به گزارش خبرگزاری ایمنا از قم، با گرمتر شدن تدریجی هوا، بادهایی که از دل بیابانهای برهنه از پوشش گیاهی برمیخیزد، به موجهایی از گرد و غبار تبدیل میشود و شهرها را در محاصره خود میگیرد. این هجوم خاموش، نفس شهر را تنگ میکند؛ کودکان و سالمندان نخستین قربانیان آن هستند، گردشگری از رونق میافتد و تختهای بیمارستانی یکی پس از دیگری پر میشود.
گرد و غبار دیگر فقط یک پدیده طبیعی نیست؛ بحرانی است که اقتصاد، سلامت و کیفیت زندگی در بسیاری از کلانشهرهای ایران را تحت تأثیر قرار داده است. در میان راهکارهای مطرح برای مهار این تهدید، نگاهها بیش از پیش به «کمربند سبز شهری» دوخته شده است؛ سیاستی که در اسناد بالادستی و از جمله قانون هوای پاک بر آن تأکید شده، اما تحقق آن نیازمند پیششرطهایی مهم همچون تأمین پایدار منابع آب، اختصاص اراضی مناسب و همکاری منسجم دولت و مدیریت شهری است.
در برنامهریزی شهری «کمربند سبز» به نوارهای پیوسته یا نیمهپیوستهای از جنگلکاری، پارکهای حفاظتی، اراضی طبیعی و فضاهای سبز پیرامونی اطلاق میشود که با هدف جلوگیری از گسترش کنترلنشده شهرها و حفظ تعادل اکولوژیک طراحی میشود.
این ایده نخستینبار در اوایل قرن بیستم در برنامه توسعه شهری لندن مطرح شد و امروزه در بسیاری از شهرهای بزرگ جهان از جمله لندن، سئول، توکیو، پاریس و پکن اجرا شده است.
به عنوان نمونه، کمربند سبز لندن با وسعتی بیش از ۵۱۰ هزار هکتار یکی از بزرگترین نمونههای جهان محسوب میشود و نقش مهمی در جلوگیری از گسترش کالبدی بیرویه این شهر داشته است. در سئول نیز کمربند سبز شهری که در دهه ۱۹۷۰ ایجاد شد، حدود ۱۵ درصد مساحت منطقه شهری را پوشش میدهد.
مطالعات سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نشان میدهد هر هکتار جنگل شهری میتواند سالانه بین ۵ تا ۱۰ تن دیاکسیدکربن جذب کند و در کاهش ذرات معلق، تثبیت خاک، کاهش جزیره حرارتی شهری و افزایش نفوذپذیری زمین مؤثر باشد.
متخصصان تأکید دارند کمربند سبز بهتنهایی راهکار حل بحران آلودگی هوا نیست و باید در کنار سیاستهایی همچون توسعه حملونقل عمومی، کنترل آلایندگی صنایع، مدیریت انرژی و بازچرخانی آب اجرا شود.
تهران؛ بزرگترین کمربند سبز شهری ایران
در میان کلانشهرهای ایران، تهران گستردهترین کمربند سبز شهری را دارد. اجرای این طرح از سال ۱۳۶۵ آغاز شد و بر اساس اعلام سازمان بوستانها و فضای سبز شهرداری تهران، مساحت آن اکنون به بیش از ۴۸ هزار و ۲۴۰ هکتار رسیده است.
سال جاری نیز حدود ۲۰۰۰ هکتار جنگلکاری جدید در حریم پایتخت انجام شده و نزدیک به ۸۰۰ هزار اصله درخت مثمر و غیرمثمر در این محدوده کاشته شده است؛ به این ترتیب فاز نخست طرح ۵۰ هزار هکتاری کمربند سبز تهران به حدود ۹۶ درصد پیشرفت رسیده است.
گونههای مورد استفاده در این طرح شامل بلوط، نارون، زالزالک، داغداغان، توت، بادام، گردو، انجیر و زیتون است که با شرایط اقلیمی نیمهخشک تهران سازگاری دارد. بخشی از نیاز آبی این عرصهها نیز از طریق پساب تصفیهشده و سامانههای آبیاری زیرسطحی هوشمند تأمین میشود.
