به گزارش خبرگزاری ایمنا، در جوامع امروزی، مصرف دخانیات دیگر تنها یک عادت فردی یا رفتار تفننی تلقی نمیشود، بلکه پدیدهای چندبعدی است که ریشههای روانی، تربیتی، اجتماعی و فرهنگی متعددی دارد. پژوهشگران حوزه علوم رفتاری بر این باورند که آغاز مصرف دخانیات بهطور معمول نتیجه یک تصمیم ناگهانی نیست، بلکه فرایندی تدریجی است که تحت تأثیر عوامل مختلف شکل میگیرد و در این میان، استرس و اضطراب از جمله مهمترین متغیرهایی است که میتوانند افراد را به سمت تجربه نخستین مصرف دخانیات سوق دهند.
زندگی در عصر حاضر با سرعت، رقابت و تغییرات گسترده همراه است و افراد از سنین پایین با فشارهای تحصیلی، انتظارات خانوادگی و دغدغههایی روبهرو میشوند که این شرایط گاه سطح تنش روانی را افزایش میدهد و احساس ناامنی یا نگرانی را در افراد تقویت میکند. هنگامی که راهکارهای سالم برای مدیریت این فشارها وجود نداشته باشد، احتمال روی آوردن به رفتارهای پرخطر افزایش مییابد.
استرس به خودی خود پدیدهای منفی نیست و در بسیاری از مواقع میتواند عاملی برای رشد و پیشرفت باشد، اما زمانی که شدت یا تداوم آن از توان سازگاری فرد فراتر رود، آثار نامطلوبی بر سلامت روان و رفتارهای اجتماعی برجای میگذارد. اضطراب نیز به عنوان یکی از پیامدهای رایج فشارهای روانی، میتواند توانایی تصمیمگیری منطقی و کنترل هیجانات را کاهش دهد و در چنین شرایطی، برخی افراد به دنبال راههایی برای کسب آرامش موقت میگردند.
مصرف دخانیات یکی از رفتارهایی است که گاهی به اشتباه بهعنوان ابزاری برای کاهش تنش شناخته میشود. بسیاری از افراد بهویژه نوجوانان و جوانان، تصور میکنند سیگار میتواند احساس آرامش، تمرکز یا رهایی از نگرانی را برای آنان فراهم کند و این باور اگرچه ممکن است در کوتاهمدت احساس تسکین ایجاد کند، اما در بلندمدت زمینه وابستگی جسمی و روانی را فراهم میسازد و مشکلات جدیدی را به وجود میآورد.
مصرف دخانیات؛ راهی برای فرار موقت از فشارهای روانی / نظریه خوددرمانی چه میگوید؟
فاطمه خدادادی، روانشناس بالینی با بیان اینکه در دنیای امروز، استرس و اضطراب به عنوان دو عامل مهم روانشناختی، زندگی بسیاری از افراد را تحت تأثیر قرار داده است، به خبرنگار ایمنا میگوید: فشارهای تحصیلی، مشکلات خانوادگی، نگرانیها و چالشها میتوانند سطح تنش روانی افراد را افزایش دهند؛ در چنین شرایطی، برخی افراد برای کاهش ناراحتیهای روانی خود به رفتارهایی روی میآورند که ممکن است در کوتاهمدت آرامشبخش به نظر برسند. یکی از این رفتارها، مصرف دخانیات است که اغلب به عنوان راهی برای فرار موقت از فشارهای روانی شناخته میشود.
وی با بیان اینکه افراد مضطرب بهطور معمول در مدیریت هیجانات منفی با دشواری بیشتری روبهرو هستند، میافزاید: زمانی که فرد احساس نگرانی، ترس یا تنش شدید را تجربه میکند، به دنبال راهکارهایی برای کاهش این احساسات میشود و در این میان، سیگار و سایر مواد دخانی ممکن است بهدلیل تأثیرات کوتاهمدت نیکوتین بر سیستم عصبی، احساس آرامش نسبی ایجاد و فرد را به مصرف دوباره ترغیب کنند.
