به گزارش خبرگزاری ایمنا از لرستان، عشایر در ایران، تنها یک شیوه زیست سنتی یا یک گروه جمعیتی پراکنده در جغرافیای کوهستانی و مرزی نیستند؛ بلکه بخشی زنده از تاریخ قدرت، مقاومت و تولید در این سرزمین به شمار میروند. آنان در طول قرون در دل سختترین شرایط طبیعی و سیاسی، نقشی فراتر از یک جامعه محلی ایفا کردهاند و در بسیاری از مقاطع، بهعنوان نیرویی تعیینکننده در شکلگیری، تداوم یا تغییر ساختارهای حکمرانی ظاهر شدهاند. این پیوند تاریخی با تحولات سیاسی و نظامی، عشایر را به یکی از لایههای اثرگذار در حافظه تاریخی ایران تبدیل کرده است.
در جهان امروز نیز کارکرد این جامعه، تنها در قاب تاریخ متوقف نمانده است. عشایر همچنان در پیوند مستقیم با تولید بهویژه در حوزه امنیت غذایی، نقشآفرینی میکنند و در کنار آن، بهعنوان یک ظرفیت اجتماعی-امنیتی، در معادلات امنیت پایدار کشور جایگاه ویژهای دارند. از تولید و معیشت گرفته تا دفاع از مرزها و مشارکت اجتماعی، این جامعه چندوجهی در همتنیدگی با منافع ملی، تصویری پیچیده اما اثرگذار از پیوند سنت و ضرورتهای امروز ایران ارائه میدهد.
نقش تاریخی عشایر در شکلگیری حکومتها و ساختار قدرت در ایران
شهرام رهنما، دکتری تاریخ و عضو هیئت علمی دانشگاه لرستان با بیان اینکه در تاریخ بسیاری از کشورها بهویژه در تاریخ ایران، یکی از تأثیرگذارترین نیروها در چند هزار سال گذشته از زمان شکلگیری حکومتها تاکنون، عشایر و نیروهای غیر یکجانشین بودهاند، به خبرنگار ایمنا میگوید: این گروهها که در فرهنگ و زبان ما به عنوان عشایر شناخته میشوند، از ابتدای تاریخ نقشآفرین بودهاند.
وی میافزاید: در تاریخ ایران، تا دوره معاصر و تا زمان تغییر حکومت قاجار بهوسیله رضاخان و تشکیل مجلس مؤسسان که منجر به انتقال سلطنت از قاجاریه به پهلوی شد، اغلب حکومتهایی که در طول این چند هزار سال شکل گرفتند، بهنوعی متکی بر نیروهای عشایری بودند. این نکته از اهمیت بالایی برخوردار است؛ چراکه در اغلب این دورهها، نیرویی رزمنده در خارج از شهرها حضور داشت که بهتدریج با نزدیک شدن به مراکز شهری، قدرت را در دست میگرفت و مستقر میشد. این چرخه تاریخی بارها تکرار شده و برخی اندیشمندان، از جمله ابنخلدون، نیز به آن اشاره کردهاند.
رهنما ادامه میدهد: عشایر به دلیل برخورداری از توان رزمی بالا، زندگی در طبیعت، چابکی و سبکزیستی، همواره نیرویی مؤثر در تحولات سیاسی و نظامی بودهاند. این نیروها برخلاف شهرنشینان، وابستگی کمتری به امکانات داشتند و همین ویژگیها موجب میشد که تمرکز اصلی آنها بر کسب و حفظ قدرت باشد. از دوره هخامنشیان تاکنون، عشایر همواره در دفاع از هویت و تمامیت ارضی ایران نقش داشتهاند. برای نمونه، پس از استقرار سلوکیان بهوسیله اسکندر، اشکانیان بهعنوان نیرویی عشایری ظهور کرده و آنان را از ایران خارج کردند و حکومت جدیدی را بنیان نهادند و این روند تا دوره قاجار نیز ادامه پیدا کرد.
وی با اشاره به شرایط ایران در دوره صفویه و قاجار گفت: با آغاز دوره صفویه و تشدید ضعف ساختاری حکومتها، برخی قدرتهای خارجی از جمله روسیه و انگلستان درصدد بهرهبرداری از این شرایط برآمدند و چون ضعف دولت مرکزی موجب شد بخشهایی از سرزمین ایران جدا شود.
ایستادگی عشایر در برابر تجاوزات خارجی در جنگهای ایران و روس
وی با بیان اینکه در این میان، عشایر از جمله مهمترین نیروهایی بودند که در برابر بیگانگان ایستادگی کردند، میگوید: در جنگهای ایران و روس، هرچند به دلیل ضعف پشتیبانی دولت، دفاع کامل از تمامیت ارضی میسر نشد، اما نقش عشایر بسیار برجسته بود، همچنین در جنوب کشور، قیامهایی همچون حرکتهای منطقه تنگستان با محوریت رئیسعلی دلواری، نمونهای از مقاومت عشایری در برابر نفوذ بیگانگان به شمار میرود.