قم؛ کمربند سبز در خدمت اجرای قانون هوای پاک
قم یکی از نمونههای موفق در توسعه فضای سبز شهری در اقلیم خشک محسوب میشود. سرانه فضای سبز این شهر به ۲۱.۵ متر مربع برای هر نفر رسیده که آن را در جایگاه سوم کلانشهرهای کشور قرار داده است.
بر اساس آمار مدیریت شهری قم، مساحت کل فضای سبز این شهر حدود ۲۷ میلیون متر مربع و تعداد بوستانهای آن بیش از ۴۰۰ پارک شهری است. در چارچوب اجرای قانون هوای پاک نیز ۱۹ میلیون متر مربع کمربند سبز حفاظتی در اطراف شهر ایجاد شده و بیش از ۳۵۰ هزار اصله درخت در این محدوده کاشته شده است.
نکته قابل توجه در مدیریت فضای سبز قم آن است که ۸۲ درصد آب مورد نیاز آبیاری از آب خام و پساب تأمین میشود و برنامه حذف تدریجی آب شرب از چرخه آبیاری در دستور کار قرار دارد.
مشهد؛ کمربند سبز بهعنوان تنفسگاه شهری
در مشهد کمربند سبز بیشتر با رویکرد حفاظت اکولوژیک و توسعه گردشگری شهری شکل گرفته است. این پهنه حدود ۲۵ درصد از حریم شهر مشهد را در بر میگیرد و طول آن به حدود ۲۷ کیلومتر میرسد. موقعیت جغرافیایی آن از شمال به ارتفاعات بینالود و از جنوب به محور مشهد-نیشابور محدود میشود.
کارشناسان شهری از این محدوده به عنوان «تنفسگاه زیستمحیطی مشهد» یاد میکنند که علاوه بر نقش اکولوژیک، ظرفیت مهمی برای توسعه گردشگری طبیعی و فضاهای تفرجگاهی دارد.
اصفهان؛ کمربند سبز برای مهار آلودگی
اصفهان با جمعیتی نزدیک به دو میلیون نفر و تمرکز صنایع بزرگ، یکی از شهرهایی است که توسعه کمربند سبز در آن با هدف کاهش آلودگی هوا دنبال میشود. بر اساس اعلام شورای اسلامی شهر اصفهان، سرانه محیط زیستی این شهر بیش از ۲۶ متر مربع است و تکمیل کمربند سبز در چهار محور شرق، غرب، شمال و جنوب شهر در دستور کار قرار دارد.
برآوردهای کارشناسی نشان میدهد برای خنثیسازی آلایندگی یک خودرو در مقیاس سالانه حدود ۳۰ درخت مورد نیاز است، در مقابل مصرف آب روزانه هر شهروند در این شهر بیش از ۳۰۰ لیتر است. برای تأمین آب پایدار فضای سبز نیز احداث چهار تصفیهخانه جدید برای استفاده از پساب شهری در دستور کار مدیریت شهری قرار گرفته است.
شیراز؛ احیای هویت باغشهری
شیراز با پیشینه تاریخی باغهای گسترده، توسعه کمربند سبز را در چارچوب احیای هویت «باغشهر» دنبال میکند. در قالب طرح توسعه فضای سبز این شهر، برنامه کاشت ۷۰۰ هزار اصله نهال تعریف شده که تاکنون بیش از ۴۰۰ هزار اصله آن در سطح شهر غرس شده است.
گونههایی همچون سرو، کاج، اقاقیا، زبانگنجشک و ارغوان در این طرح استفاده شدهاند. همزمان برنامه احیای منابع آبی سنتی از جمله قنات سعدی برای پایداری فضای سبز شهری در حال پیگیری است.
تجربههای مکمل؛ زاهدان، یزد، کرمان و اراک
در زاهدان توسعه پارک جنگلی با هدف مهار کانونهای گردوغبار در حال انجام است. فاز نخست این مجموعه با وسعت ۷۰ هکتار به بهرهبرداری رسیده و بیش از ۴۰ هزار اصله درخت در آن کاشته شده است.
