به گزارش خبرگزاری ایمنا از چهارمحالوبختیاری، «ناگهان از خیمهگه آمد برون، ماهی تمام/ تا مگر جان در ره جانان کند شیرین خرام»، آوای این ابیات برای بسیاری از دوستداران مرثیه و مجالس سوگواری آشناست؛ ابیاتی که سالهاست در هیئتها و مجالس عزاداری ماه محرم بر زبان مداحان و مرثیهخوانان جاری میشود و بیآنکه گاه نام سراینده آن به میان آید، دلهای بسیاری را با خود همراه میکند. سراینده این مراثی شورانگیز کسی نیست جز میرزا نورالله عمان سامانی؛ شاعری که نامش با یکی از ماندگارترین منظومههای عاشورایی زبان فارسی، یعنی «گنجینهالاسرار»، پیوند خورده است.
«گنجینهالاسرار» از جمله آثاری است که با گذشت بیش از یک قرن از سروده شدنش، همچنان در محافل مذهبی، ادبی و پژوهشی خوانده میشود و بخشهایی از آن در مجالس عزاداری و مرثیهخوانی جایگاه ویژهای یافته است. در این منظومه، واقعه عاشورا تنها به عنوان یک روایت تاریخی یا سوگنامهای جانسوز بازگو نمیشود، بلکه در بستری از معنا، عرفان و حقیقتجویی به تصویر درمیآید و شخصیتها و رخدادهای آن با نگاهی عمیقتر و متفاوت روایت میشوند.
همین نگاه خاص سبب شده است «گنجینهالاسرار» در میان آثار عاشورایی فارسی جایگاهی متمایز پیدا کند و همچنان مورد توجه پژوهشگران و علاقهمندان ادبیات آیینی باشد. اما چه عواملی این اثر را به یکی از ماندگارترین روایتهای منظوم عاشورا تبدیل کرده است؟ نگاه عمان سامانی به قیام امام حسین(ع) چه تفاوتی با دیگر روایتهای عاشورایی دارد و این منظومه چگونه توانسته در طول بیش از یک قرن جایگاه خود را حفظ کند؟
برای بررسی ابعاد مختلف این موضوع، دیدگاههای دو پژوهشگر حوزه ادبیات و مطالعات عاشورا را جویا شدیم؛ پژوهشگرانی که هر یک از زاویهای متفاوت به جایگاه عمان سامانی و راز ماندگاری آثار او پرداختهاند.
«گنجینهالاسرار» حاصل زیست معرفتی عمان سامانی است
احمد رحیمخانی سامانی، نویسنده و پژوهشگر بر این باور است که آنچه «گنجینهالاسرار» را از بسیاری آثار مشابه متمایز میکند، پیوند عمیق شاعر با مفاهیم معرفتی و عرفانی عاشورا است؛ پیوندی که به گفته وی در سراسر منظومه نمود پیدا کرده و سبب شده این اثر در شمار ماندگارترین آثار ادبیات آیینی فارسی قرار گیرد.
وی با اشاره به جایگاه عمان سامانی در ادبیات عاشورایی فارسی به خبرنگار ایمنا میگوید: اگر بخواهیم با یک نگاه خطی، آثار شعری پیرامون واقعه عاشورا را بررسی کنیم، نام سه چهره درخشش خاصی دارد؛ نخست کسایی مروزی که نخستین سوگسرود عاشورایی در شعر فارسی به نام او ثبت شده، دوم محتشم کاشانی که با ترکیببند خود، زبان فخیم را به خدمت تعزیت امام حسین (ع) و یارانش گرفت و سوم، میرزا نورالله عمان سامانی که با نگاه عرفانیاش، دریچهای را که پیشتر صفیعلیشاه اصفهانی در «زبدةالاسرار» با نگاه طریقتی بر این واقعه گشوده بود، وسعت بخشید و پس از خود نیز در خلق آثاری چون «سرالاسرار» اثر میرزا محمدکاظم غمگین اصفهانی اثرگذار شد.
این نویسنده میافزاید: آنچه به نظر من «گنجینهالاسرار» را در میان آثاری که با این نگاه به واقعه عاشورا پرداختهاند ممتاز میکند، نمود آشکار «زیست معرفتی» عمان سامانی در جایجای این منظومه است؛ به گونهای که خواننده اهل دل، بلافاصله درمییابد خالق اثر نه از سر تفنن، تقلید یا تکلیف آن را سروده، بلکه گویی خود در تمام صحنههای واقعه عاشورا حضور داشته و منبع روایتش، بیش از هر مأخذی، شهود عرفانی روایتگری است که در تمام بخشهای منظومه حضور دارد.
