به گزارش خبرگزاری ایمنا، استهلال ماه، فرایندی کهن و در عین حال حیاتی در تقویم اسلامی، نقشی اساسی در تعیین آغاز ماههای قمری و پیرو آن، اعمال عبادی مهمی چون روزه ماه رمضان، عید فطر و ایام حج ایفا میکند. این پدیده نجومی، پیوندی عمیق میان علم، دین و فرهنگ برقرار ساخته و همواره مورد توجه جوامع بشری، بهویژه مسلمانان، بوده است.
فراتر از یک حکم شرعی، استهلال بهانهای برای تأمل در نظم شگفتانگیز کیهان و جایگاه انسان در آن فراهم میآورد، اهمیت این موضوع تا بدانجاست که در آستانه ماه مبارک رمضان، توجه به سمت چگونگی استهلال و زمانبندی آغاز این ماه پربرکت معطوف میشود.
در عصری که دانش بشری به سرعت در حال پیشرفت است، ابزارهای نوین و محاسبات دقیق نجومی، فرایند استهلال را دستخوش تحولات چشمگیری ساختهاند، این تحولات، دقت پیشبینیها را افزایش داده و به منجمان و کارشناسان ستاد استهلال یاری میرسانند تا با اطمینان بیشتری نسبت به تعیین اول ماه قمری اقدام کنند. با این حال، چالشهای ذاتی این فرآیند، بهویژه تأثیر متغیرهای جوی بر کیفیت رؤیت هلال، همچنان موضوعی قابل بحث و بررسی باقی مانده است. شرایط آب و هوایی، میزان ابرناکی آسمان و موقعیت جغرافیایی، همگی عواملی هستند که میتوانند در موفقیت یا موفق نبودن در رؤیت هلال مؤثر باشند.
یکی از جنبههای قابل توجه در بحث استهلال، تفاوت رویکردها و روشهای مورد استفاده در کشورهای مختلف است. این تفاوتها، گاه منجر به اختلاف در اعلام آغاز ماههای قمری شده و پرسشهایی را در میان مسلمانان ایجاد میکند. بررسی این تفاوتها، بهویژه میان رویکرد ایران و برخی کشورهای دیگر منطقه، همچون عربستان سعودی، روشنگر مسیرهای علمی و فقهی متفاوتی است که در این زمینه گرفته میشود. در حالی که برخی کشورها بر محاسبات دقیق تقویمی و نجومی برای تعیین اول ماه تکیه دارند، روش غالب در ایران، بر رؤیت مستقیم هلال ماه، چه با چشم غیرمسلح و چه با استفاده از ابزارهای پیشرفته رصدی، استوار است.
این تأکید بر رؤیت مستقیم، نشاندهنده پایبندی به مبانی سنتی و در عین حال، بهرهگیری هوشمندانه از فناوریهای روز در علم نجوم است. ایران در سالهای اخیر، گامهای مؤثری در زمینه توسعه فناوریهای رصدی برداشته و در عرصه استهلال، جایگاه ویژهای یافته است.
استفاده از نرمافزارهای تخصصی نجومی و تلسکوپهای موتوردار و پیشرفته، توانمندی کارشناسان ایرانی را در رصد هلال، حتی در طول روز و در شرایط دشوار، ارتقا بخشیده است. این پیشرفتها نه تنها دقت علمی را بهبود میبخشد، بلکه بر اهمیت استهلال به عنوان یک پدیده علمی و فرهنگی جهانی تأکید دارد. هنر رصد آسمان، در کنار جنبههای علمی و مذهبی، به افزایش آگاهی عمومی نسبت به علم نجوم و جایگاه آن در فرهنگ بشری کمک شایانی میکند. در نهایت، استهلال ماه، رویدادی است که علم را با اعتقاد، سنت را با نوآوری، و جامعه را با عظمت کیهان پیوند میزند و تأمل در آن، درک عمیقتری از جهان پیرامون و جایگاه خود در آن به ما میبخشد.
