به گزارش خبرگزاری ایمنا، در تاریخ معاصر ایران، کمتر رهبری را سراغ داریم که به اندازه رهبر شهید حضرت آیتالله امام خامنهای (رضواناللهعلیه)، بر نقش راهبردی علم و فناوری در تعیین سرنوشت یک ملت تأکید کرده باشد. نگاه ایشان به مقوله هوش مصنوعی، نه نگاهی مقطعی یا ابزاری، که بخشی از یک دستگاه فکری منسجم با هدف «تمدنسازی نوین اسلامی» است، در این دستگاه فکری، علم نه فقط وسیله قدرت، که هدفی برای تعالی انسانی و زمینهساز ظهور ارزشهای الهی معنا پیدا میکندف آنچه در بیانات ایشان درباره هوش مصنوعی قابل تأمل است، درک عمیق از لایههای زیرساختی این فناوری، هشدار نسبت به تله بهرهبردار صِرف بودن، و ترسیم چشماندازی است که در آن جمهوری اسلامی ایران باید در زمره کشورهای پیشرو و تعیینکننده قواعد این عرصه قرار گیرد.
مرجعیت علمی به مثابه استقلال تمدنی
برای فهم جایگاه هوش مصنوعی در اندیشه رهبر شهید حضرت آیتالله امام خامنهای (رضواناللهعلیه)، باید به مفهوم «مرجعیت علمی» در منظومه فکری ایشان مراجعه کرد. مرجعیت علمی در این نگاه، بهصرف تولید علم یا افزایش مقالات نیست، بلکه به معنای «شکستن مرزهای دانش موجود»، «رهبری در تولید علوم جدید» و «جهتدهی به علم بر اساس ارزشهای اسلامی» است، ایشان در دیدار با نخبگان (۱۴۰۳/۰۷/۱۱) تصریح میکرند که کشور به «دانشهای جدید همچون هوش مصنوعی» احتیاج دارد و این نیاز را در کنار نفت، گاز، انرژی هستهای و نانو قرار میدهند؛ یعنی هوش مصنوعی در زمره زیرساختهای حیاتی و راهبردی کشور تعریف میشود، ایشان در بیانی دیگر، با آسیبشناسی وضع موجود، هشدار میدهند که اگر غفلت کنیم، «پنجاه سالِ دیگر خواهیم شد پنجاهم، خواهیم شد صدم» (۱۳۹۷/۱۱/۰۳)، این هشدار، ریشه در درک ایشان از پویایی علم و فناوری دارد؛ علمی که اگر بومی نشود و به مرحله تولید نرسد، وابستگی را بازتولید میکند.
یکی از دقیقترین و هشداردهندهترین نکات در بیانات اخیر رهبر شهید حضرت آیتالله امام خامنهای (رضواناللهعلیه)، (۱۴۰۳/۰۶/۰۶)، تمایز میان «بهرهبردار بودن» و «تسلط بر لایههای عمیق فناوری» است، ایشان با اذعان به اینکه دستگاههای مختلف کشور از هوش مصنوعی استفاده میکنند، تأکید کرده بونند «این ما را فریب ندهد. در مسئلهی هوش مصنوعی، بهرهبردار بودن امتیاز نیست»، این تمایز یادآور تجربه تاریخی ایران در حوزه انرژی هستهای است؛ جایی که صرفِ داشتن فناوریِ بهرهبرداری از نیروگاه، بدون تسلط بر چرخه سوخت، کشور را در معرض فشار و وابستگی قرار میداد، ایشان با هوشمندی، آیندهای را ترسیم میکنند که در آن قدرتهای جهانی «آژانس هوش مصنوعی» تشکیل خواهند داد و استفاده از لایههای عمیق این فناوری را مشروط به اجازه خود خواهند کرد، این پیشبینی ریشه در تحلیل ایشان از سازوکار نظم بینالمللی دارد؛ نظمی که در آن، قدرتهای مسلط به دنبال نهادینه کردن انحصار خود هستند.
نخبگان، سازمان ملی و نگاه تمدنی
رهبر شهید حضرت آیتالله امام خامنهای (رضواناللهعلیه) در تبیین مسیر دستیابی به جایگاه مطلوب در هوش مصنوعی، سه عنصر کلیدی را مورد تأکید قرار میدهند:
نخست، نقش بیبدیل نخبگان، ایشان در دیدار اخیر با نخبگان (۱۴۰۳/۰۷/۱۱) تأکید میکنند که باید «نخبگان را وارد میدان کنیم»، در این نگاه، نخبگان نه مجریان منفعل، که پیشرانان اصلی حرکت علمی کشورند، بنیاد نخبگان نیز به مثابه نهادی برای شناسایی و به کارگیری این سرمایههای انسانی در مسائل راهبردی تعریف میشود.
