پیدا و پنهان سیاست‌های فرار از سقوط ارزش دلار

به گزارش خبرگزاری ایمنا، تا پیش از دو دهه اخیر دلار ارز بی‌چون و چرا در ترازنامه‌های بانک‌های مرکزی، معاملات بین‌المللی و داد و ستد کالاهای اساسی بود اما اکنون نشانه‌هایی از ترک خوردن این هژمونی قابل مشاهده است.

یکی از شاخص‌های این تغییر، افت تدریجی سهم دلار در ذخایر ارزی جهانی است زیرا بر اساس گزارش صندوق بین‌المللی پول، سهم دلار در کل ذخایر رسمی در سال ۲۰۲۵ به حدود ۵۶.۹ درصد رسیده که کمترین میزان از سال ۱۹۹۴ بوده و نشانه‌ بازتعریف نظم پولی جهانی است.

در تحولات بازارها نیز دلار با فشارهای قابل توجهی روبه‌رو شده؛ نتایج نظرسنجی مدیران صندوق‌های سرمایه‌گذاری نشان می‌دهد که مواضع نزولی نسبت به دلار در سطحی بی‌سابقه در یک دهه اخیر قرار گرفته و این ارز در سال‌های اخیر ارزش خود را در برابر سبد ارزهای دیگر از دست داده است، موضوعی که سرمایه‌گذاران و بانک‌های مرکزی را به تجدیدنظر در استراتژی‌های ذخیره ارزی واداشته است.

در سطح بین‌المللی، ظهور ارزهایی مانند یوان چین، تلاش برای تسویه‌ حساب‌های تجاری در واحدهای پولی غیر از دلار، و گسترش سامانه‌های پرداخت جایگزین، نشان می‌دهند که جهان در حال حرکت به سوی سیستم چندارزی است؛ روندی که اقتصاددانان آن را نه یک شوک ناگهانی، بلکه یک تغییر تدریجی و ساختاری توصیف می‌کنند.

درباره این موضوع که آیا پایان سلطه دلار فرا رسیده یا تنها تزلزل آن موقتی است، هنوز محل نقد و اختلاف نظر است. برخی تحلیل‌ها تأکید می‌کنند دلار همچنان نقش محوری خود را حفظ خواهد کرد، اما شکاف‌های بزرگ در پایه‌های این سلطه نشان می‌دهد که دیگر هیچ چیزی در جهان اقتصاد همان‌گونه که بود، باقی نخواهد ماند.

لزوم اجرای سیاست‌های مالی در زمان مناسب

زهرا فتوره چی؛ استادیار گروه مدیریت و اقتصاد دانشگاه محقق اردبیلی در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا اظهار کرد: پیش از شکل‌گیری اعتراضات دی این هشدار مطرح شد که سیاست آزادسازی نرخ ارز و قیمت‌ها باید در زمان مناسب اجرا شود، با توجه به تهدیدهای ژئوپولتیکی، سیاسی و بین‌المللی که با آن روبه‌رو هستیم همچنین گذاری که جهان با آن روبه‌رو است این موضوع قابل پیش‌بینی بود و کارشناسان در این باره مطالبی مطرح کرده بودند.

وی با اشاره به الگوهای اقتصادی کشورهایی که سیاست یکسان‌سازی نرخ ارز را اجرا کردند، گفت: از جمله این تجربه‌ها مربوط به سیاست‌های خاویر مالی بود که سیاست آزادسازی نرخ ارز و قیمت‌ها در آرژانتین را به این شکل اجرا کرد با وجود انجام چنین تعدیل مالی، کسری بودجه را تبدیل به مازاد بودجه کرد تا دست در جیب مردم نکند.

استادیار گروه مدیریت و اقتصاد دانشگاه محقق اردبیلی یادآور شد: دولت آرژانتین کسری تراز تجاری را به مازاد تجاری تبدیل کرد و با وجود بثبیت تورم نیز جرات آزادسازی نرخ ارز و قیمت‌ها را نداشت، بسیاری از کارشناسان اقتصادی نیز پیش از حذف ارز ترجیحی اعلام کرده بودند این کار باید در زمانی انجام شود که دو سال نرخ تورم تثبیت شده باشد بنابراین به نظر می‌رسد خطرناک‌ترین تهدید برای کشور ما اقتصاددانان یا مشاوران اقتصادی هستند که با استناد به کتاب‌ها و نظریه‌های قدیمی اظهارنظر می‌کنند.

