به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، با گذر مکرر دمای کره زمین از آستانه ۱.۵ درجه سانتیگراد نسبت به دوره پیشاصنعتی، شهرها با موج گرمای کشندهای روبهرو شدهاند. آخرین راهبردهای تطبیقی، از اقدامات واکنشی اضطراری بهسمت مداخلات پیشگیرانه و سیستمی تغییر جهت دادهاند. ارکان اصلی این رویکرد نوین عبارتند از شبکههای خنککننده بر پایه طبیعت، مصالح خنک و سطوح بازتابنده، سیستمهای حرارتی آبی در مقیاس شهری، نقشهبرداری محلی و فوقمحلی از خطر گرما، قوانین طراحی شهری واکنشگرا به اقلیم و نوآوریهای واکنش اضطراری.
راهکارهای بر پایه طبیعت: بهرهگیری از زیرساخت سبز و آبی
نخستین و کلیدیترین راهبرد، توسعه شبکههای خنککننده بر پایه طبیعت است. شهرها از کاشت درختان تکخط بهسمت ایجاد راهروهای بههمپیوسته از سایه و خنککنندگی تبخیری حرکت کردهاند. نمونه برجسته این رویکرد پروژه «راهروهای سبز» در مدلین کلمبیاست. این پروژه شامل کاشت ۳۰ راهرو با پوشش متراکم گیاهی (بیش از ۲.۵ میلیون بوته و ۸۸۰۰ اصله درخت) در امتداد خیابانها و آبراهههاست. بر اساس مطالعه نشریه راهکارهای مبتنیبر طبیعت (Nature Based Solutions) در سال ۲۰۲۳، این راهروها طی سه سال دمای سطح را در گرمترین ماههای سال (مارس تا مه) بین ۶ تا ۸ درجه سانتیگراد کاهش دادهاند و دمای محیط در کل شبکه ۲ درجه پایین آمده است. اکنون سانتیاگو (شیلی) و جاکارتا (اندونزی) در حال بازتولید این الگو هستند.
در اروپا، شهر وین اتریش رویکردی مکمل را بهکار گرفته است. برنامه «خیابانهای خنک وین» بهطور موقت خیابانها را روی خودروها میبندد و سیستمهای مهپاش را همراه با مبلمان سبز موقت نصب میکند. دادههای شورای اقلیم وین (گزارش ۲۰۲۵) نشان میدهد در روزی با دمای ۳۸ درجه، خیابانهای دارای مهپاش و سایهبان گیاهی دمایی برابر ۲۷ درجه دارند؛ یعنی ۱۱ درجه خنکتر. سیستم مهپاش از آب شیرینشده استفاده میکند که رسوب باقی نمیگذارد و مصرف آن تنها ۱۰۰ لیتر در ساعت است.
علاوهبر این، شهرها به استفاده از «بامهای آبی» و «پارکهای اسفنجی» روی آوردهاند. برخلاف بامهای سبز، بامهای آبی آب باران را بهطور موقت ذخیره و از تبخیر آن برای خنکسازی استفاده میکنند. نمونه بارز این راهبرد در کپنهاگ دانمارک دیده میشود. طبق «طرح مدیریت بارانهای سیلآسا»، کپنهاگ میدان «تاسینگه پلاس» را به یک پارک اسفنجی با چمنهای گودرفته، حوضچههای ذخیره و پایههای مهپاش تبدیل کرده است. در جریان گرمای تابستان ۲۰۲۵ (۲۷ روز پیاپی با دمای بالای ۲۸ درجه)، دمای سطحی این پارک ۷ درجه خنکتر از مناطق مجاور با آسفالت باقی ماند و این پارک با ذخیره ۲۰۰۰ متر مکعبی آب باران، تا ۵ روز پس از بارندگی منطقه را خنک نگه میدارد.
