به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، جنگهای معاصر بهطور فزایندهای از میدانهای باز نبرد به بافت متراکم شهرها منتقل شدهاند. این تغییر الگو، بازسازی شهرهای آسیبدیده را به چالشی فراتر از بازسازی و احیای ساختمانهای ویرانشده تبدیل کرده است. بر اساس آخرین دادههای معتبر بینالمللی در سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶، شهرها با بهرهگیری از تجارب تلخ گذشته و اتخاذ رویکردهای نوآورانه، خود را برای مقاومت در برابر تهدیدهای آینده آماده میکنند. بازسازی موفق، بر سه محور کلیدی «ارزیابی سیستماتیک ریسک و برنامهریزی بر پایه داده»، «تغییر کاربری خلاقانه سازههای تاریخی و استفاده مجدد از آوار جنگی» و در نهایت «بهکارگیری رویکردهای مردممحور با مشارکت فعال جوامع محلی» استوار است.
ضرورت گذار از بازسازی به بازسازی تابآور
برای دههها، رویکرد غالب در بازسازی پس از جنگ، تلاش برای بازگرداندن شهرها به وضعیت پیش از درگیری بود، اما این روش، نهتنها فرصتها را برای رفع نواقص ساختاری نادیده میگرفت، بلکه آسیبپذیریهای قبلی را نیز بازتولید میکرد. امروزه رویکردی نوین تحتعنوان «بازسازی بهتر از قبل (Building Back Better)» مورد تأکید نهادهای بینالمللی است. این رویکرد، ویرانی ناشی از جنگ را فرصتی بینظیر برای بازطراحی شهرها بهگونهای هوشمندتر، سبزتر و تابآورتر میداند. در ژانویه ۲۰۲۶، شورای امنیت سازمان ملل متحد با تصویب قطعنامه ۲۸۰۳، بر همین اصل برای بازسازی غزه تأکید کرد.
ارزیابی ریسک در میانه آتش: رویکرد پیشگیرانه اوکراین
یکی از مهمترین تحولات در عرصه بازسازی، حرکت به سمت برنامهریزی مبتنیبر داده حتی در زمان ادامه درگیری است. اوکراین بهعنوان آزمایشگاهی زنده برای این رویکرد عمل کرده است. بر اساس گزارش مجمع جهانی شهرها (World Urban Forum) در مه ۲۰۲۶، روششناسی «ارزیابی سریع ریسک (QRE)» زیر نظر دفتر سازمان ملل برای کاهش خطر بلایا (UNDRR) برای شرایط جنگی تطبیق داده شده است. شهرهای «ژیتومیر» و «کرمنچوک» بهعنوان شهرهای آزمایشی انتخاب شدهاند تا با استفاده از این روش، ضمن شناسایی مناطق پرخطر، استراتژیهای خود را برای اسکان میلیونها آواره داخلی توسعه دهند. این تجربه ثابت میکند که ابزارهای جهانی، در صورت تطبیق با دانش محلی، میتوانند راهگشای سیاستگذاری مسکن در شکنندهترین شرایط باشند.
ابعاد فاجعه: ارزیابی کمی خسارت در غزه
برای درک مقیاس بازسازی، ارزیابی دقیق خسارت حیاتی است. در آوریل ۲۰۲۶، اتحادیه اروپا، سازمان ملل و بانک جهانی، گزارش نهایی «ارزیابی سریع خسارت، تلفات و نیازها (RDNA)» را برای غزه منتشر کردند. این گزارش ابعاد فاجعه را بهصورت کمی ترسیم میکند؛ نیاز کل بازسازی طی ۱۰ سال آینده بیش از ۷۱ میلیارد دلار برآورد شده است. بیش از ۳۷۱ هزار واحد مسکونی تخریب شده یا آسیب دیده و اقتصاد غزه ۸۴ درصد کوچک شده است. این گزارش بهصراحت هشدار میدهد که بدون برقراری آتشبس پایدار، دسترسی بدون مانع بشردوستانه و ایجاد یک سیستم مالی شفاف، چشمانداز بازسازی با شکست روبهرو خواهد شد.
هوشمندسازی و حکمرانی: الگوی شهر بغداد
در سوی دیگر جهان، بغداد بهعنوان نمونهای از کاربرد فناوری در حکمرانی شهری مطرح است. در مطالعهای که در مجله معتبر علمی «,مرزهای شهرها پایدار (Frontiers in Sustainable Cities)» منتشر شده، چارچوب «ابتکار شهر هوشمند و پایدار بغداد (SSCB-App)» معرفی شده است. این ابتکار با یکپارچهسازی دادههای لحظهای از هشت حوزه حیاتی شامل انرژی، آب، ترافیک و بهداشت، یک داشبورد تعاملی برای مدیران شهری فراهم میکند. این سیستم با شبیهسازی سناریوهای مختلف، امکان پیشبینی کمبودها و گرفتن تصمیمهای پیشگیرانه را فراهم میآورد. این چارچوب که بهطور مستقیم با اهداف توسعه پایدار سازمان ملل مرتبط است، بهعنوان الگویی قابل انتقال برای سایر شهرهای آسیبدیده از درگیری همچون موصل یا حلب طراحی شده است.