وی با انتقاد از مشاوره‌های نادرست برخی کارشناسان اقتصادی برای یکسان‌سازی نرخ ارز افزود: در ریشه‌یابی عوامل می‌توان گفت مشاوران اقتصادی وابسته به دولت یا تراستی‌ها، نفع کوتاه‌مدت خود را در نظر گرفتند و به پیامدهای اقتصادی و سیاسی این اصلاحات مالی توجهی نداشتند.

سلطه زخم خورده دلار و تزلزل اقتصاد آمریکا

فتوره‌چی با اشاره به دلایل کاهش ارزش دلار گفت: واقعیت این است که دلار آمریکا زخمی شده چون که امپراتوری یا هژمونی آمریکا زخمی شده و این کشور احساس می کند که سلطه دلار به چالش کشیده شده است و هنگامی که یک هژمونی یا قدرت درک می‌کند که زخمی شده و در حال از بین رفتن است، در وضعیت خطرناک و غیرقابل پیش‌بینی قرار می‌گیرد.

وی ادامه داد: بر این اساس می‌توان گفت این ترامپ نیست که خطرناک و غیرقابل پیش‌بینی است بلکه پشت ترامپ، دولت در سایه اقتصاد غیرمنتظره هستند و می‌توانند هر کاری انجام دهند زیرا هژمونی دلار که چهار ستون امنیت، امور مالی، دانش و تولید آمریکا را تشکیل می‌دهد زخم خورده و در حال تزلزل است.

استادیار گروه مدیریت و اقتصاد دانشگاه محقق اردبیلی تاکید کرد: پس از بحران‌های اقتصادی که در سیستم سرمایه‌داری ایجاد شد، اعتماد به امور مالی آمریکا نیز از بین رفته است به ویژه آن که کشور چین نیز تولید و دانش آمریکا را به چالش می‌کشد، وقتی این چهارستون ضعیف شود، به دنبال آنها دلار نیز ضعیف خواهد شد.

وی پیامد این شرایط را تضعیف اعتماد کشورها به اقتصاد و رهبری سیاسی آمریکا دانست و خاطرنشان کرد: در این شرایط ریسک‌گریزی نسبت به دلار ایجاد می‌شود و کشورها به دنبال جایگزین کردن یک ارز دیگر با دلار هستند که سیستم پرداختی آن جایگزین سویفت شود.

فتوره‌چی درباره روند جایگزینی سیستم پرداخت مالی جدید توضیح داد: معتقدم اگر جایگزینی به تدریج و آهسته صورت بگیرد، اقتصادهای زیادی هزینه داده، زخمی خواهند شد و مردمان زیادی کشته می‌شوند، بنابراین شاید بتوان گفت که جایگزینی ناگهانی به نفع کشورها است.

وی با اشاره به تلاش آمریکا برای تقویت سیستم مالی پرداخت سوئیفت افزود: این تلاش که از طریق سیاست‌های فشار اقتصادی بر کشورها صورت گرفت، سبب شد که شاخص قدرت دلار کاهش پیدا کند زیرا تلاش می‌کرد از دلار برای به کرسی نشاندن سلطه و قدرت خود در میزهای بین المللی استفاده کند اما این باعث شد که یوان یا پول‌های دیگر یورو به تدریج جایگزین دلار شوند.

جایگزینی پترویوان با دلار

استادیار گروه مدیریت و اقتصاد دانشگاه محقق اردبیلی خاطرنشان کرد: خطری که آمریکا احساس می‌کند و نمی‌خواهد اتفاق بیفتد این است که پتر و یوان جایگزین دلار شوند، به تازگی نیز شی جین پینگ، یوان یعنی پول چین را به عنوان ذخیره ارز خارجی اعلام کرد و این موضع خطرناکی است که برخی کشورها به دلیل تحریم‌های اقتصادی، یوآن را جایگزین دلار کرده اند.

