به گزارش خبرگزاری ایمنا، سؤال از چرایی آفرینش بشر، یکی از کهنترین پرسشهای بشری است و قرآن کریم در آیههای مختلف به این پرسش پاسخ داده است. در میان آنها، آیه ۵۶ سوره ذاریات با صراحت میفرماید:
«وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ.»
خداوند میفرماید: جن و انسان را نیافریدم جز برای اینکه مرا عبادت کنند.
به گفته علامه طباطبایی در تفسیر المیزان (ج ۱۸، ص ۳۸۹)، مقصود از عبادت در این آیه، تنها انجام اعمال ظاهری همچون نماز و روزه نیست، بلکه «عبودیت در مقام معرفت و تسلیم» است. یعنی انسان با شناخت خود و خالق خویش، در مسیر بندگی آگاهانه گام بردارد. علامه تأکید میکند که حقیقت عبودیت همان «کمال وجودی انسان در تقرب به خداوند» است؛ پس هدف از خلقت، رساندن انسان به این قرب است نهتنها اطاعت ظاهری.
در همین مسیر، آیتالله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه (ج ۲۲، ص ۳۵۸) مینویسد: «آیه ۵۶ ذاریات در حقیقت خلاصه تمام فلسفه آفرینش است. مقصود از عبادت در این آیه، شناخت و حرکت در مسیر حق است، زیرا عبودیت بدون معرفت تحقق پیدا نمیکند و عبادتی که از معرفت سرچشمه گیرد، انسان را به کمال میرساند.»
عبودیت، نه به معنای محدودیت، بلکه راه رهایی از وابستگی به غیر خداست. آیتالله جوادی آملی در تفسیر تسنیم (ج ۲۱، ص ۱۷۲) مینویسد: «در فرهنگ قرآن، عبادت ابزار رسیدن به معرفت است و خداپرستی یعنی خود را از بند هر غیر او آزاد کردن. پس هدف آفرینش همان آزادگی از غیر و بندگی حق است.»
ابعاد تربیتی و معرفتی خلقت انسان در قرآن
قرآن، عبودیت را در کنار علم و بصیرت مطرح میکند. در آیه ۱۲ سوره طلاق آمده است:
«اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ، یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْمًا.»
در این آیه، دلیل آفرینش نظام هستی، «تا بدانید» بیان شده است. یعنی غایت خلقت، علم و معرفت انسان نسبت به قدرت و علم مطلق الهی است.
علامه طباطبایی این آیه را در امتداد هدف عبودیت میداند و مینویسد: «خداوند نظام هستی را برپا کرد تا انسان در مشاهده نظم، قدرت و علم او را بشناسد و از علم به ایمان و از ایمان به عبودیت برسد.» (المیزان، ج ۱۹، ص ۳۷۴)
به تعبیر آیتالله جوادی آملی در تفسیر تسنیم (ج ۲۲، ص ۴۵۶):
«آیه ۱۲ طلاق نشان میدهد که معرفت و علم الهی نه هدفی جدا از خلقت انسان، بلکه ادامه همان اصل عبودیت است، زیرا عبادت بدون معرفت کور است و معرفت بدون عبادت بیثمر.»
در همین زمینه، آیتالله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه نیز توضیح میدهد:
«هدف از آفرینش عالم هستی، برانگیختن حس خداشناسی در انسان است؛ تا هر کس در آیات آفاق و انفس بیندیشد، به علم و یقین برسد که جهان بیهدف و بینظم نیست.» (تفسیر نمونه، ج ۲۴، ص ۲۶۲)
رحمت و مشیت الهی در تفاوت انسانها
در سوره هود، آیات ۱۱۸ و ۱۱۹، حکمت الهی در اختلاف و تنوع انسانها را بازگو میکند:
«وَلَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ * إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَلِذَٰلِکَ خَلَقَهُمْ…»
این آیه به گفته علامه طباطبایی (المیزان، ج ۱۱، ص ۳۵۲) ناظر به حقیقتی ژرف است: خداوند انسان را مختار آفرید و همین اختیار سرچشمه اختلاف در مسیرها شد، اما این تفاوتها در نهایت به رحمت الهی بازمیگردد، زیرا هدف خلقت همین سیر تدریجی به سوی کمال و رحمت است.
