به گزارش خبرگزاری ایمنا از کرمان، گنبد جبلیه کرمان، بنایی سنگی در حاشیه شرقی شهر قدیم و یکی از شاخصترین و در عین حال کمتر شناختهشدهترین آثار تاریخی جنوبشرق کشور است.
بنایی که با وجود گذشت قرنها، تغییر حکومتها و وقوع زمینلرزههای متعدد، همچنان استوار باقی مانده و پرسشهای فراوانی را درباره دوره ساخت، کاربری اولیه و راز ماندگاری خود در ذهن پژوهشگران برانگیخته است.
این اثر منحصربهفرد که ریشههای آن به معماری دوره ساسانی نزدیک دانسته میشود، نمونهای از دانش فنی و مهندسی پیشرفته ایران باستان را به نمایش گذاشته و لزوم حفاظت آگاهانه و احترام به اصالت بناهای تاریخی در مواجهه با مرمتهای معاصر را گوشزد میکند.
این بنای اسرارآمیز که درباره کاربری و تاریخ ساخت آن دیدگاههای مختلفی مطرح شده، بیش از آنکه یک مقبره یا آتشکده باشد، نشانهای از اوج مهندسی و معماری دوره ساسانی است که در دوره اسلامی نیز بازسازی و حفظ شده است.
گنبد جبلیه؛ بنایی فراتر از یک روایت ساده تاریخی
پیمان سلیمانی روزبهانی، سرپرست پایگاه میراث فرهنگی بافت تاریخی کرمان با بیان اینکه این بنا در خارج از محدوده شرقی شهر قدیم کرمان ساخته شده و همین موضوع، نخستین نشانهای است که ما را از کاربری آیینی صرف همچون آتشکده یا مقبره، دور میکند، به خبرنگار ایمنا میگوید: اگرچه در منابع مختلف به کاربریهایی همچون آتشکده یا مدفن یکی از بزرگان زرتشتی اشاره شده، اما شواهد معماری و جانمایی بنا نشان میدهد که گنبد جبلیه احتمالاً یک کوشک تفرجگاهی بوده است.
وی با اشاره به ویژگیهای ساختاری بنا اضافه میکند: اینگونه بناها معمولاً محل اقامت موقت حاکمان بهویژه در زمان شکار یا حضور فصلی خارج از شهر بودهاند.
نشانههای معماری ساسانی در دل یک سازه سنگی
سرپرست پایگاه میراث فرهنگی بافت تاریخی کرمان گنبد جبلیه را اثری نزدیک به معماری دوره ساسانی میداند و توضیح میدهد: بدنه اصلی بنا بهطور کامل از سنگ لاشه ساخته شده و ملات آن ترکیبی از گچ معمولی و گچ نیمپخته است که به روایتی، به جای آب، با شیر شتر ترکیب شده است.
سلیمانی اضافه میکند: فرم گنبد نیز از نوع مازهدار یا خاگی است؛ یعنی فرمی تخممرغی و کشیده که بهوضوح با گنبدهای تیزهدار و سینهدار دوره اسلامی تفاوت دارد و ما را به معماری ساسانی نزدیک میکند.
وی با اشاره به منابع تاریخی میگوید: بر اساس متون تاریخی، گنبد جبلیه در قرن چهارم هجری قمری در زمان حکومت محمد بن الیاس، بازسازی شده است، همین نکته نشان میدهد که بنای اولیه پیش از آن وجود داشته اما تخریب شده بوده است.
سرپرست پایگاه میراث فرهنگی بافت تاریخی کرمان با بیان اینکه در دوره اسلامی به دلیل دشواری اجرای گنبد سنگی، این بخش با آجر بازسازی شده است، میافزاید: گنبد فعلی، گنبد اصیل بنا نیست و تنها بدنه و ساختار اصلی، اصالت ساسانی خود را حفظ کرده است.
وی با تأکید بر اینکه گنبد جبلیه از نظر ابعاد بنایی چشمگیر محسوب میشود، اظهار میکند: قطر بنا حدود ۳۶ متر است و ضخامت جرزهای پیرامونی آن در برخی نقاط به چهار متر میرسد که این ضخامت بالا، نقش اساسی در مهار نیروهای رانشی گنبد داشته است.
