به گزارش خبرگزاری ایمنا از زنجان، کارخانه کبریت زنجان، بنایی کهن در دل این شهر، تنها یک واحد صنعتی قدیمی نیست، بلکه روایتگر بخشی مهم از تاریخ صنعت، اقتصاد و هویت اجتماعی این دیار است، این مجموعه که در سالهای آغازین شکلگیری صنایع نوین کشور بنیان نهاده شد، نمادی از اراده، خودکفایی و تلاش مردمانی است که در مسیر صنعتیشدن ایران گام برداشتند. کارخانه کبریت زنجان طی دههها فعالیت خود، نهتنها تأمینکننده یکی از ضروریترین کالاهای مصرفی خانوارها بود، بلکه سهمی ماندگار در اشتغالزایی، رونق اقتصادی و شکلگیری فرهنگ کار صنعتی در منطقه ایفا کرد.
این کارخانه در سال ۱۳۱۲ بهعنوان یک شرکت خصوصی تأسیس شد و در هشتم مهر ۱۳۱۵ با نام «کبریت سعادت» فعالیت رسمی خود را آغاز کرد؛ نامی که بعدها به «سه ستاره زنجان» شهرت پیدا کرد، بنای آن که متعلق به دوره پهلوی اول است، نمونهای شاخص از معماری صنعتی آن دوران به شمار میرود؛ معماری ساده، کارآمد و متناسب با کاربری تولیدی که امروز خود به بخشی از میراث صنعتی کشور تبدیل شده است، این اثر در دوازدهم بهمن ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۷۴۱۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و جایگاه تاریخی آن رسمیت پیدا کرد.
کارخانه کبریت زنجان در روزگاری که کبریت کالایی اساسی در خانهها، کارگاهها و آیینهای مردمی بود، نقش مهمی در تأمین نیاز داخلی و کاهش وابستگی به واردات ایفا کرد، کیفیت مطلوب محصولات، رعایت استانداردهای ایمنی و بستهبندیهای متنوع، این کارخانه را به یکی از برندهای آشنا و مورد اعتماد مردم تبدیل کرده بود. نسلهای مختلفی از کارگران، استادکاران و مهندسان در این مجموعه فعالیت کردند و دانش فنی و تجربه صنعتی خود را به نسلهای بعدی انتقال دادند؛ سرمایهای انسانی که تأثیر آن فراتر از دیوارهای کارخانه بود.
کارخانه کبریتسازی زنجان تبدیل به موزه شهری شد
با تغییر سبک زندگی و کاهش مصرف کبریت در پی گسترش ابزارهای نوین، فعالیت تولیدی این مجموعه نیز دستخوش تحول شد، اما سرنوشت کارخانه کبریت زنجان به خاموشی و فراموشی ختم نشد، این بنای ارزشمند در سال ۱۳۹۱ با مرمت و بازآفرینی به موزه و سپس به مرکزی فرهنگی و هنری تبدیل شد؛ فضایی که امروز میزبان جشنوارهها، نمایشگاهها و رویدادهای خلاقانه است و گذشته صنعتی را با پویایی فرهنگی امروز پیوند میدهد.
کارخانه کبریت زنجان اکنون نهتنها یادآور روزهای پررونق تولید و صنعت است، بلکه نمونهای موفق از احیای میراث صنعتی و تبدیل آن به بستری برای تعامل اجتماعی و شکوفایی فرهنگی به شمار میرود، این مجموعه نشان میدهد که چگونه میتوان تاریخ را حفظ کرد، خاطرات جمعی را زنده نگه داشت و همزمان، آن را در خدمت توسعه فرهنگی و اجتماعی امروز قرار داد؛ روایتی از گذشتهای پرافتخار که همچنان در کالبد شهر زنجان نفس میکشد و الهامبخش آینده است.
یحیی رحمتی، کارشناس میراث فرهنگی و مدیرکل اسبق میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان زنجان با اشاره به اینکه کارخانه کبریت زنجان در سال ۱۳۹۱ تبدیل به موزه شد، به خبرنگار ایمنا میگوید: این موزه در فضایی بیش از یک هزار متر مربع و در ساختمان تاریخی کارخانه کبریتسازی ساخته شده است.
وی میافزاید: ساختمان کارخانه کبریتسازی که متعلق به دوره پهلوی اول است، پس از انقلاب به بنایی متروکه تبدیل شده بود که در سالجاری با همکاری اداره بازرگانی استان مرمت شد تا به موزه تبدیل شود.
این کارشناس میراث فرهنگی با اشاره به اینکه کارخانه کبریتسازی زنجان دوازدهم بهمن ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۷۴۱۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است، اضافه میکند: این کارخانه نمونهای از معماری ویژه مراکز صنعتی دوره پهلوی اول در ایران است و ارزش تاریخی و فرهنگی قابل توجهی دارد.
کارخانه کبریت شرکت خصوصی است که تبدیل به موزه شده است
سید میکائیل موسوی، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان زنجان نیز با اشاره به اینکه کارخانه کبریت زنجان در سال ۱۳۱۲ بهصورت یک شرکت خصوصی تأسیس شد، به خبرنگار ایمنا میگوید: در آن سالها محدوده شهر از قسمت شمالی تا دروازه رشت و محل کنونی دبیرستان دکتر شریعتی (که در آن زمان قبرستان متروکه بود) امتداد داشت و به همین دلیل، مرحوم شالچی کارخانه را در خارج از محدوده شهر احداث کرد.