عضو هیئت علمی دانشگاه لرستان میافزاید: با وجود تلاش نیروهای داخلی بهویژه عشایر، ضعف دولت مرکزی و وابستگی برخی ارکان آن به بیگانگان، مانع از دستیابی به نتایج مطلوب شد. با این حال از دوره پهلوی به بعد، بهجای بهرهگیری صحیح از ظرفیت عشایر، سیاستهایی در جهت تضعیف این قشر گرفته شد. رضاخان بهجای تعامل و استفاده از این ظرفیت، سیاست سرکوب و یکجانشینسازی اجباری را در پیش گرفت. هرچند این سیاست در صورت اجرای صحیح میتوانست به توسعه کشور و بهبود وضعیت عشایر کمک کند، اما اجرای نادرست آن، خسارات قابلتوجهی به همراه داشت و خاطرات تلخی، بهویژه در مناطقی مانند لرستان، بر جای گذاشت.
عشایر بهعنوان نیروی اقتصادی مؤثر در تولید و امنیت غذایی کشور
وی میگوید: عشایر در طول تاریخ، علاوه بر نقش نظامی، بهعنوان یک نیروی اقتصادی و تولیدی نیز سهم بسزایی در تأمین نیازهای کشور داشتهاند و حتی در شرایط کنونی که جمعیت عشایری کاهش یافته، همچنان بخش قابلتوجهی از تولیدات حوزه دام، از جمله گوشت و لبنیات، توسط این قشر تأمین میشود. پس از انقلاب اسلامی، با ایجاد نهادهای حمایتی، نگاه به عشایر تغییر کرد و تلاش شد از ظرفیتهای اقتصادی و اجتماعی آنان بهرهبرداری شود.
رهنما اضافه میکند: سابقه دلاوریهای عشایر در دفاع از کشور، بهویژه در دوران دفاع مقدس، نشاندهنده نقش تعیینکننده این قشر است. عشایر در مناطق مختلف کشور از جمله لرستان، ترکمنصحرا و خراسان، شهدای بسیاری تقدیم کردهاند. امروزه نیز فرزندان عشایر با بهرهمندی از فرصتهای آموزشی و شغلی، در بخشهای مختلف اجرایی، اداری و مدیریتی کشور نقشآفرینی میکنند.
وی تصریح میکند: همراهی عشایر با انقلاب اسلامی یکی از پایههای اقتدار کشور به شمار میرود. این حمایت در حوزههای مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی نمود داشته و همچنان ادامه دارد. امروزه عشایر نهتنها در حوزه نظامی، بلکه در عرصههای اقتصادی و مدیریتی نیز بهعنوان یک بازوی مؤثر در ساختار کشور ایفای نقش میکنند.
تغییر نگاه به عشایر؛ از تهدید امنیتی به سرمایه اجتماعی
عضو هیئت علمی دانشگاه لرستان در ادامه با اشاره به برخی تلاشها برای تخریب چهره فرهنگی عشایر میگوید: در مقاطعی چه پیش از انقلاب و چه پس از آن، تلاشهایی برای تضعیف جایگاه فرهنگی عشایر انجام شد، اما این اقدامات به نتیجه نرسید. امروز بسیاری از افراد به هویت عشایری خود افتخار میکنند و این قشر بهعنوان بخشی مؤثر از جامعه، در مسیر پیشرفت کشور نقشآفرین است.
وی با اشاره به اینکه با وجود برخی مشکلات و کاستیها، عشایر همواره نسبت به تمامیت ارضی کشور وفادار بودهاند و هیچگاه وارد تعامل با بیگانگان نشدهاند، میافزاید: در جنگ اخیر دشمن به دنبال استفاده از این قشر در راستای از بین بردن نظام جمهوری اسلامی بود و یکی از راههای موفقیت خود را در این موضوع میدانست که تجربههای مختلف، از جمله درگیریهای اخیر، نشان داده است که این قشر همچنان در بزنگاههای حساس در کنار سایر اقشار جامعه از کشور دفاع میکند. علاوه بر نقش رزمی، حضور عشایر و فرزندان آنان در ساختارهای مختلف کشور، ظرفیت مهمی برای پیشبرد اهداف ملی محسوب میشود و میتواند به تقویت اقتدار و توسعه کشور کمک کند.
امنیت پایدار؛ پیوند تولید، اقتصاد و نقشآفرینی عشایر و روستاییان
هادی هاشمینیا، نماینده مردم خرمآباد و چگنی در مجلس شورای اسلامی در ارزیابی نقش عشایر در امنیت پایدار به خبرنگار ایمنا میگوید: برای تبیین دقیق این موضوع، میتوان از زاویهای متفاوت بهویژه از منظر اقتصادی به آن نگاه کرد. بخش قابلتوجهی از امنیت پایدار، به مقوله تولید بازمیگردد و در این میان، عشایر و روستاییان بهعنوان تولیدکنندگان اصلی، نقش مؤثری در تأمین امنیت غذایی ایفا میکنند. از اینرو، امنیت غذایی یکی از ارکان مهم امنیت پایدار محسوب میشود.