روانشناس بالینی با بیان اینکه یکی از نظریههای مطرح در این زمینه، نظریه خوددرمانی است، تصریح میکند: بر اساس این دیدگاه، برخی افراد برای مقابله با اضطراب و ناراحتیهای روانی از مواد مختلف از جمله دخانیات استفاده میکنند. این افراد تصور میکنند که مصرف سیگار میتواند تنشهای درونی آنها را کاهش دهد، در حالی که این اثر موقتی است و در بلندمدت ممکن است وابستگی و مشکلات روانی بیشتری ایجاد کند.
افرادی که مهارتهای مقابلهای ضعیفتری دارند، بیشتر در معرض مصرف دخانیات قرار میگیرند
خدادادی با اشاره به اینکه تحقیقات روانشناختی نشان داده است که افرادی که از مهارتهای مقابلهای ضعیفتری برخوردار هستند، بیشتر در معرض شروع مصرف دخانیات قرار دارند، ادامه میدهد: زمانی که فرد نتواند استرس را از طریق روشهای سالم مانند ورزش، گفتوگو، حل مسئله یا مدیریت هیجان کنترل کند، احتمال گرایش او به رفتارهای ناسالم افزایش مییابد، بنابراین ضعف در مهارتهای مقابلهای میتواند زمینهساز آغاز مصرف دخانیات باشد.
وی با بیان اینکه از سوی دیگر، اضطراب اجتماعی نیز نقش مهمی در این فرایند دارد، میگوید: برخی نوجوانان و جوانان برای پذیرفته شدن در جمع دوستان یا کاهش احساس خجالت و نگرانی در موقعیتهای اجتماعی به مصرف سیگار روی میآورند. آنها ممکن است تصور کنند که سیگار کشیدن اعتمادبهنفس بیشتری به آنها میدهد یا باعث میشود در گروه همسالان مقبولتر به نظر برسند.
روانشناس بالینی با بیان اینکه استرس و اضطراب از مهمترین عوامل روانشناختی مؤثر در شروع مصرف دخانیات محسوب میشوند، اضافه میکند: تقویت مهارتهای مقابله با استرس، آموزش مدیریت هیجان و افزایش آگاهی افراد درباره پیامدهای مصرف دخانیات میتواند نقش مؤثری در پیشگیری از این رفتار داشته باشد و توجه به سلامت روان و مداخلات زودهنگام نیز از راهکارهای اساسی برای کاهش گرایش افراد به مصرف دخانیات بهشمار میرود.
تربیت صحیح از مهمترین عوامل شکلگیری رفتارهای سالم و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی است
زهره سادات کاظمی، روانشناس و مشاور تربیتی با بیان اینکه تربیت صحیح یکی از مهمترین عوامل در شکلگیری رفتارهای سالم و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی است، به خبرنگار ایمنا میگوید: در دوران کودکی و نوجوانی، افراد با موقعیتهای گوناگونی روبهرو میشوند که میتواند موجب ایجاد استرس و اضطراب شود. نحوه آموزش و حمایت خانواده، مدرسه و سایر نهادهای تربیتی در برخورد با این فشارها نقش تعیینکنندهای در انتخاب رفتارهای سالم یا ناسالم دارد و در این میان، مصرف دخانیات یکی از رفتارهایی است که ممکن است در نتیجه ناتوانی در مدیریت استرس شکل گیرد.
وی با بیان اینکه خانواده به عنوان نخستین محیط تربیتی، تأثیر عمیقی بر شیوه رویارویی فرزندان با مشکلات دارد، میافزاید: کودکانی که در محیطی سرشار از تنش، تعارض و کمبود حمایت عاطفی رشد میکنند، آسیبپذیری بیشتری در برابر اضطراب دارند. اگر این کودکان مهارتهای لازم برای کنترل هیجانات و حل مشکلات را نیاموزند، ممکن است در دوره نوجوانی به رفتارهایی همچون مصرف دخانیات روی آورند تا فشارهای روانی خود را کاهش دهند.
روانشناس و مشاور تربیتی تصریح میکند: مدرسه نیز در این زمینه نقش مهمی ایفا میکند و فشارهای تحصیلی، رقابتهای آموزشی و نگرانی از موفقیت یا شکست میتوانند منبعی برای استرس دانشآموزان باشند. زمانی که نظام آموزشی تنها بر عملکرد تحصیلی تأکید کند و به آموزش مهارتهای زندگی توجه کافی نداشته باشد، برخی دانشآموزان در رویارویی با تنشها به دنبال راههای ناسالم برای آرامسازی خود خواهند رفت.
