به گزارش خبرگزاری ایمنا از قم، در حالی که بحران انرژی و کمبود منابع آب به یکی از چالشهای اصلی کشور تبدیل شده، نگاه بسیاری از کارشناسان به نقش شهرها و شیوه مدیریت آنها معطوف شده است؛ شهرها بزرگترین مصرفکنندگان انرژی هستند.
نحوه برنامهریزی شهری، الگوی توسعه، ساختوساز و سیستم حملونقل میتواند بهطور مستقیم بر مصرف آب، برق و سوخت تأثیر بگذارد با این حال بررسی وضعیت شهرهای ایران نشان میدهد میان قوانین موجود برای مدیریت مصرف و اجرای عملی آنها فاصله قابل توجهی وجود دارد.
پژوهشها نشان از آن دارد که بخشی از مصرف بالای انرژی در کشور نه تنها به الگوی مصرف خانوارها، بلکه به نحوه طراحی و توسعه شهرها بازمیگردد؛ شهری که چگونه گسترش پیدا میکند، ساختمانهایش چگونه احداث و شهروندان چگونه در آن جابهجا میشوند.
توسعه افقی؛ شهرهایی که سوخت میسوزانند
در دهههای اخیر، بسیاری از شهرهای ایران به سمت گسترش افقی و پراکنده حرکت کردهاند. رشد شهرکهای اقماری و توسعه مناطق حاشیهای در حالی اتفاق افتاده که بخش عمده فرصتهای شغلی، خدمات شهری و مراکز اقتصادی همچنان در هسته مرکزی شهرها متمرکز باقی مانده است.
نتیجه چنین الگویی، افزایش سفرهای روزانه شهری و وابستگی بیشتر شهروندان به خودروی شخصی بوده است؛ در کلانشهرهایی همچون تهران، مشهد و شیراز بخش قابل توجهی از جمعیت روزانه مسیرهای طولانی میان محل سکونت و محل کار را طی میکنند مسیری که نهتنها به افزایش ترافیک شهری منجر شده، بلکه مصرف سوخت را نیز به شکل قابل توجهی افزایش داده است.
کارشناسان شهرسازی معتقدند الگوی فعلی توسعه شهری در ایران بهشدت «انرژیبر» است و در صورت ادامه این روند، بدون اصلاح در طرحهای جامع و تفصیلی شهری، مصرف سوخت در شهرها همچنان روند افزایشی خواهد داشت.
حملونقل عمومی؛ قانونی که روی زمین مانده است
قانون توسعه حملونقل عمومی و مدیریت مصرف سوخت سالها پیش با هدف افزایش سهم حملونقل عمومی در سفرهای شهری تصویب شد، اما در بسیاری از شهرها هنوز خودروی شخصی سهم غالب در جابهجاییهای شهری دارد.
در سطح ملی، مصرف روزانه بنزین از مرز ۱۱۰ میلیون لیتر عبور کرده است و بخش قابل توجهی از این مصرف به ناوگان سبک و سفرهای شهری مربوط میشود.
در بسیاری از شهرهای کشور ناوگان اتوبوسرانی با فرسودگی روبهرو است، توسعه خطوط مترو به چند کلانشهر محدود مانده است و زیرساختهایی همچون مسیرهای دوچرخهسواری و پیادهراهها هنوز بهطور گسترده توسعه پیدا نکردهاند. حاصل این وضعیت ترکیبی از ترافیک سنگین، آلودگی هوا و مصرف بالای سوخت در شهرهاست.
ساختمانها؛ بزرگترین فرصت صرفهجویی
بخش ساختمان یکی از مهمترین حوزههای مصرف انرژی در کشور محسوب میشود، بر اساس برآوردهای تخصصی، بیش از ۴۰ درصد انرژی مصرفی کشور در ساختمانها مصرف میشود.
طبق مقررات ملی ساختمان، اجرای مبحث ۱۹ که به صرفهجویی در مصرف انرژی اختصاص دارد، در ساختوسازها الزامی است با این حال گزارشهای کارشناسی نشان میدهد اجرای کامل این مقررات در بسیاری از پروژههای ساختمانی با ضعف نظارتی روبهرو است.
ضعف در عایقبندی حرارتی و استفاده از تجهیزات پرمصرف و فرسودگی گسترده در بافتهای شهری موجب شده است ساختمانها سهم قابل توجهی در افزایش مصرف برق در تابستان و مصرف گاز در زمستان داشته باشند. کارشناسان معتقدند اجرای دقیق استانداردهای انرژی در ساختمانها میتواند بخش قابل توجهی از مصرف برق و گاز شهری را کاهش دهد.
ناهمخوانی شهرسازی و اقلیم
محمدرضا آقازاده، از کارشناسان حوزه شهرسازی معتقد است: یکی از مهمترین چالشها در این زمینه، نبود نگاه برنامهای به موضوع انرژی در طرحهای توسعه شهری است.
به گفته وی «در بسیاری از طرحهای توسعه شهری از جمله طرحهای جامع، تفصیلی و حتی برنامههای آمایش سرزمین، الگوهای بهنسبت مشابهی از شبکه معابر، تراکم ساختمانی و نحوه استقرار ساختمانها برای شهرهای مختلف کشور در نظر گرفته میشود در حالی که شرایط اقلیمی و الگوی مصرف انرژی در مناطق مختلف ایران تفاوتهای قابل توجهی دارد.»
