به گزارش خبرگزاری ایمنا، در سالهای اخیر و بهویژه در شرایط خاص اجتماعی، آموزش مجازی به بخش جداییناپذیر نظام آموزشی تبدیل شده است. مدارس، معلمان و دانشآموزان ناگزیر شدهاند از بسترهای دیجیتال برای تداوم فرایند یادگیری استفاده کنند و همین امر، نقش فناوری را در آموزش بیش از گذشته برجسته کرده است. این تغییر نهتنها شکل آموزش، بلکه تجربه یادگیری را نیز دگرگون کرده است. با این حال، گسترش آموزش آنلاین تنها به معنای تغییر ابزارهای آموزشی نیست، بلکه تحولی عمیق در ماهیت ارتباط میان معلم و دانشآموز ایجاد کرده است. در کلاسهای مجازی، نحوه تعامل، میزان مشارکت و حتی کیفیت فهم مطالب در مقایسه با کلاسهای حضوری با چالشهای تازهای روبهرو شده است. این وضعیت ضرورت بازاندیشی در شیوههای تدریس را بیش از پیش نمایان میکند.
یکی از مهمترین نگرانیها در این میان، تقلیل آموزش به فرایندی صرفا فنی است. در بسیاری از موارد، کلاسهای آنلاین به بارگذاری فایلهای درسی، ارائه تکالیف متعدد و برگزاری آزمونهای پیدرپی محدود شدهاند. در چنین شرایطی، آنچه کمتر مورد توجه قرار میگیرد، کیفیت یادگیری و میزان درک عمیق دانشآموزان است.
از سوی دیگر، تأکید بیش از حد بر سنجش و ارزیابیهای عددی موجب شده است که مفهوم آموزش به تدریج از معنا و هدف اصلی خود فاصله بگیرد. وقتی موفقیت آموزشی تنها با نمره و رتبه سنجیده میشود، خلاقیت، تفکر انتقادی و مهارتهای اجتماعی به حاشیه رانده میشوند. این مسئله در فضای مجازی که امکان نظارت مستقیم کمتر است، نمود بیشتری پیدا میکند.
در چنین شرایطی، نقش معلم نیز دچار تغییر شده است. معلم دیگر تنها انتقالدهنده دانش نیست، بلکه باید بتواند در فضای دیجیتال، یادگیری را هدایت کند، انگیزه ایجاد کند و زمینه گفتوگو را فراهم آورد. این تغییر نقش، نیازمند مهارتها و رویکردهای تازهای است که همه معلمان به یک میزان به آن مجهز نیستند.
از این رو، چالش اصلی آموزش مجازی نه در خود فناوری، بلکه در نحوه استفاده از آن نهفته است. اگر آموزش آنلاین بتواند به فضایی برای تعامل، پرسشگری و یادگیری عمیق تبدیل شود، میتواند فرصتی برای ارتقای کیفیت آموزش باشد؛ در غیر این صورت، تنها به ابزاری برای تکرار الگوهای سنتی در قالبی جدید تبدیل خواهد شد.
آموزش خوب، فراتر از نمره و آزمون است / اهمیت ارتقای کیفیت آموزش به ویژه در آموزش مجازی
علی نوریان، پژوهشگر و کارشناس حوزه تعلیم و تربیت و استاد دانشگاه فرهنگیان با بیان اینکه نخستین گام در اصلاح نظام آموزشی، بازگشت به پرسش بنیادین هدف آموزش است، به خبرنگار ایمنا میگوید: بدون تعریف روشن از این هدف، هرگونه تلاش برای بهبود آموزش، سطحی و ناکارآمد خواهد بود و این ناکارآمدی زمانی که آموزش به سمت آموزش مجازی سوق پیدا میکند، بیشتر نمایان خواهد شد، بنابراین مهم است که در اصلاح نظام آموزشی و رسیدن به هدفی روشن برای حوزه آموزش و ارتقای کیفیت مباحثی که آموزش داده میشود و روشهای آموزش دروس باید به موضوع آموزش مجازی و رورشهای نوین آموزش توجه بیشتری شود.
وی با اشاره به گسترش فرهنگ سنجش در نظامهای آموزشی میافزاید: تمرکز بیش از حد بر دادهها و شاخصهای کمی، آموزش را از مسیر اصلی خود منحرف کرده است و آموزش نباید تنها به تولید عدد و نتیجه محدود شود، که گاهی در مجازی شدن آموزش شاهد این هستیم که تنها تمرکز بر دادهها و شاخصهای کمی قرار میگیرد و مهم است که این مسیر تغییر کند و بیشتر به دنبال دستیابی به ارتقای کیفیت آموزش به ویژه آموزش مجازی که به ذات مملو از چالش و دغدغه برای معلمان، خانواده و دانشآموزان است، باشیم، همچنین نظام آموزشی امروز بیش از آنکه به تربیت انسانهای آگاه و مسئول توجه داشته باشد، به دنبال بهبود شاخصهای قابل اندازهگیری است. این روند، نقش معلم را نیز تحت تأثیر قرار داده و آن را به اجرای دستورالعملها تقلیل داده است.