«عرفان، ادبیات و حماسه» سه ضلع ماندگاری گنجینهالاسرار
رحیمخانی سامانی با اشاره به ویژگیهای محتوایی گنجینهالاسرار میگوید: هرچند نگاه تاریخی، ادبی، عرفانی، هنری، منبری، مقتلی، حماسی، جامعهشناختی، سیاسی و نظایر آن، در میان رویکردهای گوناگون پیرامون واقعه عاشورا از دیرباز مورد توجه شاعران، هنرمندان و پژوهشگران بوده است، اما تجمیع سه رویکرد عرفانی، ادبی و حماسی در گنجینهالاسرار عمان سامانی، آن را در میان آثار ادبی و عرفانی تا حدود زیادی ممتاز کرده است.
وی تصریح میکند: نفس قیام امام حسین (ع) یک حرکت حماسی در تاریخ اسلام است و از سوی دیگر، وقایع این حادثه از آنجا که نوعی مجاهده عرفانی و طی مراتب و مراحل سیر و سلوک سیدالشهدا (ع) و یارانش تلقی میشود، باید آن را گونهای از انواع حماسه دانست. با این وصف، گنجینهالاسرار اثری ادبی ـ عرفانی است که بنمایه سرالگوی آن بر گذار از وادیهای مهلک عرفانی و نهایتاً پیروزی حماسی بر اهریمن نفس و رسیدن به فنای فیالله بنا شده است.
این پژوهشگر درباره راز ماندگاری این اثر نیز میگوید: هر اثر ادبی که واجد «محتوای اصیل»، «فخامت زبان» و «ارزشهای زیباشناختی» باشد، جای خود را در میان مخاطبانش باز میکند و در طول زمان، ارزشهای خود را بیش از پیش نمایان میسازد. گنجینهالاسرار نیز از همین دست آثار است که به دلیل همین مؤلفهها، در شمار شاهکارهای شعر آیینی جای میگیرد.
کارهای ناکرده درباره عمان سامانی بیش از اقدامات انجامشده است
رحیمخانی سامانی با اشاره به ضرورت معرفی هرچه بیشتر عمان سامانی اظهار میکند: نباید از یاد برد شاعرانی همچون دهقان و عمان سامانی اگرچه ریشه در خطه شاعرپرور سامان و چهارمحال و بختیاری دارند، اما شهرت علمی و ادبی آنان مرهون رشد و نمو در فضای فرهنگشهر اصفهان در عصر قاجار، حضور در انجمنهایی چون «ابوالفقرا» و «عنقای اصفهانی» و تحصیل در مدارسی همچون «صدر» و «نیماورد» و نظایر آنهاست.
وی با بیان اینکه برای شناساندن این منظومه فخیم ادبی _عرفانی، همچنان کارهای ناکرده بسیاری در دو استان و حتی در سطح کشور باقی مانده است، میگوید: بسنده کردن به انتشار مداوم برخی نسخهها، بیتوجهی به تصحیح یک متن علمی و منقح، نادیده گرفتن عمانشناسان و گنجینهپژوهانی که در جایجای کشور آرام و بیسروصدا مشغول پژوهش هستند و از جانب هیچ دستگاه و وزارتخانهای شناخته یا حمایت نمیشوند، نگاه مقطعی و مناسبتی به آثاری از این دست و استفاده نکردن از ظرفیتهای آموزشی و هنری، از جمله عواملی است که باوجود اشتهار عمان سامانی و گنجینهالاسرار، آنها را همچنان در پرده ناشناختگی نگه داشته است.
عاشورا در نگاه عمان سامانی، مسیر وصال و معرفت است
با این حال، بررسی جایگاه عمان سامانی تنها از منظر ادبیات فارسی، تصویری کامل از اهمیت و ماندگاری آثار او ارائه نمیدهد. بسیاری از پژوهشگران معتقدند راز اصلی نفوذ «گنجینهالاسرار» در میان مخاطبان، صرفاً در فخامت زبان یا استحکام ساختار شعری آن خلاصه نمیشود، بلکه باید آن را در نوع نگاه عمان سامانی به واقعه عاشورا جستوجو کرد.
احمدرضا بسیج، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان و پژوهشگر حوزه عاشورا با اشاره به عوامل ماندگاری عمان سامانی به خبرنگار ایمنا میگوید: ماندگاری عمان سامانی را نمیتوان تنها با معیارهای ادبی توضیح داد. یکی از مهمترین عوامل این ماندگاری، ارادت عمیق و خالصانه او به خاندان پیامبر اکرم (ص)، بهویژه امیرالمؤمنین علی (ع) و حضرت سیدالشهدا امام حسین (ع) است.