این کارشناس عنوان میکند: در شرح خدمات طرحهای توسعه شهری در عمل فصل مستقلی برای تحلیل و برنامهریزی مصرف انرژی پیشبینی نشده است، به همین دلیل حتی اگر اطلاعاتی درباره مصرف انرژی در مطالعات پایه وجود داشته باشد، در مرحله طراحی و سیاستگذاری شهری به برنامه عملیاتی تبدیل نمیشود.
به گفته آقازاده در کنار خلأ برنامهای، نبود چارچوب نهادی و حقوقی مشخص نیز از موانع جدی در مسیر بهینهسازی مصرف انرژی در شهرهاست «در حال حاضر ضوابط الزامآور مشخصی در بسیاری از اسناد و مقررات شهری برای مدیریت انرژی در مقیاس شهر وجود ندارد که در چنین شرایطی حتی مطالعات تخصصی و پژوهشهای دانشگاهی نیز به مرحله اجرا نمیرسند، زیرا سازوکار نهادی برای پیگیری و نظارت بر اجرای آنها تعریف نشده است.»
ضعف آموزش عمومی و تخصصی در شهرها
وی با اشاره به ضعف آموزش عمومی و تخصصی در شهرها میگوید: در بسیاری از کشورها رشتههای تخصصی در حوزه شهرسازی انرژی یا طراحی شهری مبتنی بر بهرهوری انرژی ایجاد شده است، اما در نظام آموزشی شهرسازی ایران چنین رویکردی هنوز بهطور جدی شکل نگرفته و موجب شده است بسیاری از مهندسان و مشاوران شهری با ابزارهای تحلیل و شبیهسازی مصرف انرژی در مقیاس شهری آشنایی کافی نداشته باشند.
در کنار این چالشهای ساختاری، مدیریت هوشمند انرژی نیز به عنوان یکی از مسیرهای مهم اصلاح الگوی مصرف در شهرها مطرح میشود.
فرهاد خسروانی، مدیر مطالعات خدمات شهری و محیطزیست مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران در گفتوگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به افزایش تقاضای انرژی در شهرها میگوید: با رشد سریع شهرنشینی و افزایش جمعیت شهری، مدیریت انرژی به یکی از مهمترین موضوعات در مدیریت شهری تبدیل شده است؛ انرژی در واقع شریان حیاتی شهرهاست و مدیریت صحیح آن میتواند به کاهش هزینههای شهری، بهبود کیفیت زندگی شهروندان و کاهش آثار زیستمحیطی کمک کند.
وی معتقد است: یکی از مهمترین مسیرهای بهبود مدیریت انرژی در شهرها، حرکت به سمت استفاده گستردهتر از انرژیهای تجدیدپذیر است. «منابع انرژی پایدار همچون انرژی خورشیدی، بادی، زیستتوده و زمینگرمایی میتوانند نقش مهمی در تأمین انرژی شهرها ایفا کنند. برای نمونه استفاده از پنلهای خورشیدی در ساختمانهای عمومی و مسکونی میتواند بخشی از نیاز انرژی شهری را تأمین کند و وابستگی به سوختهای فسیلی را کاهش دهد.»
خسروانی بر نقش ساختمانها در مصرف انرژی شهری تأکید میکند و ادامه میدهد: ساختمانها یکی از بزرگترین مصرفکنندگان انرژی در شهرها هستند؛ شهرداریها میتوانند از طریق تدوین و اجرای مقررات ساختمانی کارآمد، مصرف انرژی در ساختمانهای جدید را کاهش دهند و همزمان برنامههایی برای بهینهسازی ساختمانهای موجود اجرا کنند.
به گفته این کارشناس، فناوریهای نوین نیز ظرفیت قابل توجهی برای مدیریت انرژی شهری ایجاد کردهاند و استفاده از سامانههای هوشمند مدیریت انرژی، اینترنت اشیا برای پایش مصرف و تحلیل دادههای بزرگ میتواند الگوهای مصرف انرژی را شناسایی و به کاهش هدررفت منابع کمک کند.
وی تاکید میکند: این فناوریها به مدیران شهری امکان میدهد مصرف انرژی در بخشهای مختلف شهر را بهصورت دقیق رصد و مدیریت کنند.
این کارشناس شهرسازی عنوان میکند: اجرای سیاستهای بهینهسازی انرژی در شهرها با چالشهایی نیز روبهرو است؛ محدودیت منابع مالی، مقاومت در برابر تغییر و کمبود آگاهی عمومی از جمله موانعی است که اجرای این سیاستها را دشوار میکند.
به باور خسروانی استفاده از مشوقهای مالی، جذب سرمایهگذاری بخش خصوصی و اجرای برنامههای آموزشی برای شهروندان میتواند مسیر اجرای این سیاستها را هموار کند.
فاصله میان قانون و اجرا
بررسیها درباره قوانین و اسناد بالادستی نشان میدهد که شهرهای ایران با کمبود قانون در حوزه مدیریت انرژی روبهرو نیستند؛ از قانون هوای پاک گرفته تا قانون توسعه حملونقل عمومی و مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان، اسناد قانونی متعددی در این زمینه وجود دارد.
با این حال آنچه بیش از همه به چشم میآید، فاصله میان قانون و اجراست؛ به باور متخصصان اگر مدیریت شهری بتواند در محورهایی همچون اصلاح الگوی توسعه شهری، تقویت حملونقل عمومی، اجرای سختگیرانه مقررات ساختمانی، کاهش هدررفت آب، توسعه فناوریهای هوشمند و فرهنگسازی مصرف اقدام مؤثر انجام دهد، شهرها میتوانند نقش تعیینکنندهای در کاهش مصرف آب، برق و سوخت ایفا کنند.
نظر شما