این کارشناس حوزه تعلیم و تربیت تصریح میکند: یکی از پیامدهای نبود توجه به مسائل تربیتی در آموزش، کاهش اهمیت پرسشهای اساسی درباره ماهیت آموزش است. اینکه آموزش چه نوع انسانی را تربیت میکند، پرسشی است که کمتر به آن پرداخته میشود. در پاسخ باید بگوییم آموزش زمانی معنا پیدا میکند که بتواند میان دانش و زندگی واقعی ارتباط برقرار کند. در غیر این صورت، یادگیری به حفظ مطالب محدود خواهد شد. همچنین سه کارکرد اصلی آموزش از جمله انتقال مهارتها، جامعهپذیری و شکلگیری هویت مستقل باید بیش از پیش در دانشآموزان مورد توجه قرار گیرد که شاید بتوان گفت بعد سوم کمتر از سایر موارد مورد توجه قرار گرفته است.
نوریان نقش معلم را در این میان کلیدی میداند و معتقد است: معلم باید بهعنوان یک کنشگر اخلاقی، مسیر یادگیری را هدایت کند. آموزش مؤثر لزوماً آموزش خوب نیست و باید همواره هدف نهایی آموزش مورد بازنگری قرار گیرد، تا به اهداف اصلی آموزش دانشآموزان دست پیدا کنیم.
کلاس آنلاین؛ فرصت یا تهدید؟
وی در ادامه با اشاره به آموزش مجازی در مدارس تحت شرایط مختلف، آن را فرصتی دوگانه میداند و ادامه میدهد: آموزش مجازی میتواند هم به ارتقای کیفیت آموزش کمک کند و هم آن را به سطحیترین شکل ممکن تقلیل دهد. در صورت نبود هدف مشخص، کلاس آنلاین به مجموعهای از تکالیف و آزمونها تبدیل خواهد شد. آموزش مجازی باید به بستری برای گفتوگو و مشارکت تبدیل شود، نه تنها انتقال اطلاعات، همچنین پیشنهاد میشود که فعالیتهای آموزشی به سمت مسئلهمحوری حرکت کنند تا دانشآموزان درگیر یادگیری واقعی شوند.
این کارشناس حوزه تعلیم و تربیت بر اهمیت کار گروهی در فضای آنلاین تأکید دارد و آن را راهی برای تقویت مهارتهای اجتماعی میداند و میگوید: معلم در فضای مجازی نقش راهنما را ایفا میکند و باید فضای امنی برای بیان دیدگاهها ایجاد کند تا با کمک ظرفیتهای آموزش آنلاین زمینه تقویت استقلال فکری افراد نیز فراهم شود، همچنین باید بگوییم موفقیت آموزش مجازی به نحوه طراحی آن بستگی دارد، نه تنها استفاده از فناوری، چرا که به طور قطع نحوه آموزشی مجازی بر یادگیری مفهومی دروس تاثیر بسزایی دارد و در نهایت آموزش مجازی باید دوطرفه و با همکاری معلم و دانشآموز پیش برود و یک طرفه نباشد تا شاهد پیشبرد اهداف آموزشی مدنظر باشیم.
نوریان تاکید میکند: در آموزش مجازی همراهی خانواده با دانشآموز و ارتباط قویتر با معلم در راستای کاهش چالشهای آموزش مجازی و رسیدن به اهداف مد نظر بسیار موثر و مهم است، خانواده با ایجاد فضایی آرام و همراهی بیشتر با دانشآموز میتواند تا حد بسیار زیادی از دغدغههای آموزش مجازی برای دانشآموز و حتی معلم بکاهد و زمینهساز دستیابی به نتایج بهتری در راستای آموزش و پرورش فرزند خود شود.
نقش تعیینکننده خانواده در تقویت انگیزش تحصیلی در آموزش مجازی
علیرضا فروتن، مشاور تحصیلی با اشاره به شرایط خاص آموزش آنلاین و کاهش تعاملات اجتماعی دانشآموزان، نقش خانواده را در این دوره بسیار پررنگ و تعیینکننده توصیف میکند و به خبرنگار ایمنا میگوید: در شرایطی که دانشآموزان از فضای مدرسه، ارتباط با همکلاسیها و تعامل مستقیم با معلمان فاصله گرفتهاند، این خانواده است که به مهمترین منبع حمایت روانی و انگیزشی تبدیل میشود.
وی میافزاید: خانه دیگر تنها محل استراحت یا انجام تکالیف نیست، بلکه به محیط اصلی یادگیری تبدیل شده و همین تغییر، مسئولیت والدین را بهطور قابل توجهی افزایش داده است، یکی از مهمترین ابزارهای والدین در این شرایط، نوع ارتباط کلامی آنها با فرزندان است. تشویقهای کلامی اگر بهدرستی و آگاهانه استفاده شوند، میتوانند نقش مهمی در افزایش انگیزه تحصیلی دانشآموزان ایفا کنند. بهویژه در دورههایی که اضطراب ناشی از شرایط بیرونی و محدودیتهای اجتماعی افزایش یافته، این نوع ارتباط میتواند به ایجاد حس امنیت روانی در کودک کمک کند. دانشآموزان در این وضعیت بیش از هر زمان دیگری به بازخوردهای مثبت و حمایت عاطفی نیاز دارند.