وی ۹۰ درصد تجارت روسیه با چین را از طریق ارزهای محلی بیان کرد و ادامه داد: کشورهای جنوب و شرق جهان در قالب یا راستای سیستم پرداخت سی‌آی‌پی‌اس فعالیت می‌کنند و ایران نیز در حال سوق پیدا کردن به این مسیر است البته ممکن است منافع برخی افراد در هزینه پنهان تبدیل ارزها وجود داشته باشند و حاضر به از دست دادن این سود نباشند.

فتوره‌چی تلاش آمریکا را حفظ سلطه دلار در اقتصاد جهانی عنوان کرد و گفت: با وجود این تلاش‌ها، ارزش شاخص قدرت دلار در حال کاهش است و در صورتی که پترویوآن جایگزین پترودلار شود، آمریکا تلاش می‌کند که به هر قیمتی آن را از بین ببرد، ما نیز در این نقطظه جهان قرار داریم و کشورهای جهان همچون برزیل، امارات متحده عربی، ترکیه، هند، کشورهای آسیای شرقی از جمله اندونزی، مالزی و کشورهای جنوب آفریقا نیز با ارزهای محلی خودشان با چین تجارت می‌کنند.

وی این شرایط را به معنای کاهش سهم دلار در تجارت جهانی دانست و یادآور شد: این در حالی است که چین، نخستین کشور صادر کننده کالا در جهان است و بررسی داده‌های اقتصاد جهان، سیاست و ژئوپولتیک نشان می‌دهد که در دوره دوم ترامپ، این رئیس جمهور آمریکا به عامل دلارزدایی تبدیل شده است.

افت ۱۰ درصدی شاخص قدرت دلار

استادیار گروه مدیریت و اقتصاد دانشگاه محقق اردبیلی کاهش ۱۰ تا ۱۱ درصدی شاخص قدرت دلار در سال ۲۰۲۵ را یکی از نشانه‌های این موضوع بیان کرد و ادامه داد: در یک ماه اخیر نیز دلار نزدیک به سه چهار درصد ارزش خود را از دست داده و انتظار می‌رود تا پایان سال در برابر ۱۹ ارز رایج و اصلی دنیا، دلار هفت تا ۱۰ درصد ارزش خود را از دست بدهد.

وی با تاکید بر این که کاهش ارزش دلار به معنای افزایش ارزش ریال نیست، گفت: عواملی که روی ارزش ریال تاثیر دارند با عوامل دیگری که بر ارزش دلار تاثیر می‌گذارند، به طور کامل متفاوت هستند اما جالب است بدانید که هر دو واحد پولی در حال سقوط هستند و در همین یک ماه اخیر نیز دلیل اصلی کاهش ارزش دلار در بعد سیاسی، ژئوپلیتیک و سپس اقتصادی نهفته است.

فتوره‌چی دلیل کاهش ارزش دلار در سال گذشته را سیاست‌های جنگ تعرفه‌ای و تجاری ترامپ اعلام کرد و توضیح داد: رئیس جمهور آمریکا با اجرای سیاست‌های غیرقابل پیش‌بینی و تاکتیک‌های خاص خود، بازارهای مالی را گیج می‌کرد و در همین یک ماه اخیر نیز تنش‌های ژئوپلتیک و سیاسی بین ایالات متحده و اتحادیه اروپا بر سر گرینلند و بین ایران و آمریکا به شدت افزایش پیدا کرد تا جایی که احتمال جنگ نظامی وجود دارد.

وی با اشاره به نظریه برخی اقتصاددانان درباره راهکارهای بازگشت رونق دلار اظهار کرد: اقتصاددانانی همچون کینز بر این باور بودند که باید جنگ جهانی سوم ایجاد شود تا اقتصاد آمریکا رشد کند زیرا اکنون اقتصاد جهان در حال رکود است، کشورهای بلوک غرب نیز نتوانسته‌اند تورم و رکود را در اقتصاد خود مهار کنند بنابراین بسیاری از اقتصادهای جهان به ویژه بلوک غرب برای رشد نیاز به جنگ دارند.

