به گزارش خبرگزاری ایمنا، آموزش مجازی طی یک دهه اخیر، بهویژه هنگام بحرانها، از یک ابزار کمکی به ستون فقرات سیستم آموزشی تبدیل شد و این تغییر سریع، بدون آمادگی روانی کافی برای دانشآموزان، والدین و معلمان رخ داد و در حالی که مزایایی همچون دسترسی آسان به منابع و انعطافپذیری زمانی مطرح است، اما پیامدی ناخواسته و گسترده ظاهر شده است که بیانگیزگی تحصیلی عمیق و فراگیر محسوب میشود.
بیانگیزگی تحصیلی تنها به معنای نخواندن درس یا انجام ندادن تکالیف نیست، این حالت، نوعی خاموشی عاطفی نسبت به فرایند یادگیری است و دانشآموز از نظر فیزیکی در کلاس آنلاین حضور دارد، اما ذهن و احساس او غایب است. او هدفی در انجام تکالیف نمیبیند، پیشرفت تحصیلی برایش بیمعنا شده است و دیگر لذتی از فهمیدن مطالب جدید نمیبرد و در آموزش مجازی، این حالت به دلیل نبود بازخورد چهرهبهچهره و کاهش فشار همکلاسیها، بسیار سریعتر و گستردهتر بروز میکند.
کلاس درس حضوری یک زیستبوم روانی منحصربهفرد دارد و ترکیبی از رقابت گروهی، تایید معلم، احساس تعلق به جمع و حتی تنش سالم ناشی از دیده شدن توسط دیگران ایجاد میکند که این عناصر با هم یک سیستم انگیزشی طبیعی ایجاد میکنند، اما در مقابل فضای مجازی این زیستبوم را به جزیرهای سرد تبدیل کرده است.
در کلاسهای مجازی، دانشآموز در اتاق خود تنها است، معلم را در یک قاب کوچک میبیند و صدای دیگر دوستان خود را با تأخیر میشنود و این جدایی فیزیکی سیستم انگیزشی طبیعی یادگیری را بهشدت تحت تاثیر قرار میدهد.
تضعیف حلقه نظارت عاطفی و حمایت روانی با مجازی شدن کلاسهای درس / از دست رفتن احساس خودکارآمدی دانشآموزان در پی انفعال در کلاسهای مجازی
مائده سلیمی، روانشناس بالینی کودک و نوجوان با بیان اینکه آموزش مجازی ساختار سنتی کلاس درس که بر پایه تعامل چهرهبهچهره و نظارت مستقیم معلم بود را به طور ناگهانی تغییر داد، به خبرنگار ایمنا میگوید: در کلاس درس، حضور معلم و همکلاسیها از طریق تماس چشمی، بازخورد فوری و تشویق کلامی، نقش مهمی در حفظ انگیزه دانشآموزان داشت و با انتقال به فضای مجازی، این حلقه نظارت عاطفی و حمایت روانی ضعیف شد و دانشآموزان خود را در مقابل صفحه نمایش تنها یافتند.
وی با بیان اینکه فقدان حضور فیزیکی معلم و نبود فشار گروهی سالم، موجب شد برخی دانشآموزان احساس رهاشدگی کنند و بهتدریج تلاش برای ادامه منظم درس را بیمعنی بپندارند، میافزاید: یکی از عوامل اصلی بیانگیزگی در آموزش مجازی، خستگی شناختی ناشی از ساعتها خیره شدن به صفحه نمایش و شرکت در کلاسهای ویدئویی است که این خستگی نهتنها جسمی، بلکه روانی است، زیرا مغز برای جبران نبود نشانههای غیرکلامی طبیعی، مجبور به پردازش اضافی میشود.