این مشاور تحصیلی با تأکید بر کیفیت تشویقها، بیان میکند: تشویقهای مؤثر باید واقعی، دقیق و توصیفی باشند، جملات کلی و تکراری مانند «آفرین» یا «خیلی خوب بود» اگرچه ممکن است در کوتاهمدت تأثیرگذار به نظر برسند، اما در بلندمدت کارایی خود را از دست میدهند. در مقابل، زمانی که والدین بهطور مشخص به تلاش، پشتکار یا پیشرفت فرزند خود اشاره میکنند، این بازخوردها به شکل عمیقتری در ذهن کودک اثر میگذارد و حس توانمندی او را تقویت میکند. او تأکید دارد که تمرکز باید بر فرایند یادگیری باشد، نه تنها نتیجه نهایی.
فروتن با اشاره به اهمیت لحن کلام والدین آن را عاملی بسیار مهم در شکلگیری احساسات دانشآموزان میداند و ادامه میدهد: حتی محتوای مثبت اگر با لحن نامناسب، پرتنش یا مضطرب بیان شود، میتواند اثر معکوس داشته باشد، به همین دلیل توصیه میشود که والدین هنگام صحبت با فرزندان خود، از لحن آرام، مهربان و حمایتگر استفاده کنند. این نوع ارتباط نهتنها انگیزه یادگیری را افزایش میدهد، بلکه به کاهش اضطراب و ایجاد حس آرامش در دانشآموز کمک میکند.
مقایسه ممنوع
وی با هشدار نسبت به یکی از خطاهای رایج بین والدین تاکید میکند: یکی از خطاهای رایج بین والدین مقایسه فرزندان با دیگران است، مقایسه، بهویژه در شرایطی که کودکان با فشارهای روانی بیشتری مواجه هستند، میتواند به کاهش اعتماد به نفس و ایجاد احساس ناکافی بودن منجر شود. همچنین باید یادآور شویم که هر دانشآموز مسیر یادگیری خاص خود را دارد و والدین باید به جای مقایسه، بر پیشرفت فردی فرزند خود تمرکز کنند. این رویکرد میتواند به شکلگیری حس ارزشمندی و خودباوری در کودک کمک کند.
این مشاور تحصیلی میگوید: یکی از کارکردهای مهم خانواده در آموزش مجازی، جبران بخشی از تعاملات اجتماعی از دست رفته است. دانشآموزان در محیط مدرسه بهطور طبیعی بازخوردهای مختلفی از معلمان و همسالان دریافت میکنند که این بازخوردها در شکلگیری هویت و انگیزه آنها نقش مهمی دارد. در شرایط آموزش آنلاین، این تعاملات به حداقل رسیده و در بسیاری از موارد، جایگزین مناسبی برای آنها وجود ندارد. در چنین وضعیتی، والدین میتوانند با ایجاد گفتوگوهای سازنده و حمایت عاطفی، بخشی از این خلأ را جبران کنند.
فروتن تأکید میکند: نقش خانواده در آموزش مجازی، تنها نظارت بر انجام تکالیف یا پیگیری نمرات نیست، بلکه ایجاد یک فضای حمایتی، امن و انگیزهبخش برای یادگیری است. اگر والدین بتوانند چنین فضایی را فراهم کنند، دانشآموزان نهتنها در درسهای خود موفقتر خواهند بود، بلکه مهارتهای مهمی مانند خودباوری، مسئولیتپذیری و تابآوری نیز در آنها تقویت خواهد شد. آموزش در این شرایط یک فرایند مشترک میان مدرسه و خانواده است و موفقیت آن، به میزان هماهنگی و همکاری این دو نهاد بستگی دارد.
در نهایت، آموزش مجازی اگرچه پاسخی به نیازهای زمانه است، اما بدون توجه به هدف اصلی آموزش، میتواند به مسیری انحرافی تبدیل شود. بازگشت به پرسش «برای چه آموزش میدهیم» شرط لازم برای معنا بخشیدن به فرایند یادگیری است. در این میان، نقش معلمان در هدایت اخلاقی کلاس و نقش والدین در ایجاد انگیزه، بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. تنها با چنین نگاهی میتوان آموزش را از سطح سنجشهای عددی فراتر برد و به ابزاری برای تربیت انسانهای آگاه، مسئول و توانمند تبدیل کرد. همچنین نقش والدین در شرایط آموزش آنلاین بسیار تعیینکننده است و در نبود تعاملات مدرسهای، خانواده به مهمترین منبع حمایت روانی تبدیل میشود و این موضوع باید مورد توجه والدین قرار گیرد.