وی میافزاید: در طول تاریخ، هر اثر هنری و فرهنگی که با نام و راه امام حسین (ع) پیوند خورده، از تأثیرگذاری و ماندگاری ویژهای برخوردار شده است.
این پژوهشگر عاشورا با بیان اینکه عمان سامانی تنها یک شاعر مرثیهسرا نبود، ادامه میدهد: او از دانش عرفانی و فلسفی قابل توجهی بهره میبرد و این شناخت در نوع نگاه او به جهان و شیوه روایتش از عاشورا بهخوبی آشکار است.
بسیج تصریح میکند: ویژگی ممتاز عمان سامانی در آن است که عرفان را با عاشورا پیوند میزند. او مفاهیم بلند عرفانی را در بستر حماسه حسینی مطرح میکند و از این رهگذر، مخاطب را از ظاهر حادثه عبور میدهد و به حقیقتی عمیقتر رهنمون میسازد.
عمان سامانی عاشورا را جلوه عشق الهی میداند
وی خاطرنشان میکند: یکی از مهمترین مبانی فکری عمان سامانی، حدیث قدسی «کنت کنزاً مخفیاً فأحببت أن أعرف» است. او حرکت فکری خود را از همین نقطه آغاز میکند و تاریخ تقابل حق و باطل را در چارچوب این حقیقت تفسیر میکند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان میگوید: از نگاه عمان سامانی، عاشورا صرفاً یک نزاع سیاسی یا یک واقعه تاریخی نیست، بلکه جلوهای از عشق الهی و مسیر رسیدن انسان به کمال است. در این نگاه، امام حسین (ع) و یارانش عاشقانی هستند که برای رسیدن به معشوق حقیقی از جان، مال، خانواده و همه تعلقات خود گذشتهاند.
وی با اشاره به راز ماندگاری آثار عمان سامانی اظهار میکند: صداقت و خلوص نهفته در کلام او از عوامل مهم اثرگذاری اشعارش است. همانگونه که سعدی میگوید «سخن کز دل برآید لاجرم بر دل نشیند»، سخن عمان سامانی نیز از همین جنس است.
راه حقیقت بدون رنج و فداکاری پیمودنی نیست
بسیج با بیان اینکه عمان سامانی نگاه واقعبینانهای به مسیر حق دارد، تصریح میکند: او هرگز راه حقیقت را مسیری آسان معرفی نمیکند، بلکه معتقد است این مسیر با رنج، آزمایش، فداکاری و استقامت همراه است. به همین دلیل امام حسین (ع) و یارانش را نمونه کامل انسانهایی میداند که با تحمل سختیها به عالیترین مراتب کمال انسانی دست پیدا کردهاند.
وی با اشاره به پیامهای اجتماعی و تربیتی آثار عمان سامانی میگوید: روح حاکم بر عاشورا، حمایت از مظلوم و مقابله با ظلم است و اشعار عمان سامانی نیز ظرفیت بالایی برای ترویج مفاهیمی همچون آزادگی، ایثار، حقطلبی، بصیرت و ظلمستیزی دارند.
این استاد دانشگاه خاطرنشان میکند: عمان سامانی عاشورا را از منظر عرفانی میبیند؛ او در دل مصیبت، زیبایی؛ در دل شهادت، حیات؛ در دل رنج، کمال و در دل عاشورا، راه رسیدن به خداوند را مشاهده میکند.
به گزارش ایمنا، آنچه عمان سامانی را در میان شاعران عاشورایی متمایز کرده، تنها توانایی ادبی و فخامت زبان او نیست، بلکه نگاه متفاوتی است که به واقعه کربلا دارد. او عاشورا را فراتر از یک رویداد تاریخی یا سوگنامه مذهبی میبیند و با پیوند دادن مفاهیم عرفانی، معرفتی و حماسی، مخاطب را به درک عمیقتری از فلسفه قیام امام حسین (ع) دعوت میکند.
شاید راز ماندگاری عمان سامانی نیز در همین نکته نهفته باشد؛ او عاشورا را تنها روایت نکرد، بلکه کوشید لایههای پنهان معرفتی و عرفانی آن را به زبان شعر بازگو کند. از همین رو «گنجینهالاسرار» پس از گذشت بیش از یک قرن، همچنان در محافل ادبی، مذهبی و پژوهشی خوانده میشود و برای مخاطبان امروز نیز حرفی تازه برای گفتن دارد.
نظر شما