به گزارش خبرگزاری ایمنا از خراسان رضوی، در هیاهوی جهان پرشتاب امروز، هنوز نقاطی هستند که زمان در آن متوقف میشود و مکان و زمان معنایی دیگری به خود میگیرند. با فرارسیدن میلاد امام علیبنموسیالرضا، این حال خوش از فرسنگها دورتر نیز احساس میشود؛ در خیابانها، در دلها و در نگاههایی که به سوی مشهدالرضا دوخته شدهاند.
ایران در این روزها، فقط یک کشور نیست، یک تجربه مشترک است، یک حافظه جمعی، یک هویت زنده. این همان حقیقتی است که رهبر شهید انقلاب از آن با تعبیر راهبردی «ایران، ایرانِ امام رضاست» یاد کرده است؛ گزارهای که اگرچه کوتاه است، اما لایههای عمیقی از تاریخ، فرهنگ و آینده را در خود نهفته دارد. این جمله، نه توصیف یک احساس، بلکه صورتبندی یک واقعیت تمدنی است؛ ایران، در پرتو حضور امام رضا(ع)، معنایی فراتر از جغرافیا پیدا کرده است.
برای فهم این معنا، باید به بیش از ۱۲ قرن پیش بازگشت؛ به لحظهای که یک هجرت مسیر تاریخ را تغییر داد. هجرت امام رضا(ع) از مدینه به خراسان در ظاهر، نتیجه فشار سیاسی خلافت عباسی بود؛ اما در عمق خود، حامل یک تدبیر الهی و یک آیندهنگری شگفتانگیز بود.
امیرحسن مظفریزاد، پژوهشگر تاریخ اسلام در گفتوگو با خبرنگار ایمنا این رخداد را چنین تبیین میکند: «هجرت امام رضا(ع) کاملاً آگاهانه بود، حضرت به پیامدهای این حرکت اشراف داشتند و آنچه امروز میبینیم، تنها بخشی از نتایجی است که ایشان برای تاریخ پیشبینی کرده بودند؛ نتایجی که تا عصر ظهور امتداد دارد.»
این نگاه، هجرت را از یک «رویداد سیاسی» به یک «پروژه تاریخی» ارتقا میدهد، به تعبیر مظفریزاد، مهمترین دستاورد این پروژه، جابهجایی مرکز ثقل تشیع بود؛ تحولی که مسیر آینده شیعه را دگرگون کرد، پیش از این، شیعیان در جغرافیایی پراکنده زندگی میکردند؛ بدون تمرکز، بدون قدرت اجتماعی منسجم اما با ورود امام رضا(ع) به ایران، این پراکندگی به تدریج به تمرکز تبدیل شد.ایران به یک کانون تبدیل شد؛ کانونی که توانست هویت شیعی را تثبیت کند، ساختارهای اجتماعی آن را شکل دهد و زمینههای سیاسی برای بروز آن را فراهم آورد، این همان مسیری است که در ادامه تاریخ به شکلگیری دولتهای شیعی و در نهایت به تحقق یک نظام دینی در عصر امام خمینی(ره) انجامید.
جغرافیایی که به فرهنگ تبدیل شد
تأثیر این هجرت تنها در سطح قدرت سیاسی باقی نماند، آنچه رخ داد، عمیقتر و ماندگارتر بود؛ تبدیل جغرافیا به فرهنگ، مظفریزاد در بخش دیگری از گفتوگو به پدیدهای اشاره میکند که کمتر در تحلیلهای رسمی دیده میشود؛ «شبکه امامزادگان»که جامعه شیعه ایرانی، حول امامزادگان شکل گرفته است، در دورترین روستاهای ایران، بقاع متبرکهای وجود دارد که دینداری مردم به آنها وابسته است. اگر این امامزادگان نبودند، تاریخ دینداری مردم تغییر میکرد.
این گزاره، یک واقعیت میدانی است. از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب ایران، امامزادگان نهتنها مکانهایی برای زیارت، بلکه کانونهایی برای بازتولید هویت دینی هستند، آنها، شبکهای نامرئی اما قدرتمند را شکل دادهاند که فرهنگ شیعی را در عمق جامعه تثبیت کرده است، در همین چارچوب، هجرت فاطمه معصومه به قم نیز معنایی تازه پیدا میکند. برخلاف روایتهای سادهانگارانه که این سفر را تنها ناشی از دلتنگی میدانند، مظفریزاد آن را یک حرکت آگاهانه و تاریخی میداند: «حضرت معصومه(س) با حضور در قم به جابهجایی قطب معنویت کمک کردند. همانگونه که امام رضا(ع) ایران را به محور تشیع تبدیل کردند، حضور ایشان نیز قم را به یکی از مهمترین مراکز علمی و دینی جهان اسلام بدل ساخت.» امروز، قم نهتنها یک شهر، بلکه یک نهاد تمدنی است؛ نهادی که نقش مهمی در تولید اندیشه دینی و انتقال آن به جهان ایفا میکند.
زیارت؛ از تجربه فردی تا کنش اجتماعی
در دل این ساختار تاریخی، «زیارت» بهعنوان حلقه اتصال مردم با این جریان، نقشی کلیدی ایفا میکند اما زیارت، دقیقاً چیست؟ آیا صرفاً یک عمل عبادی فردی است، یا کارکردی فراتر دارد؟ حجتالاسلام جواد حیدری، کارشناس تبلیغات اسلامی در پاسخ به این پرسش، تعریفی چندلایه ارائه میدهد: «زیارت، یک رابطه سهضلعی میان زائر، مزور و میل قلبی است. اگر این میل قلبی وجود نداشته باشد، زیارت معنا پیدا نمیکند.» این تعریف، زیارت را از یک رفتار ظاهری، به یک «پیوند وجودی» تبدیل میکند. اما حیدری، پا را فراتر میگذارد و از کارکردهای اجتماعی زیارت سخن میگوید: «کسی که به زیارت میرود، در واقع از اهلبیت(ع) بهخاطر هدایتگریشان تشکر میکند، محبت خود را نشان میدهد و در عین حال، به ظالمان تاریخ پیام میدهد که ظلم فراموش نخواهد شد.»
در چنین بستری، «ایرانِ امام رضا(ع)» معنای تازهای پیدا میکند، در این ایران، وحدت، یک قرارداد سیاسی نیست، بلکه یک پیوند قلبی است که حول محور ولایت شکل گرفته است، جامعهای که چنین محوری دارد، از درون منسجم میشود و در برابر فشارهای بیرونی، پایدار میماند، یک روایت ادامهدار امروز، ایران تنها یک کشور نیست؛ یک «روایت» است، روایتی که از یک هجرت آغاز شد، در دل تاریخ امتداد پیدا کرد و اکنون به یک جریان تمدنی تبدیل شده است.
نظر شما