدایت کرد.

وی افزود: می‌توان به افراد متدین نیز یادآوری کرد که رفتار نادرست، چهره دین و مکتب امام حسین (ع) را مخدوش می‌کند، اما آنچه از خود اخلاق ارزشمندتر است، هدفی است که انسان برای آن اخلاق‌مدار می‌شود و آن هدف، نزدیک شدن به خداوند است.

این سخنران مذهبی با اشاره به ورود امام حسین (ع) به سرزمین کربلا و ماجرای مواجهه حضرت با حر بن یزید ریاحی گفت: حر در آغاز راه، مسیر حرکت امام را بست و با وجود استدلال‌های سیدالشهدا (ع)، اجازه بازگشت یا ورود ایشان به کوفه را نداد، اما هنگامی که امام خطاب به او فرمود: «مادرت به عزایت بنشیند»، حر با نهایت ادب پاسخ داد که اگر گوینده این سخن غیر از شما بود، پاسخ می‌دادم، اما چگونه می‌توانم نام مادر شما، حضرت فاطمه زهرا (س)، را بر زبان بیاورم.

پناهیان ادامه داد: همین احترام به خاندان پیامبر (ص)، جرقه تحول در وجود حر شد و او را از سپاه دشمن جدا کرد. حر نتوانست تا پایان در برابر امام حسین (ع) بایستد و سرانجام در روز عاشورا به سپاه حق پیوست و جان خود را در راه سیدالشهدا (ع) فدا کرد.

وی با بیان اینکه احترام به ولیّ خدا، انسان را به نجات نزدیک می‌کند، تصریح کرد: ممکن است انسان در ظاهر، ایرادها و ضعف‌هایی داشته باشد، اما اگر دل او با ولیّ خدا باشد، همین محبت می‌تواند مسیر هدایت را برایش باز کند. از همین رو، نباید تنها با معیارهای ظاهری درباره افراد قضاوت کرد.

این کارشناس مسائل دینی در بخش پایانی سخنان خود، با اشاره به مظلومیت امام حسین (ع) در مسیر حرکت به کربلا، خاطرنشان کرد: کاروان حسینی را از رسیدن به کوفه بازداشتند و روزها در بیابان سرگردان کردند تا سرانجام در کربلا فرود آمد. آنجا بود که سیدالشهدا (ع) دستور برپایی خیمه‌ها را صادر کرد و اهل‌بیت (ع) دریافتند که این منزلگاه، پایان مسیر و آغاز واقعه‌ای بزرگ خواهد بود.

پناهیان با اشاره به سختی پذیرش این حقیقت برای حضرت زینب (س) گفت: حضرت زینب (س) تا آخرین لحظات نمی‌خواست باور کند که این سرزمین، محل وداع با برادرش خواهد بود و هنگامی که امام حسین (ع) از نزدیک بودن زمان شهادت سخن گفت، با اندوه فراوان از ایشان خواست دیگر از رفتن سخن نگوید.

وی در پایان با دعا برای توفیق خدمت به مکتب سیدالشهدا (ع) اظهار کرد: خداوند همه ما را در تربیت نسل آینده بر محور تقرب الهی موفق بدارد، خوبی‌های ما را در مسیر خدمت به امام حسین (ع) قرار دهد، بدی‌های ما را سبب دوری از آن حضرت قرار ندهد و عاقبت همه ما را شهادت در راه خود و همجواری با اولیای الهی مقدر فرماید.