روانشناس بالینی کودک و نوجوان با بیان اینکه تکرار جلسات طولانی و یکنواخت آنلاین بهتدریج یادگیری را به تجربهای کسلکننده تبدیل میکند، تصریح میکند: احساس خوابآلودگی، کاهش توجه و بیزاری از شرکت در کلاس، نشانههایی از کاهش شدید انگیزه درونی برای یادگیری هستند و باید توجه داشت که در فضای مجازی، نقش دانشآموز بیشتر از یک عامل فعال به یک شنونده منفعل تبدیل میشود و فرصتهای کمتری برای پرسش سریع، بحث گروهی بداهه یا انجام آزمایشهای عملی وجود دارد.
سلیمی ادامه میدهد: این انفعال موجب میشود دانشآموز نتواند تواناییهای واقعی خود را محک بزند و بهتدریج حس خودکارآمدی را از دست بدهد. وقتی فرد بارها تجربه کند که درک مطلب بدون بازخورد فوری ناممکن است، اعتماد به نفس تحصیلی او تحلیل میرود و بیانگیزگی بهعنوان یک مکانیسم دفاعی در برابر شکست مکرر ظاهر میشود.
رقابت مثبت و همکاری گروهی از نیرومندترین موتورهای انگیزشی است / محیط خانه محرکهای لذتبخشتری از درس دارد
وی با بیان اینکه محیط خانه پر از محرکهای قویتر و لذتبخشتر از درس است و مغز انسان بهطور طبیعی به سمت پاداشهای فوری گرایش دارد، در حالی که پاداش یادگیری همچون نمره خوب یا موفقیت شغلی بلندمدت است، میگوید: در آموزش مجازی، مرز بین زمان مطالعه و زمان استراحت از بین میرود و این امر وسوسه تعللورزی را افزایش میدهد.
روانشناس بالینی کودک و نوجوان با بیان اینکه دانشآموز با هر بار تسلیم شدن به این محرکها، مدار بیانگیزگی را در مغز خود تقویت میکند، زیرا کار دشوار درس را با لذت آنی حواسپرتی مقایسه میکند و نتیجه میگیرد ارزش تلاش کردن را ندارد، اضافه میکند: یکی از نیرومندترین موتورهای انگیزشی در محیط تحصیلی، رقابت مثبت و همکاری گروهی است و دیدن تلاش دوستان، مقایسه فهم خود با دیگران و دریافت تایید از گروه همسالان، حس تعلق و نیاز به پیشرفت را تحریک میکند.
سلیمی خاطرنشان میکند: آموزش مجازی این بستر را تا حد زیادی حذف کرده است و حتی در پلتفرمهای پیشرفته، نمایش پیشرفت دیگران به صورت لحظهای و معنیدار نیست و برای شکستن این چرخه معیوب، لازم است روی تقویت انگیزه درونی و بازسازی ساختار مطالعه کار کرد.
کوک شدن ساعت زیستی بدن با برگزاری کلاسهای درس حضوری / چرا دانشآموزان درگیر بیانگیزگی تحصیلی میشوند؟
فاطمه خدادادی، روانشناس بالینی با اشاره به اینکه یکی از عمیقترین ریشههای بیانگیزگی در آموزش مجازی، احساس غیرواقعی بودن فرایند یادگیری است، به خبرنگار ایمنا میگوید: در کلاس حضوری، دانشآموز حرکت معلم را دنبال میکند، برگهها را لمس میکند و نتیجه کار خود را فیزیکی میبیند و این غنای حسی به یادگیری معنا میبخشد، اما در فضای مجازی، همهچیز به فایلهای دیجیتال تقلیل مییابد.
وی با بیان اینکه آموزش حضوری دارای نظم زمانی پنهان است که زنگ تفریح، تغییر کلاس، تحویل برگه و اعلام نمره در روز مشخص را شامل میشود، میافزاید: این نظم، چرخه تلاش را منظم میکند، اما در آموزش مجازی، این چرخه فرومیپاشد و بیانگیزگی در این شرایط واکنشی به سیستم پاداشدهی معیوب است.
