زیتون؛ طلای سبزی که نگهبان شهرهاست

به گزارش خبرگزاری ایمنا، امروزه مدیریت فضاهای سبز شهری در ایران با یک چالش اساسی روبروست؛ تضاد میان زیبایی و کارآمدی. سال‌هاست که ویترین شهرهای ما با درختانی پر شده است که اگرچه در کوتاه‌مدت سبز به نظر می‌رسند، اما در مواجهه با بحران‌های اقلیمی مانند کم‌آبی، سیلاب‌های ناگهانی و فرسایش خاک، نقشی جز نظاره‌گر ندارند.

از سوی دیگر، هزینه کلان نگهداری از فضاهای سبز و حفاظت از درختان مثمر در برابر آسیب‌های انسانی، شهرداری‌ها را به سمت کاشت گونه‌های بی‌ثمری چون کاج و سرو سوق داده است؛ گونه‌هایی که نه سایه چندانی دارند و نه سودی برای چرخه اقتصادی و زیست‌محیطی شهر.

مسئله اصلی اینجاست؛ چگونه می‌توان درختی داشت که هم از منظر اقتصادی سودآور باشد، هم در برابر ناملایمات جوی خم به ابرو نیاورد و هم برخلاف سایر درختان میوه، هزینه‌ای برای حفاظت فیزیکی به مدیریت شهری تحمیل نکند؟ پاسخ به این معما در بازگشت به طبیعت بومی و شناخت دقیق ویژگی‌های زیستی و قرآنی درختی نهفته است که از دیرباز نماد صلح و برکت بوده است.

نگاهی عمیق به ساختار ریشه‌ها، مقاومت برگ‌ها در برابر ضربات باران و مکانیزم دفاعی میوه‌ی آن، نشان می‌دهد که ما از یک تکنولوژی زنده برای مهار سیل و توسعه پایدار غافل مانده‌ایم.

در همین راستا مرحوم آیت‌الله حائری شیرازی اظهار کرده است: بعضی ها عقیده دارند که در شهرها و بوستان‌ها باید درخت غیر مثمر کاشت. شهرداری‌ها هم درخت‌های غیر مثمر مانند کاج و سرو و از این قبیل درختان می‌کارند. این اشتباه است. شما بروید کشورهای اروپایی را ببینید. مثلاً در ایتالیا، درختان زیتون با تنه‌های بسیار قطور و کُلُفت وسط خیابان‌ها کاشته‌اند. گاهی هم در آن جاها سرماهای بسیار سخت و چند درجه زیر صفر دارد که درخت‌های زیتون را خشک می‌کند، اما دوباره از پایین جوانه می‌زند و بالا می‌آید.

وی افزوده‌است: اصلاً درخت زیتون درخت شهرداری‌ها است؛ علتش این است که مثلاً اگر درخت نارنج بکارند، تا نارنجش می‌رسد مردم می‌کَنَند و چیزی را که مالکش نیستند به خانۀ خودشان می‌برند. اما زیتون میوه‌ای نیست که از درخت بکَنَند و بخورند. هرکه میوۀ درخت زیتون را بکند، خودش پشیمان می شود! تلخ است و قابل خوردن نیست. عمل آوردن آن هم اینطور نیست که آدم بگوید اگر درون دیگ بپزد خوب می شود. اگر بخواهند روغنش را هم بکشند نیاز به یک کارخانه روغن‌کشی دارد.

این کارشناس دینی ادامه داده است: به این دلایل است که میوه درخت زیتون را هیچکس سراغش نمی‌رود. لذا برای شهرداری‌ها بسیار مفید است؛ چون هم نگهداری‌اش آسان است، هم بهره‌های فراوانی دارد، مانند استفاده از سایه، درآمدزایی و منافع بسیار دیگر. پس زیتون در واقع درخت شهرداری هاست.

مرحوم آیت‌الله حائری شیرازی بیان کرده است: زیتون درختی است که عمرش بسیار زیاد است. درخت زیتون تا هزارسال عمر می‌کند! اصلاً درباره درخت زیتون این جمله درست است که زیتون مرگ ندارد، مگر اینکه او را بکشند. درختان زیتونی در عالم هستند که چند هزار ساله‌اند! از جهت بازدارندگی باران، درخت زیتون، بهترین درخت برای آبخیزداری است. درخت زیتون، برگ‌ریزان ندارد. در فصل زمستان، درختانی مثل انجیر و انگور که برگ‌ریزان دارند، وقتی باران به شاخه‌های آنها می‌خورد، سرعت و شدت باران را متوقف نمی‌کنند و این موجب صدمه به خاک می‌شود. اما درخت زیتون اجازه نمی‌دهد باران به زمین بخورد؛ یعنی زیتون می‌تواند اولویت اول برای آبخیزداری باشد؛ بلکه از انجیر هم برای این کار مناسب‌تر است و خاک سطحی را نیز حفظ می‌کند.

وی اشاره کرده است: هرچه سن درخت بیشتر می‌شود، شاخه‌ها بالاتر و ریشه‌ها در اعماق زمین پایین‌تر می‌روند و این دو در جهت مخالف هم حرکت می‌کنند. مثلاً ما در طرح «فلاحت در فراغت»، در دشتکوه و هرجا که مُیَسّر بوده است، درخت زیتون کاشته‌ایم. هرجا که سیل آمده است، در آنجا درخت زیتون قطرش و بلندی‌اش دو برابر شده است؛ یعنی سیل برای درخت نعمت است و این درختان به نحوی مانع سیلاب شده‌اند. به عکس، در جاهایی که سیل‌گیر نبوده است، درختان زیتون کوتاه قد مانده‌اند.

این کارشناس دینی ادامه داده است: سیل را وقتی کنترل کنید نعمت می‌شود. در جاهایی که باران می‌بارد، اگر درخت وجود داشته باشد و باران را مهار کند آب وحشی را اهلی می‌کند و باران به نعمت تبدیل می‌شود. لذا باید از این نعمت خدادادی استفادۀ بهینه کرد و در امر آبخیزداری با استفاده از کاشت درخت زیتون حداکثر استفاده را از آب و باران و سیل نمود. زیتون شجره مبارکه است: قرآن می‌فرماید: «شجرة مبارکة زیتونة لا شرقیة و لا غربیة یکاد زیتها یضییء»؛ گشایش کار ما در کاشت درختان زیتون است.

به گزارش ایمنا، عبور از نگاه سنتی به فضای سبز و حرکت به سمت کاشت هدفمند درخت زیتون، یک بازی برد-برد برای شهروندان و مدیران شهری است. وقتی می‌توان از درختی با عمر هزارساله بهره برد که در برابر سیل سد می‌سازد و حتی میوه‌اش به دلیل خاصیت فرآوری سخت، از دست‌برد در امان می‌ماند، اصرار بر کاشت گونه‌های بی‌ثمر و ضعیف، توجیه منطقی ندارد.

با تکیه بر حکمت نهفته در این شجره مبارکه، می‌توان تهدید همیشگی سیلاب را به نعمتی برای تغذیه زمین تبدیل و امنیت زیست‌محیطی شهرها را برای قرن‌ها تضمین کرد.