استرس و اضطراب چه زمانی به عامل شروع مصرف دخانیات تبدیل میشود؟
کاظمی با بیان اینکه آموزش مهارتهای زندگی یکی از مؤثرترین روشهای پیشگیری از مصرف دخانیات است، ادامه میدهد: مهارتهایی همچون حل مسئله، تصمیمگیری، خودآگاهی، کنترل هیجان و مدیریت استرس به نوجوانان کمک میکند تا در شرایط دشوار انتخابهای سالمتری داشته باشند. افرادی که این مهارتها را آموختهاند، توانایی بیشتری در مقابله با فشارهای روانی و اجتماعی دارند.
وی میگوید: علاوه بر خانواده و مدرسه، گروه همسالان نیز تأثیر تربیتی قابل توجهی بر رفتار نوجوانان دارد و نوجوانی که در شرایط استرسزا قرار دارد، ممکن است برای کسب حمایت یا پذیرش اجتماعی به دوستان خود وابسته شود. اگر گروه دوستان نگرش مثبتی نسبت به دخانیات داشته باشند، احتمال شروع مصرف سیگار در فرد افزایش مییابد، بنابراین هدایت صحیح روابط اجتماعی نوجوانان اهمیت زیادی دارد.
روانشناس و مشاور تربیتی با بیان اینکه استرس و اضطراب زمانی میتواند به عامل شروع مصرف دخانیات تبدیل شود که آموزشهای تربیتی لازم برای مدیریت آنها وجود نداشته باشد، اضافه میکند: خانواده، مدرسه و جامعه با ایجاد محیطی حمایتی و آموزش مهارتهای مقابلهای میتوانند از گرایش نوجوانان و جوانان به دخانیات جلوگیری کنند و از این رو پیشگیری تربیتی یکی از مؤثرترین راهکارها برای کاهش مصرف دخانیات در نسل جوان محسوب میشود.
از منظر تربیتی، نحوه آموزش مهارتهای زندگی و مدیریت هیجان نقش تعیینکنندهای در روبهرو شدن افراد با استرس دارد. خانواده، مدرسه و سایر نهادهای آموزشی در صورتی که نتوانند مهارتهای مقابلهای مناسب را به نسل جوان منتقل کنند، ناخواسته زمینه گرایش آنان به راهکارهای ناسالم را افزایش خواهند داد و به همین دلیل، پیشگیری از مصرف دخانیات تنها با هشدار درباره مضرات آن امکانپذیر نیست و نیازمند آموزش شیوههای سالم مقابله با فشارهای روانی است.
از سوی دیگر، یافتههای روانشناسی نشان میدهد افرادی که از حمایت عاطفی کمتری برخوردارند یا در بیان احساسات خود با مشکل روبهرو هستند، آسیبپذیری بیشتری در برابر مصرف دخانیات دارند. این افراد ممکن است سیگار را به عنوان راهی برای کاهش تنشهای درونی یا فرار از احساسات ناخوشایند انتخاب کنند، بنابراین شناخت عوامل روانی مؤثر بر این رفتار از اهمیت ویژهای برخوردار است.
بررسی ارتباط میان استرس، اضطراب و مصرف دخانیات میتواند به درک بهتر دلایل آغاز این رفتار کمک کند. شناخت این عوامل نهتنها برای پژوهشگران و متخصصان علوم تربیتی و روانشناسی اهمیت دارد، بلکه برای خانوادهها، معلمان و سیاستگذاران حوزه سلامت نیز ضروری است، زیرا پیشگیری مؤثر زمانی امکانپذیر خواهد بود که ریشههای اصلی مسئله به درستی شناسایی شوند.
مطالعه نقش استرس و اضطراب در شروع مصرف دخانیات میتواند چشمانداز روشنتری از عوامل زمینهساز این پدیده ارائه دهد و راهکارهای علمی و عملی مناسبی برای کاهش گرایش افراد بهویژه نوجوانان و جوانان، به مصرف دخانیات در اختیار جامعه قرار دهد.
نظر شما