با توجه به بررسی نقشه ها، رؤیت هلال ماه شوال در غروب پنجشنبه ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ مطابق با ۲۹ رمضان ۱۴۴۷ در ایران و کشورهای همسایه (عراق و عربستان و افغانستان و پاکستان و ...) حتی با قویترین تلسکوپها بسیار بعید است و هر چه به مناطق شرقی و جنوبی برویم، همین احتمال ناچیز هم کمتر و رؤیت هلال غیرممکن میشود. بر همین اساس، این هلال در بعضی از مناطق زمین (مثل بیشتر آمریکای شمالی) با چشم غیرمسلح (عادی) به راحتی قابل رؤیت است و در بعضی از مناطق دیگر (مثل استرالیا و تقریبا همه آسیا) حتی با قویترین تلسکوپها رؤیت نخواهد شد.اما هلال ماه شوال در غروب جمعه ۲۹ اسفند ۱۴۰۴ مطابق با ۳۰ رمضان ۱۴۴۷ در بیشتر مناطق زمین به راحتی با چشم غیرمسلح (عادی) و ارتفاع خیلی زیاد و در بسیاری از مناطق با درخشندگی زیاد قابل رؤیت است و عید فطر، شنبه اول فروردین سال ۱۴۰۵ خواهد بود.
در ادامه لیلا میرشمشیرگران، مسئول آموزش مرکز نجوم ایرسا و عضو ستاد استهلال استان اصفهان به جزئیات رویت هلال ماه قمری میپردازد.
استهلال، پای میان علم، دین و تاریخ بشریت
ایمنا: استهلال چیست و چرا برای مسلمانان اهمیت دارد؟
میرشمشیرگران: استهلال به طور کلی به معنی دیدن هلال ماه است. اما نکته اینجاست که در دنیای اسلام، این مفهوم با دو رویکرد اصلی روبهرو است: یکی رویکرد فقهی و دیگری رویکرد علمی. از نظر فقهی، در میان مسلمانان، به ویژه میان شیعه و سنی، تفاوتهایی در تعریف و پذیرش استهلال وجود دارد. در فقه شیعه، دیدن هلال با چشم غیرمسلح (بدون هیچ ابزاری) ملاک اصلی است. البته، برخی از مراجع تقلید، رؤیت هلال با ابزارهای نجومی همچون تلسکوپ و دوربین دوچشمی را نیز به رسمیت میشناسند و آن را جزئی از استهلال محسوب میکنند. اما در مقابل، برخی دیگر از علما همچنان بر این باورند که استهلال تنها باید با چشم غیرمسلح صورت گیرد و رؤیت با ابزار را کافی نمیدانند.
اهمیت استهلال در این است که بسیاری از اعمال دینی و رویدادهای مهم در تقویم اسلامی، مستقیم به رؤیت هلال ماه بستگی دارد. مواردی همچون تعیین روزهای حج، عید قربان، عید فطر و حتی برخی احکام فقهی همچون دیه که مبلغ آن بسته به قرار گرفتن در ماههای حرام (که آغاز و پایانشان با استهلال تعیین میشود) تغییر میکند، همگی به طور مستقیم تحت تأثیر بحث استهلال قرار دارند. به عبارت دیگر، شروع و پایان ماههای قمری که اساس تقویم اسلامی ما را تشکیل میدهد، با رؤیت هلال ماه مشخص میشود.
ایمنا: شما به عنوان عضو ستاد استهلال استان اصفهان، از سال ۱۳۷۷ در این زمینه فعالیت دارید. در مورد روشهای استهلال که در ایران و به طور خاص در استان اصفهان به کار گرفته میشود، توضیح دهید.
میرشمشیرگران: بنده از سال ۱۳۷۷ شمسی (۱۹۹۸ میلادی) به صورت مستمر در زمینه رویت هلال فعالیت دارم، در ایران، به خصوص در استان اصفهان، از ترکیبی از روشها و ابزارها استفاده میکنیم. خوشبختانه، ایران از نظر تجهیزات نجومی در سطح خوبی قرار دارد. از دوربینهای دوچشمی قوی و تلسکوپهای پیشرفتهای بهره میبریم که به ما امکان میدهند هلال ماه را در شرایط دشوار نیز رصد کنیم. علاوه بر این، تلاش میکنیم تا حد امکان، رؤیت با چشم غیرمسلح را نیز انجام دهیم اما گاهی اوقات با پدیدهای به نام «هلال بحرانی» روبهرو میشویم. این هلالها به قدری باریک و کمنور هستند که حتی با ابزارهای قوی نیز ممکن است دیدنشان دشوار باشد. در چنین شرایطی، ابزارهای نجومی نقش حیاتی ایفا میکنند. لازم به ذکر است که ستاد استهلال در ایران، زیر نظر دفتر مقام معظم رهبری فعالیت میکند و ایشان نیز رؤیت هلال با ابزار را مورد قبول میدانند. بنابراین، زمانی که ما با ابزار هلال را رویت میکنیم و گزارش آن را ارسال میکنیم، مورد تأیید قرار میگیرد. این تلفیق بین رؤیت با چشم و ابزار، دقت و نظر قطعی را در تعیین آغاز و پایان ماههای قمری افزایش میدهد.