رشد اقتصاد غرب وابسته به ایجاد جنگ

استادیار گروه مدیریت و اقتصاد دانشگاه محقق اردبیلی ایجاد یک جنگ را عامل اصلی رشد قیمت سهام شرکت‌های نظامی دانست و گفت: پس از جنگ نیز قیمت شرکت‌های سهام شرکت‌های ساخت و ساز همچنین صنایع وابسته به ساخت و ساز افزایش پیدا می‌کند زیرا آنچه تخریب شده باید در آنجا دوباره ساخته شود حتی کالاهایی که مردم در دوران جنگ نمی‌توانستند خریداری کنند و تقاضای آن را مدتی عقب انداخته بودند، پس از جنگ رشد می‌کند که رشد اقتصادی را به دنبال خواهد داشت.

وی با اشاره به پیامدهای جنگ برای رشد اقتصاد غیررسمی ادامه داد: پشت پرده جنگ، تقاضا برای کالاهای انسانی رشد پیدا می‌کند به این دلیل که بسیاری از افراد خانواده خود را از دست می‌دهند و بی‌سرپرست می‌شوند و به دنبال آن، تجارت اعضای بدن همچنین اقتصاد مواد مخدر و اسلحه در سایه رونق پیدا می‌کند.

فتوره‌چی درباره دلایل کاهش ارزش دلار توضیح داد: یکی از دلایل مهم این است که فرصت‌های سرمایه‌گذاری در خارج از ایالات متحده بیشتر از داخل این کشور است و افراد نیز سرمایه‌گذاری غیردلاری را ترجیح می‌دهند به همین دلیل تقاضا برای طلا، نقره و فلزات گرانبها افزایش پیدا کرده است.

وی یکی از پیامدهای کاهش ارزش دلار را افزایش قیمت طلا عنوان کرد و گفت: هنگامی که ارزش دلار کاهش پیدا می‌کند، افراد برای حفظ ارزش دارایی خود سراغ خرید طلا می‌روند، این اتفاقی در اقتصاد جهانی رخ داده است و از سوی دیگر صندوق‌های بازنشستگی در آمستردام، دانمارک و حتی چین در حال فروش دارایی‌های خزانه‌داری ایالات متحده هستند زیرا وضعیت اقتصادی کشورهای بلوک غربه به ویژه ژاپن مناسب نیست و برای متعادل کردن نرخ برابری دلار و پول خود، دست به فروش اوراق خزانه‌داری آمریکا می‌زند.

دلار و اوراق خزانه‌داری آمریکا روی دور فروش

استادیار گروه مدیریت و اقتصاد دانشگاه محقق اردبیلی بیشتر بار یدهی آمریکا را روی دوش کشورهایی همچن ژاپن دانست و تاکید کرد: با رشد فروش دلار و اوراق خزانه آمریکا، خطر تعطیلی دولت این کشور نیز افزایش پیدا کرده است به ویژه آن که در سال گذشته به دلیل افزایش سقف بدهی، دولت ترامپ ۴۳ روز تعطیل بود، حقوق هزاران کارمند همچنین سفرهای هوایی مختل شد.

وی تلاش ترامپ برای کاهش نرخ بهره را سیاستی برای مهار افت ارزش دلار بیان کرد و گفت: با این که رئیس خزانه‌داری آمریکا در سه ماه اخیر نرخ بهره را سه بار کاهش داد اما ترامپ او را زیر سوال برد که هزینه‌های زیادی را برای تعمیرات بانک مرکزی به دولت تحمیل کرده در حالی که هدف ترامپ این است که استقلال بانک مرکزی آمریکا را به هم بزند.

فتوره‌چی از بین رفتن استقلال بانک مرکزی را به مجوزی برای برداشت دولت و بانک‌ها از جیب مردم دانست و افزود: رئیس سابق خزانه‌داری آمریکا اعلام کرد که اگر دولت مازاد بودجه داشته باشه، نیازی به بانک مرکزی ندارد با این وجود دولت ترامپ در تلاش برای کاهش نرخ بهره است با این هدف که اقتصاد آمریکا به صورت مصنوعی رشد کند و پول و سرمایه‌ها از اوراق قرضه به سمت از دلار، طلا، سهام و بورس آمریکا یا به سمت بازارهای رمز ارز سوق پیدا کنند ولی این اتفاق نمی‌افتد.