سلیمانی ادامه میدهد: در ابتدا، بنا دارای هشت طاق درگاه ورودی بوده که بعدها برای کاهش فشارهای سازهای، هفت دهانه آن مسدود شده و تنها یک ورودی باقی مانده است.
راز ماندگاری؛ از سنگ و ملات تا هوشمندی سازه
وی توضیح میدهد: برای ساخت گنبد نیاز است که پلان مربع گنبدخانه به هشتضلعی، ۱۶ ضلعی و سپس دایره تبدیل شود اما پلان بنای گنبد جبلیه از همان ابتدا هشت ضلعی بوده و برای ایجاد زمینه دایرهای، بستر مناسبی برای استقرار گنبد حاصل شده است.
سرپرست پایگاه میراث فرهنگی بافت تاریخی کرمان بیان میکند: دهانه بزرگ گنبد نیروی رانشی زیادی ایجاد میکند، اما قطور بودن جرزها، وزن بالای سازه سنگی و ملات خاص، این نیروها را خنثی کرده و موجب پایداری بنا در طول تاریخ شده است.
وی تأکید میکند: برخلاف بناهای خشتی و گلی که در برابر فرسایش آسیبپذیرند، استفاده از سنگ باعث شده گنبد جبلیه مقاومت بیشتری در برابر عوامل طبیعی و زلزله داشته باشد.
سلیمانی درباره مرمتهای انجامشده نیز میگوید: در مرمت گنبد جبلیه، اصل بر احترام به اصالت بنا بوده است، تغییراتی همچون مسدود شدن برخی دهانهها یا اجرای کانال زهکشی، مداخلاتی حداقلی و قابل بازگشت هستند که صرفاً برای افزایش پایداری انجام شدهاند.
وی ادامه میدهد: اجرای زهکش پیرامون بنا و ترمیم بندهای ملات فرسوده، از مهمترین اقدامات حفاظتی سالهای اخیر بوده است.
سرپرست پایگاه میراث فرهنگی بافت تاریخی کرمان میگوید: گنبد جبلیه در سال ۱۳۱۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و از سال ۱۳۸۳ بهعنوان موزه سنگ مورد بهرهبرداری قرار گرفت.
وی اضافه میکند: امروز این بنا نهتنها یک اثر تاریخی، بلکه محلی برای نگهداری و نمایش سنگنوشتهها و کتیبههای ارزشمند تاریخی است.
بنایی منحصربهفرد در اقلیم کرمان
سلیمانی تأکید میکند: گنبد جبلیه به دلیل ساخت کاملاً سنگی، دهانه وسیع، ارتفاع زیاد، نبود تزئینات اسلامی و شباهتهای آشکار به معماری ساسانی، اثری کاملاً منحصربهفرد در کرمان است.
وی اضافه میکند: در رویارویی با چنین آثاری، باید به روح مکان احترام گذاشت. حفاظت، مرمت دورهای و پرهیز از تغییرات شتابزده، تنها راه انتقال اصالت این بنا به نسلهای آینده است.
به گزارش ایمنا، گنبد جبلیه کرمان، فراتر از یک بنای تاریخی، روایت زندهای از تداوم دانش معماری و مهندسی ایرانی از روزگار باستان تا امروز است؛ سازهای که با اتکا به مصالح سنگی، تدابیر سازهای هوشمندانه و درک عمیق از اقلیم، توانسته قرنها در برابر فرسایش زمان، زلزله و دگرگونیهای تاریخی پایدار بماند.
امروز گنبد جبلیه بهعنوان اثری ثبتشده در فهرست آثار ملی و محل نگهداری سنگنوشتههای تاریخی، بیش از هر زمان دیگری نیازمند حفاظت آگاهانه، مرمت اصولی و نگاه مسئولانه است تا این میراث کمنظیر، سالم و اصیل به نسلهای آینده سپرده شود.
گزارش از بهناز شریفی، خبرنگار ایمنا در کرمان
نظر شما