روانشناس بالینی با بیان اینکه بدن دارای ساعت زیستی است که با نور خورشید، فعالیت بدنی و حضور در مکانهای عمومی تنظیم میشود، تصریح میکند: مدرسه حضوری به طور ناخودآگاه این ساعت را کوک میکند، اما آموزش مجازی این نشانههای محیطی را حذف میکند، چراکه دانشآموزان در تخت خود بیدار میشوند و بدون تغییر لباس پای صفحه نمایش مینشینند و این اختلال در نظم شبانهروزی، سطح هورمونهایی همچون کورتیزول و ملاتونین را بههم میریزد.
خشک و بیجان شدن نقشهای دانشآموزان در کلاسهای مجازی / راهکارهای بازگرداندن انگیزه تحصیلی به دانشآموزان
خدادادی با بیان اینکه در پی بههمریختگی سطح هورمونها در بدن، مغز دیگر حالت یادگیری را فعال نمیکند، ادامه میدهد: کودکان و نوجوانان در کلاسهای حضوری هر یک نقشی به خود میگیرند، اما این نقشها در فضای مجازی به شدت خشک و بیجان میشوند و اسم کوچک در فضای مجازی جای لقبهای صمیمی را میگیرد و خندههای جمعی با ایموجی (صورتکها) جایگزین میشود و انگیزه برای درخشیدن از بین میرود.
وی با بیان اینکه برخلاف تصور عمومی، آموزش مجازی نیازمند تصمیمگیریهای کوچک و مداوم بیشتری است که هر تصمیم کوچک، بخشی از ذخیره شناختی و ارادی فرد را مصرف میکند، میگوید: برای افزایش انگیزه تحصیلی دانشآموزان، تعیین اهداف کوتاهمدت و مشخص، تقسیم زمان درس به بازههای کوتاه با استراحت فعال و ایجاد فضای شبیهسازیشده کلاس درس در خانه میتواند مفید باشد.
روانشناس بالینی با بیان اینکه استفاده از روشهای یادگیری همزمان و متنوع و تشکیل گروههای مطالعه آنلاین با دوربین روشن، میتواند حس حضور را بازگرداند، اضافه میکند: دریافت بازخورد فوری پس از پایان هر تکلیف نیز راهکاری عملی برای بازسازی انگیزه در فضای مجازی است.
همهگیری بیماری کرونا تجربهای از چالشها و مزایای کلاسهای مجازی ایجاد کرد و اگرچه مدتی از همهگیری این بیماری و قرنطینه میگذرد، اما آثار روانی آموزش مجازی آن زمان هنوز باقی است و پس از پایان این دوره آموزشی مجازی، برخی دانشآموزان دیگر نتوانستند انضباط تحصیلی سابق خود را بازگردانند، اما آموزشهای مجازی پس از تجربه دوران شیوع کرونا، به ستون فقرات آموزش در شرایط بحران بدل شده است که با وجود تمام مزایا، تهدیداتی برای آینده دانشآموزان به همراه دارد که بیانگیزگی تحصیلی یکی از آنها بهشمار میرود.
در روانشناسی تربیتی، دو نوع انگیزه شامل انگیزه درونی مانند لذت از خود یادگیری و کنجکاوی و انگیزه بیرونی همچون نمره، تشویق والدین، ترس از تنبیه و رقابت با دیگران است که آموزش مجازی بهطور همزمان هر دو نوع را تضعیف میکند؛ انگیزه درونی با حذف لذت تعامل فیزیکی با معلم و آزمایشهای عملی از بین میبرد و انگیزه بیرونی نیز با کاهش قدرت نظارت معلم کاهی مییابد.
نمیتوان انتظار داشت دانشآموز در فضای مجازی همان سطح تمرکز، اشتیاق و تعامل را همچون کلاس حضوری داشته باشد، بیانگیزگی تحصیلی تا حدی واکنشی طبیعی به محیطی غیرطبیعی است و راهکارهای مقابله میتواند شامل کاهش فشارهای نمرهمحور، افزایش پروژههای عملی و گروهی و آموزش خودتنظیمی به دانشآموزان باشد.
نظر شما