ایمنا: اشاره کردید که گاهی هلالها بحرانی هستند. این بحرانی بودن به چه معناست و چه عواملی میتوانند بر دقت پیشبینی رویتپذیری یک هلال تأثیر بگذارند؟
میرشمشیرگران: «هلال بحرانی» به هلالی گفته میشود که به دلیل نزدیکی زیاد به زمان غروب خورشید، یا باریکی فوقالعاده زیاد، دیدن آن با چشم غیرمسلح غیرممکن است. حتی با ابزارهای قوی نیز ممکن است در ابتدا دشوار باشد. پیشبینی رویتپذیری یک هلال، به عوامل بسیاری بستگی دارد. ما از روابط ریاضی و نرمافزارهای نجومی مختلفی برای این منظور استفاده میکنیم. نرمافزارهایی همچون “MoonCalc” به ما کمک میکنند تا با در نظر گرفتن پارامترهایی همچون ارتفاع هلال از افق، فاصله زاویهای آن با خورشید، سن هلال، و معیارهای مختلف رویتپذیری (همچون معیار آقای منظور احمد یا معیارهای رصدخانه آفریقای جنوبی)، پیشبینی کنیم که آیا هلال در زمان مورد نظر قابل رؤیت خواهد بود یا خیر.اما یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین عوامل، شرایط جوی است. حتی اگر محاسبات ما نشان دهد که هلال به راحتی قابل رؤیت است، وجود غبار، بخار آب، ابرهای پراکنده، یا هرگونه آلودگی نوری در جو میتواند به شدت بر توانایی ما در دیدن هلال تأثیر بگذارد. تصور کنید آسمان در هنگام غروب، همچون یک پرده بزرگ است و هلال ماه، که تنها کمی روشنتر از زمینه آسمان است، باید در این پرده دیده شود. کوچکترین مانع جوی میتواند این رؤیت را مختل کند. گاهی ما هلال را با ابزار میبینیم، اما ناظرانی که با چشم غیرمسلح در همان منطقه حضور دارند، قادر به دیدن آن نیستند. اینجاست که اهمیت درک شرایط جوی و داشتن تجربه کافی برای تفسیر مشاهدات، مشخص میشود.
ایمنا: در صحبتهایتان به تفاوت رویکرد ایران و عربستان سعودی در اعلام اول ماه قمری اشاره کردید. این موضوع را بیشتر توضیح دهید.
میرشمشیرگران: این تفاوت یکی از پرسشهای پرتکرار مردم است. رویکرد عربستان سعودی بهطور عمده بر مبنای محاسبات تقویمی است. آنها از تقویمی به نام “امالقراۀ” (Umm al-Qura) استفاده میکنند که بر اساس محاسبات نجومی دقیق، لحظه “محاق” (conjunction) یا همان همراستایی زمین، ماه و خورشید را محاسبه میکنند. اگر این محاق قبل از غروب خورشید رخ دهد، دو روز بعد را اول ماه قمری اعلام میکنند. اگر محاق بعد از غروب خورشید اتفاق بیفتد، روز بعد از آن را اول ماه اعلام میکنند. این روش، به دلیل دقت بالای محاسباتی در تعیین لحظه محاق، نیازی به رؤیت هلال با چشم ندارد. این در حالی است که در ایران، همانطور که گفتم، رؤیت هلال، چه با چشم و چه با ابزار، همچنان ملاک اصلی است. این تفاوت مبنایی موجب میشود که گاهی اوقات، اعلام اول ماه در ایران با عربستان سعودی یک روز اختلاف داشته باشد. ما معتقدیم که اگرچه محاسبات نجومی بسیار دقیق هستند، اما رؤیت مستقیم هلال، تأیید و قطعیت بیشتری به آغاز ماه قمری میبخشد. همچنین، گاهی اوقات هلال از نظر محاسباتی تشکیل شده است، اما آنقدر باریک است که حتی با قویترین تلسکوپها نیز قابل رؤیت نیست. در این موارد، مبنا قرار دادن صرف محاسبات، ممکن است با واقعیت رؤیت فاصله داشته باشد.