وی با اشاره به اینکه ابتدا تولیدات کارخانه بهصورت دستی انجام میشد، اما با تکمیل ساختمان و ورود ماشینآلات و تجهیزات صنعتی، کارخانه هشتم مهر ۱۳۱۵ تحت عنوان کارخانه کبریت «سعادت» افتتاح شد، میافزاید: این کارخانه بعدها با نام کبریتسازی سه ستاره زنجان شناخته شد و مدتی نیز زیر نظر سازمان صنایع کوچک قرار گرفت.
وی تصریح میکند: کبریتهای تولیدی این کارخانه از کیفیت بالایی برخوردار بودند و برای مردم بسیار آشنا بودند، چراکه علاوهبر روشن کردن چراغها و اجاقهای خانه در مراسم چهارشنبهسوری و برای سیگاریها و چپقیها نیز کاربرد داشت.
موسوی با بیان اینکه بنای کارخانه شامل سه بخش اصلی دروازه ورودی، فضای کارخانه و حیاط دروازه ورودی کارخانه به خیابان کارگر مشرف است، ادامه میدهد: ساختمان کارخانه به شکل مستطیل با ابعاد طول ۴۰.۲۵ و عرض ۲۱.۶۳ متر و در وسط زمین بهنسبت وسیعی قرار گرفته است و پلان معماری بنا با توجه به خط تولید کبریت شامل سالن تولید، انبار مواد اولیه، انبار تولیدات و گرمخانه است.
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان زنجان اضافه میکند: با توجه به کاربری صنعتی بنا، ساختمان بدون تزئینات است، اما نمای غربی آن با پنجرههای هلالی و سیمانکاری رنگین، جلوهای زیبا دارد.
کارخانه کبریت زنجان؛ از کارخانه صنعتی تا شهر جشنوارهها
لیدا حسنی، رئیس سازمان فرهنگی و هنری شهرداری زنجان با اشاره به اهمیت احیای بناهای تاریخی و صنعتی استان به خبرنگار ایمنا میگوید: کارخانه کبریت زنجان که روزگاری قلب تولید کبریت در کشور بود و زندگی روزمره مردم با محصولات آن گره خورده بود، امروز مسیر تازهای پیدا کرده است.
وی میافزاید: این کارخانه با حفظ ارزشهای تاریخی خود، اکنون به مرکزی فرهنگی و هنری تبدیل شده که میزبان جشنوارهها، نمایشگاهها و رویدادهای خلاقانه است و بهنوعی به شهر جشنوارهها در زنجان بدل شده است.
حسنی با یادآوری قدمت بیش از ۹۰ ساله کارخانه کبریت میگوید: این بنا نه تنها نشانهای از تاریخ صنعتی و کارآفرینی استان است، بلکه بخشی از هویت جمعی مردم زنجان محسوب میشود و به همین دلیل، تلاش ما بر آن است که با احیای این مجموعه، نهتنها ارزش تاریخی آن حفظ شود، بلکه فضایی زنده و پویا برای فعالیتهای فرهنگی و هنری نیز ایجاد شود.
رئیس سازمان فرهنگی هنری شهرداری زنجان ادامه میدهد: با برگزاری جشنوارههای موسیقی، نمایشگاههای صنایعدستی، کارگاههای آموزشی و برنامههای خلاقانه، کارخانه کبریت به محلی برای تعامل اجتماعی تبدیل شده است.
وی تصریح میکند: بازدیدکنندگان در کنار آشنایی با تاریخ تولید کبریت، میتوانند با هنرهای معاصر، خلاقیتهای جوانان و فرهنگ محلی استان نیز ارتباط برقرار کنند. این تجربه نشان میدهد که چگونه میتوان با حفظ میراث تاریخی، آن را به فضای فرهنگی و اجتماعی تبدیل کرد.
وی میافزاید: هدف ما این است که کارخانه کبریت، بهعنوان یک نماد زنده از گذشته صنعتی زنجان، تبدیل به مرکز خلاقیت، نوآوری و سرگرمی شود و مردم همه گروههای سنی بتوانند از برنامههای آن بهرهمند شوند که ما بهدنبال این هستیم که این مجموعه، الگویی برای احیای سایر بناهای تاریخی و صنعتی استان باشد و نشان دهد که تاریخ، فرهنگ و هنر میتوانند در کنار هم زندگی و نشاط اجتماعی را شکل دهند.
رئیس سازمان فرهنگی و اجتماعی شهرداری زنجان با اشاره به اینکه این تحول، تنها یک بازسازی فیزیکی نیست، بلکه تلاشی برای بازخوانی تاریخ، زنده کردن خاطرات و پیوند دادن آن با زندگی امروز مردم است، اضافه میکند: کارخانه کبریت زنجان امروز فراتر از یک بنای صنعتی، به یک شهر کوچک جشنوارهها تبدیل شده و ما امیدواریم این مسیر ادامه پیدا کند تا هر روز شاهد حضور گستردهتر شهروندان و گردشگران در این مجموعه ارزشمند باشیم.
به گزارش ایمنا، کارخانه کبریت زنجان امروز تنها یادگار یک دوران صنعتی نیست؛ این بنا ثابت کرده است که تاریخ، اگر به درستی خوانده و احیا شود، میتواند به بخشی زنده از زندگی امروز تبدیل شود. دیوارهایی که زمانی صدای ماشینآلات تولید را در خود داشتند، اکنون میزبان هنر، خلاقیت و گفتوگوی اجتماعیاند. این مجموعه نشان میدهد که توسعه، تنها ساختنِ نو نیست؛ گاهی جان بخشیدن به گذشته است.
کارخانه کبریت زنجان، نمادی از تداوم و تحول است؛ بنایی که از روشن کردن کبریتها آغاز کرد و امروز روشنکننده چراغ فرهنگ و هویت شهری شده است. شاید راز ماندگاری آن نیز همین باشد: خاموش نشدن، حتی وقتی شعلهها کوچک هستند.
نظر شما