مصالح خنک و سطوح بازتابنده: تغییر در بافت فیزیکی شهر
دومین رکن اساسی، جایگزینی مصالح سنتی جاذب گرما با سطوح بازتابنده و خنک است. امروزه مواد با بازتاب بالای خورشیدی و گسیل حرارتی مطلوب در چندین شهر بهصورت اجباری درآمدهاند. در لسآنجلس آمریکا، برنامه «روسازی خنک لسآنجلس» از سال ۲۰۱۹ آغاز شد و تا ۲۰۲۵ گسترش پیدا کرده است. این برنامه بیش از ۲۷ میلیون فوت مربع (۲.۵ میلیون متر مربع) از آسفالت را با پوشش بازتابنده خاکستری-سبز پوشانده است. پایش مستقل توسط آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا در سال ۲۰۲۵ کاهشی معادل ۳.۹ درجه سانتیگراد در دمای سطحی اوج نسبت به آسفالت معمولی ثبت کرده است. البته مطالعه ۲۰۲۴ در نشریهEnvironmental Research Letters هشدار داد که تشعشع بازتابشده میتواند بار گرمایی را روی عابران افزایش دهد؛ به همین دلیل لسآنجلس اکنون روسازی خنک را با سایبان درختان ترکیب میکند.
در سوی دیگر، شهر احمدآباد هند نخستین شهر جنوب آسیا بود که بام خنک را برای تمام ساختمانهای جدید اجباری کرد. بین ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵، شرکت شهری ۱۰هزار بام مسکونی کمدرآمد را با پوشش سفید بازتابنده بازسازی کرد. بر اساس گزارش C۴۰ Cities در مارس ۲۰۲۶، دمای داخلی خانههای بهینهسازیشده در ساعات اوج گرما (۴۵ درجه) بین ۴ تا ۶ درجه کمتر بوده و مرگومیر مرتبط با گرما در این محلهها طی موجگرمای ۲۰۲۵ حدود ۳۲ درصد کاهش داشته است. این نمونه نشان میدهد که مداخلات کمهزینه و مقیاسپذیر در بافت کالبدی شهر، تأثیر مستقیم بر سلامت شهروندان دارد.
سیستمهای حرارتی آبی در مقیاس شهری: سرمایش شبکهای پایدار
سومین راهبرد پیشرفته، جایگزینی تهویه مطبوع مجزا با سیستمهای متمرکز سرمایشی بر پایه آب است. پاریس فرانسه یکی از بزرگترین شبکههای «سرمایش رودخانهای» جهان با نام «کلیماسپیس» را اداره میکند. این سیستم آب رود سن را از طریق مبدل حرارتی پمپاژ و سپس آب خنکشده با دمای ۸ درجه را به بیش از ۷۰۰ ساختمان (از جمله بیمارستانها، موزه لوور و مسکن اجتماعی) توزیع میکند. در جریان موج گرمای آگوست ۲۰۲۵ (۴۲ درجه)، این شبکه دمای داخلی را بدون استفاده از سیستمهای تهویه معمولی زیر ۲۴ درجه نگه داشت. گزارش ۲۰۲۵ انجمن بینالمللی انرژی منطقهای نشان میدهد که این سیستم به ۶۰ درصد برق کمتری نسبت به چیلرهای معمولی هواخنک نیاز دارد.
در سنگاپور، شبکه سرمایش منطقهای در ناحیه مارینا بی (Marina Bay)، با استفاده از آب رودخانه سنگاپور و سرمایش آبهای عمیق دریا کار میکند. این شبکه ۱.۸ میلیون متر مربع مساحت زیربنا را پوشش میدهد. در جهش دمایی ۲۰۲۵ (۳۶ درجه با رطوبت ۸۰ درصد)، این شبکه با ۵۰ درصد انرژی مصرفی سیستمهای معمولی، سرمایش را تأمین کرد. اکنون سنگاپور برای همه مناطق تجاری جدید بالای ۵۰ هزار متر مربع، اتصال به سرمایش منطقهای را الزامی کرده است. این نمونهها نشان میدهد که بهرهگیری از منابع آبی موجود در طبیعت، همراه با زیرساختهای هوشمند توزیع، میتواند سرمایشی پایدار و کممصرف فراهم آورد.