وی میافزاید: در وهله نخست، تولیدات عشایر از اهمیت بالایی برخوردار است و در گام بعد، این قشر همانند سایر اقشار جامعه در تمام شئونات اجتماعی مشارکت فعال دارد. در مجموع، عشایر بهطور مستقیم در اقتصاد کشور تأثیرگذار هستند و با توجه به جمعیتی بالغ بر حدود ۱۵ میلیون نفر در حوزه روستایی و عشایری، نقش قابلتوجهی در اقتصاد ملی ایفا میکنند. این ظرفیت، زمینهساز تقویت امنیت اقتصادی و بهتبع آن امنیت سیاسی نیز هست.
نماینده مردم خرمآباد و چگنی در مجلس شورای اسلامی در ادامه با اشاره به بُعد امنیتی حضور عشایر ادامه میدهد: در گذشته نیز مطرح بوده که بسیاری از عشایر بهدلیل شرایط زیستی خود، با سلاح آشنایی دارند و بهصورت سنتی در استفاده، نگهداری و بهکارگیری آن آموزش دیدهاند. از آنجا که محل استقرار عشایر غالباً در مناطقی است که دسترسی به نیروهای نظامی و انتظامی محدود است، این قشر ناگزیر است از آب، خاک و حیثیت خود دفاع کند و از این منظر نیز میتواند نقش مؤثری در تأمین امنیت کشور داشته باشد.
وی درباره نحوه استفاده از سلاح در میان عشایر تصریح میکند: اگرچه در برخی موارد، اتفاقات ناگواری ناشی از استفاده نادرست از سلاح رخ داده است، اما در مجموع، درصد بالایی از عشایر کشور هم با سلاح بهخوبی آشنایی دارند و هم از آن بهدرستی استفاده میکنند. در رخدادهای اخیر نیز مشاهده شد که در برخی مناطق از جمله روستاهای استانهای اصفهان و چهارمحال و بختیاری، مردم با اتکا به امکانات خود در برابر تهدیدات ایستادگی کردند و در استان لرستان نیز نمونههای مشابهی از این دفاع مردمی وجود داشت.
بُعد امنیتی عشایر و نقش آنان در مناطق کمدسترس و مرزی
هاشمینیا ادامه میدهد: علاوه بر بُعد عملیاتی، بُعد روانی این موضوع نیز قابلتوجه است. کارشناسان خارجی نیز اذعان داشتهاند که در مواجهه با تهدیدات، مردم با هر وسیلهای برای دفاع از کشور خود به میدان آمدهاند. این موضوع در فضای مجازی نیز بازتاب گستردهای داشت و اقتدار، حس وطندوستی و روحیه ملیگرایی عشایر را بهخوبی به نمایش گذاشت؛ بهگونهای که توجه رسانههای داخلی و خارجی را به خود جلب کرد.
وی در پاسخ به این پرسش که مجلس چه برنامههایی برای حمایت از عشایر دارد، بیان میکند: به اعتقاد بنده، ضروری است که این قشر بهصورت دقیق سازماندهی و ساماندهی شود، لازم است آمار مشخص و دقیقی از امکانات، از جمله سلاحهایی که در اختیار دارند، تهیه شود و در زمانهای مقتضی، آموزشهای لازم به آنها ارائه شود و همچنین باید فرهنگسازی مناسبی در زمینه استفاده صحیح و نگهداری اصولی از سلاح انجام شود.
به گزارش ایمنا، عشایر در ایران را نمیتوان تنها با عینک سنت یا فولکلور دید. آنان در طول تاریخ، از نیرویی برای شکلدادن به ساختارهای قدرت تا مدافعی برای تمامیت ارضی و امروز نیز بهعنوان یکی از ستونهای تولید و امنیت غذایی کشور، حضوری پیوسته و معنادار داشتهاند. از منظر تاریخی، عشایر بخشی از چرخه قدرت در ایران بودهاند و از منظر امروز، بخشی از سازوکار امنیت پایدار به شمار میروند.
در واقع، عشایر در ایران فقط حامل یک شیوه زیست نیستند؛ آنان حامل بخشی از منطق بقا، مقاومت و تولید در این سرزمیناند. همین جایگاه است که آنها را از یک جامعه محلی به یک مؤلفه ملی تبدیل میکند؛ مؤلفهای که هم در حافظه تاریخی ایران ریشه دارد و هم در آینده امنیت و توسعه کشور نقشی انکارناپذیر خواهد داشت.
نظر شما