هنر تغییر کاربری: بانکر سبز هامبورگ
یکی از خلاقانهترین رویکردها در بازسازی، تغییر کاربری سازههای نظامی باقیمانده از جنگ است. پروژه «بانکر سبز هامبورگ (Grüner Bunker)» در آلمان، گواه این مدعاست. این سازه بتنی بزرگ که در جنگ جهانی دوم بهعنوان پناهگاه ضدهوایی ساخته شده بود، در سال ۲۰۲۵ به یک «کوه سبز» عمومی تبدیل شد. دیوارهای ضخیم آن اکنون بهعنوان توده حرارتی عمل میکند و هتل، رستوران و باغ پشتبام با بیش از ۲۳ هزار گیاه را در خود جای داده است. این پروژه که برنده جوایز معتبری همچون MIPIM Award 2025 در بخش «بهترین تغییر کاربری» شده است، با بهرهگیری از سیستم مدیریت آب باران به سبک «شهر اسفنجی»، نشان میدهد که چگونه میتوان بناهای خشن نظامی را به قلبهای تپنده پایداری شهری تبدیل کرد.
از آوار تا بومشناسی: پارک تپه قیام ورشو
در ورشو، پایتخت لهستان، رویکردی مشابه اما متفاوت در قبال آوارهای جنگی بهکار رفت. «تپه قیام ورشو» که در اصل محل انباشت آوار ساختمانهای ویران شده در جنگ جهانی دوم بود، در سال ۲۰۲۵ به یک پارک عمومی تبدیل شد. در این پروژه نوآورانه، به جای پاکسازی کامل آوار، از «بتن آوار (rubble-concrete)» برای ساخت المانهای پارک استفاده و پوشش گیاهی خود رو که طی دههها روی تپه رشد کرده بود، حفظ شد. این پارک که تصویر آن روی جلد نشریه تخصصی
«ساختوساز. فناوری. معماری (Budownictwo. Technologie. Architektura) قرار گرفته، یک مدل موفق از اقتصاد دایرهای در بازسازی شهری است؛ جایی که آوار جنگی از یک بار زیستمحیطی به دارایی ارزشمند برای فضای سبز و یادمانی عمومی تبدیل میشود.
نتیجهگیری و توصیههای سیاستی
مجموعه مطالعات موردی بررسی شده در این گزارش از ارزیابی ریسک در اوکراین و غزه گرفته تا بازسازی هوشمند در بغداد و تغییر کاربری خلاقانه در هامبورگ و ورشو، همه حاکی از یک حقیقت واحد است؛ اینکه دوران بازسازی «آجر و ملات» به پایان رسیده است و شهرهای آسیبدیده از جنگ در حال تبدیل شدن به پیشرفتهترین آزمایشگاههای جهان برای نوآوری شهری هستند. بر این اساس، به سیاستگذاران و نهادهای بینالمللی توصیه میشود که با برنامهریزی پیشگیرانه، منتظر پایان درگیری نمانند. فرایند ارزیابی ریسک و برنامهریزی تابآوری باید حتی در مناطق فعال جنگی آغاز شود. از سوی دیگر منطبق با دانش بومی عمل کنند؛ ابزارهای جهانی باید با مشارکت جوامع محلی تطبیق داده شوند تا در زمینه ویژه هر شهر مؤثر واقع شوند.
بهرهگیری از داراییهای موجود نیز ازجمله راهکارهای بازسازی شهرها پس از جنگ است؛ سازههای جنگی و آوارها را نه بهعنوان زباله، بلکه بهعنوان فرصتی برای اقتصاد دایرهای و ایجاد فضاهای عمومی تابآور تلقی میشوند. شفافیت و مشارکت نیز نکتهای بسیار مهم در این زمینه است؛ بدون حکمرانی شفاف و مشارکت فعال مردم، هیچ طرح بازسازی، هرچند هوشمندانه، به موفقیت پایدار دست پیدا نخواهد کرد. ویرانههای امروز، پایههای شهرهای تابآور فردا خواهند بود، اما این موضوع مهم تنها در سایه عزم جمعی و بهرهگیری از خرد تجارب جهانی محقق خواهد شد.
نظر شما