ایمنا: به نظر میرسد بحث استهلال فراتر از یک موضوع مذهبی است. ریشههای تاریخی و جهانی آن چگونه است؟
میرشمشیرگران: استهلال، یا به طور کلیتر، رصد آسمان و پیگیری حرکات اجرام آسمانی، سابقهای به قدمت تاریخ بشریت دارد. انسانهای اولیه برای تنظیم امور زندگی خود، همچون کشاورزی، شکار، و تعیین زمانهای مناسب برای فعالیتهای مختلف، به چرخههای طبیعی، به ویژه چرخه ماه، توجه میکردند. ماه با تغییر شکلهای منظم خود (از هلال باریک تا بدر کامل و دوباره بازگشت به هلال)، بهترین نشانگر طبیعی برای گذر زمان بود. در بسیاری از فرهنگهای باستانی، ماه نماد اهمیت و تقدس ویژهای داشت. به دلیل تأثیر ماه بر جزر و مد دریاها، و همچنین زیبایی و نظم آن در آسمان شب، بسیاری از اقوام، ماه را میپرستیدند یا آن را به عنوان یک ایزد یا نیروی ماوراءالطبیعه تلقی میکردند. حتی امروزه نیز در برخی فرهنگهای بومی، این باورها وجود دارد. تقویمهای قمری که بر اساس گردش ماه به دور زمین تنظیم میشوند، در طول تاریخ در تمدنهای مختلفی از جمله چین، هند، و فرهنگهای اسلامی رواج داشتهاند. بنابراین، استهلال نه تنها یک موضوع اسلامی، بلکه بخشی از میراث علمی و فرهنگی مشترک بشریت است.
ایمنا: با توجه به پیشرفتهای تکنولوژیکی، فناوریهای جدید چه نقشی در استهلال ایفا میکنند و ایران در این زمینه در چه جایگاهی قرار دارد؟
میرشمشیرگران: پیشرفتهای تکنولوژیکی، انقلابی در علم استهلال ایجاد کردهاند. همانطور که اشاره کردم، ما از تلسکوپهای قدرتمند، دوربینهای پیشرفته، و نرمافزارهای محاسباتی دقیق استفاده میکنیم. اما یکی از پیشرفتهای چشمگیر در سالهای اخیر که ایران در آن جزو کشورهای پیشرو در جهان است، «رؤیت هلال در روز»است. این کار نیازمند تجهیزات بسیار دقیقی همچون تلسکوپهای موتوردار است که بتوانند ماه را حتی در طول روز و در میان نور شدید خورشید رصد کنند. این تلسکوپها با تنظیمات دقیق، ماه را دنبال کرده و امکان رؤیت هلال را چند ساعت قبل از غروب خورشید فراهم میکنند. این توانایی، دقت پیشبینیهای ما را به شدت افزایش داده و امکان مشاهده هلالهایی را که در حالت عادی ممکن است از دید ما پنهان بهمچون، فراهم میکند. در حال حاضر، گروههای تحقیقاتی در اصفهان، از جمله خود ما، در این زمینه پیشگام بودهاند و موفق به انجام موفقیتآمیز این نوع رصدها شدهاند. این نشان میدهد که ایران، نه تنها در منطقه، بلکه در سطح جهانی، حرفهای زیادی برای گفتن در زمینه استهلال و نجوم رصدی دارد.
ایمنا: در سال جاری، آیا پدیده نجومی خاصی به جز بحث رویت هلال ماه رخ داده یا در پیش است که برای عموم جذاب باشد؟
میرشمشیرگران: با توجه به اینکه ما در روزهای پایانی سال هستیم، پدیده خاص و برجستهای همچون خسوف یا کسوف که عموم مردم بتوانند به راحتی مشاهده کنند، نداریم. اما رصد سیارات منظومه شمسی همواره جذابیتهای خاص خود را دارد. سیاراتی همچون مشتری، زحل، و مریخ، در طول شب و با استفاده از تلسکوپهای مناسب، قابل مشاهده هستند و دیدن حلقههای زحل یا قمرهای مشتری، تجربهای شگفتانگیز برای علاقهمندان به نجوم است. اما خبر خوب برای پایان سال، همانطور که اشاره کردم، رؤیت هلال ماه شوال در شامگاه جمعه است. این هلال، هلال عید سعید فطر خواهد بود و امیدواریم همه بتوانند این هلال زیبا را مشاهده کنند و به استقبال این عید بزرگ بروند.
نظر شما