نقشهبرداری فوقمحلی از خطر گرما: از هشدار عمومی تا هشدار محلهمحور
چهارمین رکن راهبردی، دقت بخشیدن به پیشبینی و هشدار است. هشدارهای عمومی تکبعدی کافی نیستند، زیرا گرمای شهری در محلههای مختلف تفاوت فاحش دارد. شهرها با تراکم بالای حسگرها، از تنوع دمایی درونشهری نقشهبرداری میکنند. در ریچموند ویرجینیای آمریکا، سال ۲۰۲۴ تعداد ۲۰۰ حسگر کمهزینه در ۲۴ محله بهعنوان بخشی از برنامه «هشدار حرارتی» اداره ملی اقیانوسی و جوی (NOAA) نصب شد. دادهها نشان داد محلههای قدیمی و کمدرآمد که پیشتر «خطکشی قرمز» شده بودند (مناطق محروم از سرمایهگذاری)، تا ۱۰ درجه گرمتر از مناطق مرفه با درختان انبوه هستند. بر این اساس، شهر «برنامه اقدام در برابر گرما (۲۰۲۵)» را با مراکز خنککننده هدفمند، اتوبوس رایگان به این مراکز و فعالسازی آستانههای هشدار پایینتر در محلههای داغ (۳۰ درجه به جای ۳۴ درجه) راهاندازی کرد.
در سویل اسپانیا، گامی فراتر برداشته شده است. این شهر نخستین شهر جهان بود که مشابه طوفانها، برای موجهای گرما نام و درجهبندی تعیین کرد. سیستم «پیشبینی سویل» که از ۲۰۲۳ فعال است، هشدار تراز سوم (با نامهایی همچون زوئه، یاگو و …) را اعلام میکند و بهدنبال آن بستن استخرهای روباز، توقف ساختوسازهای غیرضروری و فعالسازی «اتاقهای خنک» در همه مدارس دولتی الزامی میشود. ارزیابی ۲۰۲۵ در نشریه سلامت سیارهای لنست (The Lancet Planetary Health) نشان داد که در دورههای هشدار نامگذاریشده، مرگومیر ناشی از گرما نسبت به تابستانهای قبل از نامگذاری ۲۸ درصد کاهش داشته است. این رویکرد نشان میدهد که شخصیسازی و محلیسازی هشدارها، رفتار مردم را بهطور مؤثرتری تغییر میدهد.
قوانین طراحی شهری واکنشگرا به اقلیم: از الزام تا اجرا
پنجمین راهبرد، بازنویسی قوانین پهنهبندی و ساختمان برای اجباری کردن طراحی مقاوم به گرماست. در توکیوی ژاپن «دستورالعمل کاهش گرما» (اجرا از آوریل ۲۰۲۵) تمام ساختمانهای جدید بالای ۵۰۰۰ متر مربع را ملزم به نصب «سازههای سایهبان حاشیه خیابان» از قبیل بامهای کشیده، پرگولاها و رواقها میکند که سایهای پیوسته از ساعت ۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر روی پیادهروهای جنوب و غربرو ایجاد کنند. متخلفان جریمه اقلیمی به میزان ۱۲۰ دلار به ازای هر متر مربع نمای بدون سایه میپردازند. دادههای اولیه اداره محیط زیست توکیو (ژانویه ۲۰۲۶) نشان میدهد پیادهروهای سایهدار در بعدازظهرهای تابستان ۸ درجه خنکتر هستند.
در ملبورن استرالیا، «راهبرد جنگل شهری» در سال ۲۰۲۴ بهروزرسانی شد و حداقل ۴۰ درصد پوشش سایبان درختان را برای همه زیربخشهای جدید اجباری کرد. نوآوری اصلی، الزام «ضریب خنککنندگی» برای هر قطعه زمین است؛ با مدلسازی رایانهای میزان سایه ظهر و جریان هوا، امتیاز مشخصی به هر قطعه داده میشود، همچنین شهر نقشه «مسیرهای خنک» یعنی مسیرهای سایهدار پیادهرو که مراکز حملونقل را به هم وصل میکنند، تهیه میشود که طی موج گرمای فوریه ۲۰۲۶ (۴۴ درجه)، تماسهای اورژانس ناشی از گرما را ۲۲ درصد کاهش داد. این نمونهها نشان میدهد که الزامات قانونی، اگر بر پایه مدلسازی دقیق و معیارهای محلی باشند، میتوانند سیستماتیک آسایش حرارتی را در مقیاس شهر افزایش دهند.