دوم، ضرورت تداوم نهادی؛ ایشان در نخستین دیدار با هیئت دولت چهاردهم (۱۴۰۳/۰۶/۰۶) به صراحت نسبت به توقف کار «سازمان ملی هوش مصنوعی» که در دولت قبل تشکیل شده بود، ابراز نگرانی کرده و تأکید میکنند که ادامه کار این سازمان زیر نظر رئیسجمهور «امید فراوانی» برای پیشرفت کار ایجاد میکند. این پیام روشنی به دولت جدید است که نباید پروژههای راهبردی قربانی تغییرات مدیریتی شوند.
سوم، هدفگذاری کمّی و کیفی؛ ایشان در سال ۱۴۰۰، هدف دستیابی به جایگاه «ده کشور اول دنیا» در هوش مصنوعی را ترسیم میکنند و با اشاره به حضور کشورهای آسیایی در این رتبهها، تأکید میکنند که ما امروز در این جمع نیستیم، این نگاه هم واقعبینانه است (چون وضع موجود را میبیند) و هم آرمانگرایانه (چون افق مطلوب را ترسیم میکند).
هوش مصنوعی و تداوم جهاد در زمانه جدید
یکی از عمیقترین تحلیلهای رهبر شهید حضرت آیتالله امام خامنهای (رضواناللهعلیه) درباره هوش مصنوعی، زمانی رخ مینماید که ایشان این فناوری را در بستر «جهاد مستمر» معنا میکنند. در دیدار عزاداری اربعین (۱۴۰۳/۰۶/۰۴)، با اشاره به حدیث شریف «حَربٌ لِمَن حارَبَکُم»، تأکید میکنند که جنگ با جبهه باطل، اشکال مختلفی دارد «در دوران شمشیر و نیزه یک جور است، در دوران اتم و هوش مصنوعی و امثال اینها یک جور دیگر است».
این نگاه، هوش مصنوعی را از یک فناوری خنثی به «عرصهای از میدان نبرد تمدنی» ارتقا میدهد. کسی که بر لایههای عمیق هوش مصنوعی مسلط نباشد، در این میدان نه فقط عقبمانده، که «منفعل» و «تحت تأثیر» خواهد بود، ایشان در مراسم تنفیذ (۱۴۰۳/۰۵/۰۷) تصریح میکنند که در مقابل پدیدههایی مثل هوش مصنوعی، باید «برخورد فعال و اثرگذار» داشت، نه برخورد منفعل!
افتراق بنیادین در تمدنسازی علمی
در رهبر شهید حضرت آیتالله امام خامنهای (رضواناللهعلیه)، علم هرگز از ارزش جدا نیست، ایشان در دیدار با نخبگان (۲۰۱۲/۰۹/۰۵) تأکید میکنند که هدف غربیها از پیشرفت علمی، «ثروت» بود و به همین دلیل، در روبهرو با ملتهای دیگر، «حقوق مردم را رعایت نکردند و اصول اخلاقی و دینی را مراعات ننمودند». در مقابل، در اسلام، «تزکیه مقدم بر علم است»، زیرا بدون تزکیه، علم به «ابزاری برای شرارت و ارتکاب جنایت» تبدیل میشود، این تمایز بنیادین، نشان میدهد که چرا رهبر انقلاب بر «علم مفید» و «مسئلهمحور» تأکید دارند. هوش مصنوعی در این نگاه، نه برای سلطه و نه برای مصرفگرایی، که برای «رفع نیازهای اساسی کشور»، «عدالت» و «تعالی انسان» باید به کار گرفته شود.
هوش مصنوعی، میدان جدید استقلال یا وابستگی؟
رهبر شهید حضرت آیتالله امام خامنهای (رضواناللهعلیه) با درک عمیق از تحولات فناورانه و با تکیه بر تجربه تاریخی انقلاب اسلامی، هوش مصنوعی را نه یک گزینه، که یک «ضرورت تمدنی» تلقی میکنند. تأکید ایشان بر «لایههای زیرساختی» در برابر «بهرهبرداری سطحی»، «تداوم نهادی» در برابر «شروعهای مقطعی»، و «هدفگذاری ده کشور اول» در برابر «اکتفا به وضع موجود»، همگی نشاندهنده نقشه راهی است که اگر به درستی طی شود، ایران را در زمره تعیینکنندگان قواعد این عرصه قرار خواهد داد، اما مهمتر از همه، نگاه ایشان به هوش مصنوعی به مثابه «عرصه جهاد» است؛ جهادی که در آن، عقبماندگی نه یک نقص فنی، که نوعی ضعف در برابر جبهه باطل معنا میشود، در این میدان نخبگان جوان ایرانی با تکیه بر استعداد و ایمان، میتوانند نه فقط فناوری را بومی کنند، که الگویی از «علم متعهد» و «پیشرفت اخلاقمحور» را به جهانیان ارائه دهند؛ الگویی که در آن، هوش مصنوعی نه برای سلطه بر انسانها، که برای تقویت کرامت انسانی و گسترش عدالت به کار گرفته میشود.
نظر شما