به گزارش خبرگزاری ایمنا از قزوین، این روزها توجه بیش از اندازه به آثار تاریخی مرکز استان موجب شده است بناهای تاریخی دیگر نقاط استان تا حدی فراموش شوند؛ یکی از این بناهای زیبا و بکر کاروانسرای هجیب است که در ۴۸ کیلومتری جاده بویینزهرا به ساوه و در شمال غربی روستایی به همین نام قرار دارد.
این کاروانسرای بزرگ که در دوران صفوی احداث شده است با مساحت ۵۸۵۰ مترمربع، زیربنای ۴۰۳۶ مترمربع حجره از کاروانسراهای کم نظیر ایران به حساب میآید، به نحوی که «ژان شاردن» جهانگرد فرانسوی در سیاحت نامه معروف خود آن را بهترین کاروانسرای ایران لقب داده است و در صورت حمایت مدیران ارشد استان برای مرمت و احیا میتواند به زیبایی و شکوه پیشین خود بازگردد.
دومین کاروانسرای ارزشمند ایران
محسن علیخانی، کارشناس ابنیه تاریخی در گفتوگو با خبرنگار ایمنا درباره این کاروانسرای تاریخی میگوید: از آن جهت به هجیب کاروانسرای «مادر شاهی» میگویند که این بنا به وسیله «زینب بیگم» مادر شاه عباس یکم صفوی و با هزینهای نزدیک به ۴ هزار تومان احداث شده است؛ بناهای الحاقی آن شامل دو آب انبار، دو باغ، یک گرمابه و یک جویبار است و برای تامین هزینههای تعمیر و نگهداری این بنا احداث و وقف شده بود.
وی هجیب را دومین کاروانسرای باارزش ایران معرفی میکند و میافزاید: این بنا بر پی و شالودهای سنگی استقرار پیدا کرده و بقیه ساختمان با آجر احداث شده است، همچنین هجیب یک کاروانسرای چهار ایوانی است که طرح یا پلان آن به شکل مربع است و در اصلی آن جنوبی است که با گذر از آن به سرای اصلی این بنا میرسیم.
این کارشناس ابنیه تاریخی با اشاره به برجهای کوچک مدور در دیواره بیرونی کاروانسرای هجیب ادامه میدهد: این برجچهها از سنگ و آجر و به حالت نیمستون ساخته شدهاند که ارتفاع آنها نیم متر از بام سرا بالاتر است و با توجه به شباهت آنها با برجچههای موجود در قلعههای قرون وسطای اروپا ردپای معماری غربی در طراحی این بنا دیده میشود.
ویژگیهای معماری
علیخانی مساحت حیاط کاروانسرای هجیب را ۱۷۲۰ مترمربع عنوان میکند و میگوید: این حیاط چهار ایوان روبهروی هم و متحدالشکل است؛ هرکدام طاق نماهایی به بلندای شش متر دارد، پشت این طاقنماها نیز حجرههای بنا واقع شده است که حجرههای کوچک ۹ و حجرههای بزرگ ۱۴ مترمربع مساحت دارند.
وی با اشاره به وجود راهرویی طویل در هر چهار طرف بنا خاطرنشان میکند: در این راهرو که پشت هجرههای به هم چسبیده قرار دارد، طاق نماهایی گود ایجاد شده که بیشتر به عنوان بارانداز از آن استفاده میشده است و به واسطه اتاقکهایی به حیاط وصل میشود، در طرفین این راهرو نیز سکوهایی به ارتفاع یک متر قرار دارد.
این کارشناس بناهای تاریخی اضافه میکند: بعد از ورود از در جنوبی، وارد ایوان یا رواق بزرگی میشوید که با سقف گنبدی پوشیده شده و در ۲ طرف این رواق، حجرههای کوچکی برای نگهبانهای کاروانسرا ساخته شده که این حجرهها از طریق راه پله با پشت بام ارتباط پیدا میکنند و کوچکترین حجرههای موجود در بنا محسوب میشوند.
علیخانی با اشاره به بنای آجری وسط حیاط ادامه میدهد: از این بنا که پلانی ۸ وجهی (ضلعی) دارد، به عنوان حمام و سرداب استفاده میشده است. این بنای مستطیلی متشکل از ۲ چارطاقی با قوس جناغی باز است که به همدیگر متصل شده اند و گنبدی عرقچین با آجرکاری بسیار زیبا دارد.
تزئینات و زیباییهای مهندسی بنا
حسین اینانلو، رئیس اداره میراث فرهنگی و گردشگری بویینزهرا در گفتوگو با خبرنگار ایمنا کاربندی و رسمیبندی را در زمره تزئینات معماری این بنا عنوان میکند و میگوید: در اطراف پایه و قوس این گنبد تزئینات کاربندی آجری به چشم میخورد، البته درون طاق نماها و گنبد ایوان ورودی با استفاده از رسمیبندی و آجرکاری اخرایی رنگ زینت پیدا کرده است.