نوآوریهای واکنش اضطراری: خنکسازی هوشمند در لحظه
ششمین دسته از راهبردها، به مداخلاتی مربوط میشود که در اوج موج گرما و بهصورت آنی عمل میکنند. در ژوئیه ۲۰۲۵، آتن یونان شبکهای از «فوارههای حرارتی» با کنترل هوش مصنوعی در میدانهای سینتاگما و اومونیا نصب کرد. این فوارهها هوا را با مهپاش پرفشار خنک میکنند، اما حسگرها تراکم عابران را تشخیص میدهد و وقتی جمعیت از ۱۰ نفر در هر مترمربع فراتر رود، خروجی مه را افزایش میدهند. مصرف آب نسبت به مهپاش ثابت ۹۰ درصد کمتر است. در یک موجگرمای دهروزه با دمای ۴۳ درجه، دمای سطحی این میدانها از ۵۶ درجه به ۳۲ درجه کاهش پیدا کرد.
در سیدنی استرالیا «مراکز تابآور خنک» تنها کتابخانههای دارای تهویه مطبوع نیستند، بلکه فضاهایی با بامهای خنک موقت، سایبانهای کششی و پنلهای تبخیری دیواری هستند. شهرداری پیش از تابستان ۲۰۲۵-۲۰۲۶، ۶۰ مرکز از این نوع ایجاد کرد. گزارشی از بلومبرگ سیتیلب (مارس ۲۰۲۶) اشاره میکند که استقرار این مراکز در کنار کلینیکهای بهداشتی و اجازه ورود حیوانات خانگی، میزان استفاده را نسبت به مراکز خنک سنتی ۳۰۰ درصد افزایش داده است. این نوآوریها نشان میدهند که پاسخ اضطراری، در صورت همراهی با فناوری هوشمند و طراحی فراگیر، میتواند بسیار کارآمدتر از روشهای سنتی باشد.
نتیجهگیری و توصیههای سیاستی
بر اساس دادههای موجود، راهروهای سبز در مدلین با کاهش ۶ تا ۸ درجهای دمای سطح، بیشترین تأثیر فیزیکی را دارند، در حالی که بامهای خنک در احمدآباد با هزینه کم و کاهش ۴ تا ۶ درجهای دمای داخلی، مقرونبهصرفهترین گزینه برای مناطق کمدرآمد است. سیستمهای سرمایش رودخانهای در پاریس اگرچه سرمایش پایدار فراهم میکنند، به منبع آبی بزرگ نیاز دارند. هشدارهای فوقمحلی در سویل با کاهش ۲۸ درصدی مرگومیر، مؤثرترین رویکرد غیرسختافزاری هستند و روسازی بازتابنده در لسآنجلس با کاهش ۳.۹ درجهای دمای سطح، اثری میانرده اما قابل توجه دارد. نکته کلیدی این است که هیچ یک از این راهبردها بهتنهایی پاسخگوی تمام نیازها نیست. موفقترین شهرها در مقابله با گرما از مجموعهای از راهکارهای تلفیقی استفاده میکنند. مدلین راهروهای سبز را با اقدامات اجتماعی ترکیب، پاریس سرمایش رودخانهای را با بازسازی پنجرههای ساختمانهای قدیمی همراه کرده و احمدآباد بام خنک را با هشدار زودهنگام پیوند زده است.
بر اساس تجربه فصلهای گرم ۲۰۲۶-۲۰۲۵، سه درس جهانی به دست میآید؛ نخست اینکه عدالت باید در طراحی لحاظ شود. گرمای شهری از نظر مکانی نابرابر است و نقشهبرداری حسگری (همچون ریچموند و سویل) پیشنیاز رعایت انصاف است. دوم، اولویت با خنکسازی غیرفعال است؛ شبکههای آبی، سایهبانها و سطوح بازتابنده، وابستگی به تهویه مطبوع را کاهش میدهند، زیرا تهویه مطبوع نهتنها گرمای فضای باز را افزایش میدهد، بلکه فشار بر شبکه برق را نیز بالا میبرد. سوم، محرکهای رفتاری کارسازند؛ نامگذاری امواج گرما (سویل) و مهپاشهای خودکار (آتن) مشارکت عمومی را بدون نیاز به اجبار افزایش میدهند.
نظر شما