به گزارش خبرگزاری ایمنا، در ایران زمین، اعیاد و جشنهای بسیاری آمدهاندو رفتهاند، برخی در کتابهای تاریخ ماندهاند و برخی در خاطره نسلها، اما در میان همه مناسبتهایی که قرنها بر این سرزمین گذشته است، کمتر جشنی را میتوان پیدا کرد که همچون عید غدیر همزمان در حافظه تاریخی، فرهنگ مردمی، آیینهای خانوادگی و مناسبات اجتماعی ریشه دوانده باشد.
غدیر برای ایرانیان تنها یادآور واقعه تاریخی در سرزمین حجاز نیست، روایت زندهای است که بیش از هزار سال در کوچهها، بازارها، خانهها، مساجد و میدانهای شهرهای ایران جریان داشته است؛ از روزگاری که کاروانهای تجاری در بازارهای اصفهان و تبریز خبر فرارسیدن عید غدیر را به یکدیگر میدادند تا امروز که میلیونها نفر در خیابانهای شهرهای مختلف برای برگزاری جشنهای مردمی گرد هم میآیند، این عید همواره یکی ار پررنگترین جلوههای هویت شیعی و فرهنگ ایرانی بوده است.
آنچه غدیر را در ایران متمایز میکند، تنها جنبه مذهبی آن نیست، بلکه مجموعهای از آیینها، سنتها، آداب اجتماعی و میراث فرهنگی است که طی قرنها شکل گرفته و نسل به نسل منتقل شده است. برای بررسی این میراث فرهنگی و تاریخی با ایمان صالحی، یکی از پژوهشگران تاریخ ایران اسلامی به گفتوگو نشستهایم.
از آلبویه تا صفویه؛ زمانی که غدیر به جشن عمومی تبدیل شد
وی در ابتدای گفتوگو با اشاره به جایگاه ویژه غدیر در تاریخ ایران میگوید: بسیاری تصور میکنند آیینهای غدیر، پدیدهای متعلق به روزگار معاصر است، در حالی که اسناد تاریخی نشان میدهد، ایرانیان دستکم از هزار سال پیش این عید را با شکوه و گستردگی گرامی میداشتند. غدیر در ایران تنها یک مراسم عبادی نبود؛ یک رویداد اجتماعی بزرگ به شمار میرفت که طی آن مردم به دیدار یکدیگر میرفتند، به نیازمندان کمک میکردند و جشنهای عمومی برپا میشد.
به گفته این پژوهشگر، نقطه عطف گسترش آیینهای عمومی غدیر را باید در دوره آلبویه جستوجو کرد.
وی توضیح میدهد: منابع تاریخی نشان میدهند که از قرن چهارم هجری به بعد، مراسم غدیر به شکل گستردهتری در شهرهای ایران برگزار میشد. در این دوره بازارها آذین میشدند و مردم با پوشیدن لباسهای نو در جشنها شرکت میکردند، اما اوج شکوفایی این آیینها در دوره صفویه رخ داد؛ زمانی که غدیر به یکی از مهمترین اعیاد رسمی کشور تبدیل شد.
صالحی میافزاید: در اصفهان صفوی، چند روز پیش از عید غدیر، بازارها حال و هوای متفاوتی پیدا میکرد. مغازهها چراغانی میشدند و شاعران و مداحان در میدانها و گذرهای شهر به اجرای برنامه میپرداختند. برخی سفرنامهنویسان اروپایی نیز به این جشنها اشاره کردهاند و از حضور گسترده مردم در مراسم غدیر سخن گفتهاند.
یکی از بخشهای کمتر شناختهشده فرهنگ غدیر در ایران، سنت «غدیریهخوانی» است. این پژوهشگر تاریخ ایران اسلامی در این باره میگوید: در گذشته شاعران بسیاری قصایدی درباره واقعه غدیر و فضائل امیرالمؤمنین(ع) میسرودند که به غدیریه مشهور بود. در شب و روز عید، این اشعار در محافل عمومی خوانده میشد. گاهی یک مجلس غدیریهخوانی ساعتها طول میکشید و مردم از نقاط مختلف شهر برای شنیدن آن حضور پیدا میکردند.