وی با بیان اینکه باشکوهترین ورودی این بنا در جبهه (ضلع) غربی آن واقع شده است، ادامه میدهد: این ورودی، سردر بلندی است که با طاق نماهای جناغی شکل تزئین و در دو سوی آن، حجرههایی دو طبقه ایجاد شدهاند.
رئیس میراث فرهنگی و گردشگری بویینزهرا با اشاره به نکات مهندسی این بنای تاریخی تصریح میکند: به دلیل ایمن نگه داشتن مسافران از سرما و گرمای بیابان و گردبادها، ورودی حجرهها را با ارتفاع اندک احداث کردند، در بخش بیرونی کاروانسرا نیز ۱۶ طاق نما وجود دارد که بازرگانان و تجار در قالب دکان و مغازه از آنها بهره میبردند و افراد دیگر در آنها به حرفههایی همچون پالاندوزی، فروش ساز و برگ چارپایان و نعلبندی مشغول بودند.
ضرورت تخصیص بودجه برای احیای هجیب
اینانلو با اشاره به ظرفیتهای بالای این کاروانسرا برای تبدیل شدن به یک مقصد گردشگری پربازدید میگوید: این کاروانسرا از معدود بناهایی است که «ژان شاردن» سیاح فرانسوی در سفرنامه مشهور خود از آن اسم برده است.
وی با تاکید بر لزوم سرمایهگذاری بخش خصوصی برای احیای این بنای تاریخی اضافه میکند: تاکنون نزدیک به ۵۶ میلیون تومان برای مرمت پشت بام، سردر و ضلع جنوبی هزینه کردهایم، در حال حاضر مشغول تعمیر و بازسازی گنبدهای پشت بام، ناودان و بندکشی دیوار از محل بودجههایی هستیم که در کمیته برنامهریزی برنامههای عمرانی شهرستان بویینزهرا به تصویب رسیدهاند.
رئیس اداره میراث فرهنگی و گردشگری بویینزهرا با بیان اینکه برای مرمت کامل این بنا به منابع استانی و ملی احتیاج داریم، ادامه میدهد: ضرورت دارد سازمان مدیریت و برنامهریزی استان، بودجه مناسبی را برای بازسازی این بنا تصویب کند و اگر سازمانهایی همچون شهرداری به ما کمک کنند، کاروانسرای هجیب به یکی از قطبهای گردشگری استان تبدیل میشود.
اینانلو خاطرنشان میکند: برای احیا و تخصیص یک کاربری تجاری و فرهنگی به این بنا، نیازمند حضور بخش خصوصی و بودجههای خیلی بیشتری هستیم.
لزوم توجه به ظرفیت گردشگری کاروانسراهای تاریخی
اگرچه وجود تعداد بالای کاروانسراهای تاریخی از جمله ظرفیتهای مهم و ممتاز گردشگری دیار مینودری به شمار میرود، اما تا امروز کمتر به این ظرفیت توجه جدی شده است، به طوری که بناهای ارزشمندی همچون سرای «حاج رضا» به محل تفکیک زباله تبدیل شدهاند و به جز سعدالسلطنه، کاروانسراهای دیگر استان گمنام ماندهاند.
علیرضا تعهدی، کارشناس حوزه میراث فرهنگی و گردشگری در گفتوگو با خبرنگار ایمنا با بیان اینکه میتوان قزوین را استان سراها و کاروانسراها نامید، میگوید: وجود کاروانسراهایی از قبیل «آوج»، «خرزان»، «محمدآباد» و «هجیب» در کنار سراهای باارزشی مانند سعدالسلطنه قزوین را به قطب کاروانسراهای بیرونشهری و درونشهری بدل کرده است.
وی عنوان میکند: البته همین تعداد بالای سراها و کاروانسراها باعث شده که مردم و مسئولان استان کمتر به ارزش آنها پی ببرند و میزان توجه و بودجه ای که در استانهای دیگر برای مرمت، نگهداری و احیای کاروانسراهای تاریخی صرف میشود، قابل مقایسه با استان ما نیست و میتوان گفت قزوین در این زمینه از سایر استانها عقب افتاده است.
این کارشناس ضمن تأکید بر ضرورت حضور شهرداریها در احیای چنین بناهایی میافزاید: به جز طرح احیای سرای سعدالسلطنه که با مشارکت مؤثر شهرداری قزوین و اداره کل میراث فرهنگی صورت گرفت، دیگر کاروانسراهای تاریخی ما همچون سرای «حاج رضا» و کاروانسرای هجیب به حال خود رها شدهاند و توجه چندانی به آنها نمیشود.
وی میافزاید: این کاروانسراها از قابلیت بالایی برای تبدیل شدن به مراکز مهم اقامتی برخوردار هستند.
اگر کاروانسرایی مانند هجیب به طور کامل بازسازی و مرمت شود، جدا از جذب گردشگر میتواند به یک مرکز اقامتی جذاب و متفاوت تبدیل شود که گردشگران ایرانی و خارجی برای دیدن و اقامت در آن صف بکشند.
گزارش از آرش صالحی
نظر شما