وی با اشاره به کاهش سرمایه‌گذاری‌های دلاری در اقتصاد جهان و رشد سرمایه گذاری غیردلاری تاکید کرد: با این که هدف ترامپ از سیاست‌های تعرفه، بازگشت سرمایه‌گذاران به آمریکا و ایجاد آمریکای بزرگ بود اما کاهش نرخ بهره سیاستی برای افزایش تولید و صادرات اعلام شده در حالی که در تاریخ آمریکا و دوره جمهوری‌خواهان نیز این سیاست‌ها اجرا شد و به نتیجه نرسید.

استادیار گروه مدیریت و اقتصاد دانشگاه محقق اردبیلی یادآور شد: هدف از کاهش نرخ بهره این است که دولت با دلار ضعیف پول بیشتری نسبت به دلار قوی به دست بیاورد ولی این اتفاق زمانی می‌افتد که رقبایی مانند چین در بازار حضور نداشته باشند زیرا چین ارزش پول خود را کاهش داده همچنین حزب کمونیست این کشور به برخی صنایع مرتبط با اقصاد سوبسید پرداخت می‌کند تا فناوری‌های پیشرفته تولید و صادر کنند.

وی سیاست‌های آمریکا برای کاهش نرخ بهره همچنین جنگ ارزی را برای بازگشت سرمایه‌گذاری حقیقی به این کشور ناکافی ارزیابی کرد و گفت: با این کار سرمایه‌های موجود نیز از بازار اوراق خزانه‌داری و بورس آمریکا فرار خواعند کرد، کشور ترکیه نیز همین سیاست را اعمال کرد و نه تنها موفق نبود بلکه نرخ تورم در این کشور به شدت افزایش پیدا کرد زیرا برای جلوگیری از کاهش ارزش لیر، از پشت درهای بسته بانک مرکزی خود به بازار دلار تزریق کرد و در صورتی که آمریکا نیز تصمیم به تزریق دلار به بازار بگیرد، ارزش این ارز همچنان کاهش پیدا می‌کند.

فتوره‌چی با اشاره به بدهی ۳۸ تریلیون دلاری آمریکا تاکید کرد: در سال گذشته نزدیک به ۹۷۰ میلیارد دلار بابت بهره این بدهی پرداخت کردند به طور کلی بدهی‌های آمریکا در حال رشد است و در صورتی که اتفاقی مانند جنگ رخ دهد که نیاز به پول دارد، اتفاقی مانند ریزش قیمت طلا رخ می‌دهد.

ریزش قیمت طلا به دلیل نوسان‌گیری

وی دلیل اصلی ریزش قیمت طلا در هفته گذشته را معرفی نامزد جدید ریاست خزانه‌داری آمریکا بیان کرد و ادامه داد: کوین وارش از دوستان نزدیک ترامپ و به اجرای سیاست‌های پولی انقباضی معروف است و به طور صریح اعلام کرده که می‌توانیم با تغییرات ترازنامه بانک مرکزی آمریکا، نرخ بهره را کاهش دهیم، بنابراین در بازار انتظار کاهش نرخ بهره وجود دارد گرچه ریزش طلا در هفته گذشته به دلیل نوسان‌گیری دولت برای پوشش کسری هزینه‌های خودش بود.

استادیار گروه مدیریت و اقتصاد دانشگاه محقق اردبیلی با اشاره به تبدیل آمریکا به بزرگترین مرکز آربیتراژ خرید و فروش طلا در جهان گفت: درست است که اقتصاد این کشور از کاهش ارزش دلار رنج می‌برد اما با دلالی طلا سود می‌کند از سوی دیگر سیاست کاهش نرخ بهره زمانی به نتیجه می‌رسد که در جهان رکود وجود نداشته باشد در حالی که این رکود همراه با تورم دیده می‌شود و در حال رشد است.