وی مینویسد: «مراد از «خلقهم» در این آیه، همان خلق برای رحمت است، یعنی خدا آنان را آفرید تا به رحمت دست یابند، هرچند مسیر رحمت از میان اختلافات میگذرد.»
آیتالله مکارم شیرازی نیز در تفسیر نمونه (ج ۹، ص ۳۵۰) میگوید: «اختلاف، لازمه جهان اختیار است. خدا انسان را آزاد آفرید تا مسیر هدایت یا ضلالت را خود انتخاب کند و همین انتخاب آگاهانه است که ارزش بندگی را معنا میکند. پس هدف نهایی خلقت، رحمت است، اما رسیدن به آن از مسیر اختیار میگذرد.»
از دیدگاه آیتالله جوادی آملی، «رحمت» در این آیه نه رحمت عام، بلکه «رحمت خاص قرب» است؛ یعنی وصال به خدا. او در تفسیر تسنیم (ج ۱۲، ص ۴۹۰) میگوید:
«چون هدف خلقت، عبودیت آگاهانه است، کسانی که در این راه قرار میگیرند مشمول رحمت خاصه میگردند و در واقع برای رسیدن به همین مقام رحمت آفریده شدهاند.»
جمعبندی مفسران شیعه از سه آیه
از مجموع این آیات، مفسران بزرگ شیعه نتیجه گرفتهاند که هدف نهایی آفرینش انسان ترکیبی از سه بُعد است:
عبودیت (ذاریات، ۵۶) – غایت وجودی انسان، بندگی آگاهانه در پیشگاه خداوند است.
معرفت (طلاق، ۱۲) – علم و شناخت الهی زیربنا و روح عبودیت راستین است.
رحمت (هود، ۱۱۸-۱۱۹) – نتیجه سیر عبودیت و معرفت، رسیدن به رحمت و قرب الهی است.
علامه طباطبایی این سه آیه را در پیوستگی کامل میبیند: «عبادت بدون معرفت و معرفت بدون رحمت، غایت خلقت را تحقق نمیبخشد. انسان باید از شناخت هستی و خدا به بندگی برسد و در بندگی، رحمت و کمال یابد.» (المیزان، ج ۱۸، ص ۳۸۹)
آیتالله مکارم شیرازی نیز مینویسد: «عبادت هدف نهایی است، اما مقدمه آن معرفت است و ثمرهاش ورود در رحمت الهی.» (تفسیر نمونه، ج ۲۲، ص ۳۵۸)
هدف خلقت در نگاه عالمان شیعه
در روایات اهلبیت (ع) نیز این معنا تفسیر شده است. امام صادق (ع) در حدیثی فرمودند:
«خَلَقَ اللهُ العِبادَ لِیَعرِفوهُ، فَإذا عَرفوهُ عَبدوهُ، فَإذا عَبدوهُ استَغنَوا بِعِبادَتِهِ عَن عِبادَةِ غَیرِهِ.»
(اصول کافی، ج ۱، ص ۱۲۱)
این روایت بزرگترین تفسیر از آیه ۵۶ ذاریات است. چنانکه آیتالله جوادی آملی تصریح میکند:
«هدف از خلقت، معرفت است و عبادت نتیجه آن. عبادت نیز زمینهساز رحمت و قرب الهی است. پس مسیر خلقت انسان از شناخت تا پرستش و از پرستش تا رحمت امتداد دارد.» (تفسیر تسنیم، ج ۲۱، ص ۱۸۰)
در نهایت، از منظر تفاسیر شیعی، انسان در نظام هستی نه موجودی بیهدف است و نه ابزار در چرخه طبیعت؛ بلکه مخاطب خاص خداوندی است که برای رسیدن به معرفت، عبودیت و رحمت آفریده شده است.
به گزارش ایمنا، سه آیه یادشده، با ترتیب منطقی «عبودیت → معرفت → رحمت»، طرح کاملی از هدف خلقت انسان در قرآن ارائه میدهند. از نگاه قرآن و مفسران شیعه، انسان آمده است تا خدا را بشناسد، او را بپرستد و در پرتو آن، به رحمت و قرب الهی نائل شود؛ مسیری که همه انبیا برای تبیین همین حقیقت مبعوث شدهاند.
نظر شما