به گزارش خبرگزاری ایمنا، در معماری ایران، سنگها فقط بر هم چیده نشدهاند؛ هر کدام حامل روایتی از ایمان و فرهنگ هستند. اگر در میان گنبدهای فیروزهای، کتیبههای پیچان و کاشیهای درخشان مساجد و آرامگاههای تاریخی این سرزمین قدم بزنید، نامی بارها و بارها تکرار میشود؛ نام حضرت علی (ع)، نامی که قرنهاست نهتنها در دلها، بلکه در تاروپود معماری ایرانی جاری است و از پیوند عمیق فرهنگ این سرزمین با مکتب علوی حکایت میکند.
حضور حضرت علی (ع)، نخستین امام شیعیان و وصی پیامبر اکرم (ص) در معماری ایران حضوری گسترده و ماندگار دارد. از کتیبههای مساجد بزرگ گرفته تا تزئینات گچبری، کاشیکاری و حتی سنگمزارهای تاریخی، نام و القاب این امام همام در جایجای بناهای تاریخی دیده میشود؛ نشانهای از ارادت دیرینه ایرانیان به شخصیت و آموزههای ایشان.
اکبر مظفری، پژوهشگر میراث فرهنگی با بیان اینکه شواهد تاریخی نشان میدهد که ارادت به حضرت علی (ع) در فرهنگ و هنر ایرانیان، پیش از رسمیت پیدا کردن تشیع در دوره صفوی نیز وجود داشته است، به خبرنگار ایمنا میگوید: در سفالهای بهدستآمده از مناطقی همچون خراسان و نیشابور، جملات و کلماتی منسوب به حضرت علی (ع) با ظرافت خاصی حکاکی شده است، این آثار نشان میدهد که کلام و آموزههای امام علی (ع) در فرهنگ و هنر مردم ایران حضور داشته و تنها محدود به متون مکتوب نبوده است.
به گفته وی، گستره این نشانهها تنها به ایران محدود نمیشود و در مناطقی از جهان اسلام نیز میتوان نمونههایی از آن را مشاهده کرد.
مظفری توضیح میدهد: در برخی آثار تاریخی سوریه بهویژه در شهر حلب، نمونههایی از کتیبهها و آثار هنری وجود دارد که نام حضرت علی (ع) در آنها بهصورت گسترده درج شده است.
جلوه نام علی (ع) در مساجد و کتیبهها
این پژوهشگر میراث فرهنگی با اشاره به معماری مساجد تاریخی ایران میگوید: در کتیبهها و تزئینات معماری بسیاری از مساجد تاریخی ایران از جمله مسجد کبود تبریز، مسجد جامع اصفهان و نیز در بناهای مذهبی شهرهایی همچون یزد، کرمان، خراسان و مشهدالرضا، نام حضرت علی (ع) و شعارهای مذهبی شیعی بهوفور دیده میشود.
وی ادامه میدهد: عباراتی همچون «لا اله الا الله، محمد رسولالله، علی ولیالله» در قالب کتیبههای کاشیکاری و گچبری در این بناها نقش بستهاند و به نوعی بیانگر هویت مذهبی و فرهنگی جامعه ایرانی در دورههای مختلف تاریخی هستند.
به گفته مظفری در برخی کتیبههای گنبدها و ایوانهای طلا که در دورههای صفوی و قاجار شکل گرفتهاند، القابی همچون «وصی رسولالله» و «اسدالله الغالب علیبنابیطالب» نیز دیده میشود که جلوهای از جایگاه والای امام علی (ع) در هنر و معماری اسلامی ایران است.
صفویه و اوجگیری هویت شیعی در معماری
با روی کار آمدن صفویان و رسمی شدن مذهب تشیع در ایران، این نشانهها در معماری ایرانی جلوهای آشکارتر و سازمانیافتهتر پیدا کرد. در این میان، اردبیل و مجموعه تاریخی شیخ صفیالدین اردبیلی به یکی از مهمترین مراکز تجلی این هویت مذهبی تبدیل شد.
مظفری در این ارتباط میگوید: مجموعه شیخ صفیالدین اردبیلی که امروزه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، تنها یک بنای تاریخی نیست، بلکه بازتابی از تفکر مذهبی و فرهنگی عصر صفوی به شمار میآید.
وی میافزاید: بررسی سنگمزارهای موجود در این مجموعه نشان میدهد که در بیش از ۸۰ درصد تزئینات آنها، در کنار آیات قرآن و روایات نبوی، احادیث و مناجاتنامههایی منسوب به حضرت علی (ع) نیز نقش بسته است.
به گفته این پژوهشگر، تقریباً تمام سنگمزارهای شخصیتهای مهم سیاسی و مذهبی مدفون در محوطه بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی با طراحیهای هندسی و خوشنویسیهای هنرمندانه، مزین به نام مبارک امام علی (ع) هستند.
وی ادامه میدهد: بلندترین کتیبههای این مجموعه در بناهایی همچون مقبره شاه اسماعیل صفوی، بنیانگذار دولت صفوی و نیز در برخی بناهای وابسته به این مجموعه با گچبریهای چشمگیر اجرا شدهاند که بخش مهمی از آنها برگرفته از متون دینی و آموزههای مکتب علوی است.
به گزارش ایمنا، شواهد تاریخی نشان میدهد که معماری ایران تنها عرصهای برای نمایش هنر و مهارت معماران نبوده، بلکه بستری برای بیان باورها و هویت مذهبی جامعه نیز به شمار میرفته است. نام حضرت علی (ع) در کتیبهها، گنبدها، کاشیکاریها و سنگمزارهای تاریخی ایران، همچون رشتهای نامرئی بسیاری از بناهای تاریخی این سرزمین را به یکدیگر پیوند میدهد؛ از سفالهای کهن خراسان تا گنبدهای باشکوه دوره صفوی.
نظر شما