در یزد نیز از ۱۰۰۰ هکتار هدفگذاری شده برای کمربند سبز، تاکنون حدود ۳۰۰ هکتار اجرا شده و تکمیل آن نیازمند افزایش سهم پساب شهری تا حدود ۲۰ لیتر در ثانیه است.
طرح جنگلکاری پردیسان قائم در کرمان با کاشت ۹۰۰۰ اصله درخت در حال اجراست و بیش از ۱۵ هکتار به فضای سبز شهر افزوده خواهد شد. اراک نیز با ذخیره ۳.۵ میلیون لیتر روانآب باران برای استفاده در کمربند سبز، یکی از نخستین شهرهایی است که مدیریت روانآبهای شهری را با توسعه فضای سبز پیوند داده است.
کمربند سبز؛ زیرساخت تابآوری شهری
مهدی رضوی، عضو هیئت علمی دانشگاه و پژوهشگر حوزه برنامهریزی شهری و محیط زیست در گفتوگو با خبرنگار ایمنا اظهار میکند: کمربند سبز زمانی میتواند نقش واقعی در مهار گردوغبار ایفا کند که بر اساس مطالعات دقیق اقلیمشناسی، الگوهای باد غالب و شناسایی کانونهای فرسایش بادی طراحی شود. اگر این فضاها بهصورت مقطعی و بدون پیوست مطالعاتی ایجاد شوند، کارکرد آنها به سطح یک پروژه فضای سبز معمولی تقلیل پیدا میکند.
وی با اشاره به تجربه برخی کلانشهرهای کشور میافزاید: در شهرهایی که توسعه کمربند سبز با گونههای بومی و مقاوم به تنش آبی انجام شده، علاوه بر تثبیت خاک، کاهش سرعت باد و افت نسبی غلظت ذرات معلق نیز ثبت شده است.
به گفته این پژوهشگر، استفاده از پساب تصفیهشده، سامانههای آبیاری هوشمند و پایش مستمر سلامت پوشش گیاهی، سه مؤلفه کلیدی در پایداری این طرحها بهشمار میرود.
رضوی تأکید میکند: کمربند سبز نباید تنها یک اقدام نمادین یا پروژهای برای افزایش سرانه فضای سبز تلقی شود، بلکه باید در چارچوب راهبرد جامع تابآوری شهری تعریف شود.
به باور وی، اگر این سیاست با مدیریت منابع آب، کنترل توسعه افقی شهر، احیای اکوسیستمهای پیرامونی و توسعه حملونقل پاک پیوند بخورد، میتواند بخشی از هزینههای اقتصادی و بهداشتی ناشی از گردوغبار را کاهش دهد، در غیر اینصورت بهدلیل محدودیت منابع و نبود هماهنگی نهادی در بلندمدت با چالش پایداری روبهرو خواهد شد.
بررسی تجربه کلانشهرهای کشور نشان میدهد کمربند سبز در حال تبدیل شدن به یکی از مهمترین ابزارهای افزایش تابآوری زیستمحیطی شهرها در برابر آلودگی هوا، خشکسالی و توسعه بیضابطه شهری است.
تهران در مقیاس اجرا پیشتاز است، قم الگوی مدیریت آب را ارائه میدهد، مشهد آن را با گردشگری طبیعی پیوند زده است و اصفهان بهعنوان ابزاری برای مقابله با آلودگی به آن نگاه میکند.
با این حال تجربه شهرهایی همچون اهواز و یزد نشان میدهد بدون تأمین پایدار منابع آب، همکاری صنایع و تثبیت حقوقی اراضی پیرامونی، کمربند سبز میتواند از یک پروژه راهبردی به طرحی نیمهتمام تبدیل شود.
کمربند سبز اگرچه در ظاهر پروژهای در حوزه فضای سبز است، اما در عمل یکی از مهمترین زیرساختهای آینده شهرهای ایران برای مدیریت بحرانهای محیطزیستی بهشمار میرود؛ زیرساختی که پایداری آن به برنامهریزی علمی، سرمایهگذاری بلندمدت و حکمرانی هماهنگ شهری وابسته است.
نظر شما