به گفته وی، این سنت در شهرهایی همچون اصفهان، کاشان، قم، تبریز و مشهد از رونق قابل توجهی برخوردار بود.
عقد اخوت؛ سنتی که امروز کمتر از آن شنیده میشود
در میان آیینهای تاریخی غدیر، شاید هیچکدام به اندازه «عقد اخوت» برای نسل امروز ناشناخته نباشد. پژوهشگر تاریخ ایران اسلامی در توضیح این رسم میگوید:در روز غدیر، دو نفر با خواندن دعاهای مخصوص، پیمان برادری میبستند. این پیمان تنها جنبه نمادین نداشت؛ بلکه افراد خود را موظف میدانستند در مشکلات و دشواریهای زندگی در کنار یکدیگر باشند. در برخی مناطق ایران، این رابطه حتی از برخی پیوندهای خویشاوندی نیز مستحکمتر تلقی میشد.
به گفته وی، یکی از سنتهایی که هنوز در بسیاری از شهرها باقی مانده، آیین دیدار با سادات در روز غدیر است.
صالحی میگوید: در شهرهایی همچون یزد، اردکان، نائین، کاشان و بخشهایی از خراسان، مردم در روز غدیر به دیدار خانوادههای سادات میرفتند. خانههای سادات از صبح تا شب پذیرای مهمانان بود و کودکان نیز از بزرگان خانواده عیدی دریافت میکردند.
وی معتقد است این سنت در واقع تلفیقی از احترام اجتماعی و باورهای مذهبی بوده و نقش مهمی در تقویت پیوندهای اجتماعی ایفا میکرده است.
این پژوهشگر با اشاره به تنوع آیینهای غدیر در مناطق مختلف کشور میگوید: هر منطقه از ایران، رنگ و بوی خاص خود را به این عید بخشیده است. در آذربایجان، عاشیقها با اشعار ترکی و موسیقی سنتی واقعه غدیر را روایت میکردند. در خوزستان، اطعامهای گسترده و مضیفهای مردمی بخش مهمی از مراسم را تشکیل میداد. در یزد و کاشان، دیدارهای خانوادگی و تکریم سادات اهمیت ویژهای داشت و در مشهد نیز بسیاری از مراسم حول محور بارگاه امام رضا(ع) برگزار میشد.
وی ادامه میدهد: حتی در برخی روستاهای ایران رسم بود که مردم شب عید غدیر بر بام خانهها چراغ روشن میکردند. در برخی مناطق نیز خیران محلی هزینه اطعام عمومی را از محل موقوفات تأمین میکردند تا همه مردم در شادی عید سهیم باشند.
چرا غدیر در ایران ماندگار شد؟
اما راز ماندگاری غدیر در فرهنگ ایرانی چیست؟ این پژوهشگر در پاسخ به این پرسش میگوید: دلیل ماندگاری غدیر این است که این عید تنها در سطح یک مناسبت مذهبی باقی نماند. مردم مفاهیمی همچون بخشش، مهربانی، صلهرحم، کمک به نیازمندان و همبستگی اجتماعی را با آن پیوند زدند. به همین دلیل غدیر وارد زندگی روزمره مردم شد و توانست در طول قرنها استمرار پیدا کند.
وی معتقد است بسیاری از سنتهایی که امروز در قالب جشنهای بزرگ مردمی مشاهده میکنیم، ادامه همان آیینهایی است که صدها سال پیش در شهرهای مختلف ایران شکل گرفته بود.
به گزارش ایمنا، شاید به همین دلیل است که غدیر را میتوان یکی از زندهترین آیینهای فرهنگی ایران دانست؛ جشنی که از دل تاریخ برخاسته، نسلهای مختلف آن را پاس داشتهاند و هنوز نیز در کوچهها، خانهها و میدانهای این سرزمین جریان دارد؛ جشنی که نهتنها در صفحات تاریخ، بلکه در حافظه جمعی ایرانیان جای گرفته است.
نظر شما