به گزارش خبرگزاری ایمنا از خراسانرضوی، در مشهد، هرچه به حرم مطهر رضوی نزدیکتر میشوی، تاریخ هم خود را بیشتر نشان میدهد؛ نه فقط در صحن و رواقها، بلکه در کوچهها، گذرهاو بناهایی که شاید کمتر در کانون توجه باشند اما هرکدام بخشی از حافظه مذهبی این شهر را در خود نگه داشتهاند؛ گنبد خشتی یکی از همین بناهاست؛ آرامگاهی قدیمی که در شمال حرم سالهاست در سکوت، روایتگر بخشی از جایگاه سادات موسوی و ساختار اجتماعی مشهد در سدههای گذشته شده است.
این بقعه تاریخی، آرامگاه امیر سلطان غیاثالدین محمدبن موسیبنجعفر(ع) است، شخصیتی که در منابع محلی و روایتهای تاریخی از او به عنوان یکی از نقبای سادات موسوی مشهد یاد شده است. نقبا در گذشته، تنها چهرههایی مذهبی یا خاندانی نبودند، آنها در بسیاری از شهرهای اسلامی، نقش واسطه اجتماعی، مرجع اعتماد عمومی و نماینده منزلت سادات را برعهده داشتند. در مشهد نیز عنوان نقیب سادات فقط یک لقب تشریفاتی نبود، بلکه نشانی از نفوذ اجتماعی، اعتبار مذهبی و احترام عمومی به شمار میرفت.
از همین منظر، اهمیت گنبد خشتی تنها به این نیست که آرامگاه فردی محترم از سادات موسوی است؛ این بنا در واقع، پنجرهای به بخشی از تاریخ کمتر دیده شده باز میکند، تاریخی که در آن سادات و خاندانهای منتسب به اهل بیت(ع) نه فقط در حوزه مذهبی، بلکه در شکلدهی به مناسبات اجتماعی شهر نیز نقش ایفا میکردند.
بر پایه اطلاعات تاریخی، امیر سلطان غیاثالدین محمد در سال ۸۳۲ هجری قمری در مشهد درگذشت و در فاصلهای حدود ۵۰۰ متر در شمال حرم مطهر رضوی به خاک سپرده شد.
در همان دوره، بنایی آجری بر مزار او ساخته شد که بعدها به نام گنبد خشتی شناخته شد، نامی که به ظاهر ساده و مصالح اصلی این بنا اشاره دارد. ساختار معماری بنا، آن را در شمار آثار متعلق به دوره تیموری قرار میدهد، دورهای که در آن، مشهد نیز همچون دیگر شهرهای مهم خراسان، شاهد گسترش بناهای مذهبی و آرامگاهی بود.
گنبد خشتی امروز در مجاورت خیابان طبرسی و در کنار کوچهای به همین نام قرار دارد، محدودهای که همچنان بخشی از هویت تاریخی مشهد را با خود حفظ کرده است. قرار گرفتن این بنا در یکی از محلههای قدیمی شهر موجب شده است که گنبد خشتی فقط یک اثر تاریخی جدا افتاده نباشد، بلکه در متن زندگی شهری و حافظه محلی مردم جای بگیرد. برای بسیاری از اهالی قدیمی و زائرانی که با بافت اطراف حرم آشنا هستند، این بقعه تنها یک بنای کهن نیست، بنایی برای زیارت، نذر و توسل است.
همین پیوند زنده با مردم، مهمترین ویژگی گنبد خشتی است، بسیاری از بناهای تاریخی در گذر زمان به آثاری برای بازدید تبدیل میشوند اما برخی مکانها همچنان کارکرد معنوی و اجتماعی خود را حفظ میکنند. گنبد خشتی از همین دسته است. این بنا در عین آنکه به ثبت ملی رسیده و بخشی از میراث تاریخی کشور محسوب میشود، هنوز در ذهن و رفتار بخشی از مردم مشهد، جایگاهی فراتر از یک اثر معماری دارد. نذرهای مردمی، زیارتهای کوتاه، توقفهای گذرا برای دعا و احترام، نشان میدهد که این مکان همچنان در متن حیات مذهبی شهر حضور دارد.
این بقعه، نمونهای روشن از ظرفیتهای مغفول مانده مشهد در حوزه روایتگری شهری و گردشگری فرهنگی است، در سالهای که توجه به بافت تاریخی و معرفی لایههای پنهانتر هویت شهرها اهمیت بیشتری پیدا کرده، گنبد خشتی میتواند به عنوان یکی از نقاط مهم در بازخوانی مشهد قدیم معرفی شود، جایی که در آن میتوان درباره تاریخ سادات سخن گفت، هم درباره معماری آرامگاهی تیموری و هم از رابطه مردم با مکانهای مقدس در زندگی روزمره حرف زد.
نظر شما