به گزارش خبرگزاری ایمنا از گیلان، تراموا در دهههای اخیر بهعنوان یکی از کارآمدترین و پاکترین شیوههای حملونقل عمومی شهری، جایگاه ویژهای در سیاستگذاری شهری بسیاری از کشورها پیدا کرده است.
این وسیله ریلی سبک که قابلیت حرکت در معابر شهری را بدون نیاز به زیرزمین دارد، توانسته است در شهرهایی با بافت تاریخی، خیابانهای باریک و تراکم بالای جمعیت، راهحلی میانبر میان مترو و اتوبوس باشد.
تراموا نه هزینههای سنگین حفاری مترو را دارد و نه محدودیت ظرفیت و کندی اتوبوسها را و از این رو، بسیاری از شهرهای اروپایی، آسیایی و حتی آمریکای لاتین آن را بهعنوان ستون فقرات حملونقل درونشهری خود احیا کردهاند.
در ایران اما داستان تراموا مسیری پرپیچوخم را طی کرده است، از یک سو پیشینهای بیش از یک قرن از حضور این سیستم در تهرانِ دوره قاجار وجود دارد؛ زمانی که تراموای اسبی بهعنوان نخستین تجربه حملونقل ریلی شهری راهاندازی شد و از سوی دیگر پس از آن دوران، این شیوه حملونقل بهتدریج از چرخه برنامهریزی شهری حذف شد و توسعه خودروهای شخصی، خیابانمحوری و اتوبوسمحوری جای آن را گرفت.
در سالهای اخیر نیز اگرچه نام تراموا دوباره وارد ادبیات مدیریت شهری شده و طرحهایی برای شهرهایی مانند تهران، قم، مشهد، کرج و حتی اهواز مطرح شده است، اما بیشتر این پروژهها یا به مرحله اجرا نرسیدهاند یا با تغییر مدیریتها، کمبود منابع مالی و نبود اراده منسجم اجرایی، در حد طرحهای مطالعاتی باقی ماندهاند.
این در حالی است که بحرانهای شهری امروز ایران از ترافیک فلجکننده گرفته تا آلودگی هوا، مصرف بالای سوخت، فرسودگی ناوگان حملونقل عمومی و نارضایتی شهروندان بیش از هر زمان دیگری ضرورت بازنگری در الگوهای جابهجایی شهری را گوشزد میکند.
تراموا در چنین شرایطی میتواند یک گزینه «میانهزینه» و «میانراهحل» باشد؛ نه آنقدر پرهزینه و زمانبر مانند مترو و نه آنقدر کمظرفیت و کمدوام مانند برخی خطوط اتوبوس تندرو؛ بهویژه در شهرهایی که امکان توسعه مترو بهدلیل شرایط زمینشناسی، بافت تاریخی یا محدودیتهای مالی دشوار است، تراموا میتواند بهعنوان یک راهکار عملی و نسبتاً سریع وارد میدان شود.
در این میان، نام رشت بیش از بسیاری از شهرهای دیگر میتواند بهعنوان یک گزینه جدی برای اجرای تراموا مطرح شود، رشت با جمعیتی شناور که در روز به بیش از یک میلیون نفر میرسد، خیابانهای مرکزی پرتردد، بافت تاریخی فشرده و شبکه معابر محدود، سالها با بحران ترافیک و کمبود زیرساختهای حملونقل عمومی مدرن دستوپنجه نرم میکند، از سوی دیگر این شهر بهعنوان «شهر اولینها» در حافظه تاریخی کشور شناخته میشود؛ شهری که نخستین بانک، نخستین کتابخانه ملی، نخستین راهآهن و نخستین اتوبوس شهری ایران را در خود تجربه کرده و همواره در بزنگاههای تحول شهری پیشگام بوده است.
به علاوه جایگاه رشت بهعنوان مرکز استان گیلان، قطب فرهنگی شمال کشور و یکی از مقاصد اصلی گردشگری داخلی، ضرورت ارتقای چهره حملونقل عمومی آن را دوچندان میکند.
خیابانهایی همچون امام خمینی (ره)، سعدی، مطهری و محدوده میدان شهرداری که روزانه با حجم بالای تردد خودرو و عابر پیاده روبهرو هستند، میتوانند به کریدورهایی برای حرکت تراموا تبدیل شوند؛ کریدورهایی که هم بار ترافیکی مرکز شهر را کاهش دهند و هم به جذابیت بصری و هویت شهری رشت بیفزایند.
تجربه شهرهای توریستی اروپا نشان داده است که تراموا نهتنها یک ابزار حملونقل، بلکه عنصری در بازآفرینی فضاهای شهری و تقویت اقتصاد گردشگری نیز به شمار میرود.
از منظر اقتصادی نیز اجرای تراموا در رشت میتواند توجیهپذیر باشد، هزینه احداث هر کیلومتر تراموا بهمراتب کمتر از مترو است و در عین حال، با اتصال آن به پایانههای اتوبوسرانی، راهآهن سراسری رشت و حتی مسیرهای منتهی به بندر انزلی، میتوان شبکهای یکپارچه از حملونقل عمومی در استان گیلان ایجاد کرد.
چنین شبکهای نهتنها به کاهش وابستگی شهروندان به خودروهای شخصی کمک میکند، بلکه میتواند زمینهساز توسعه متوازن شهری و کاهش تمرکز ترافیکی در هسته مرکزی رشت شود.
اگر قرار باشد تراموا بار دیگر در ایران از یک «ایده تزیینی» به یک «پروژه اجرایی واقعی» تبدیل شود، شهرهایی از جمله رشت میتوانند بهترین میدان آزمون آن باشند؛ شهری با پیشینه تاریخی در نوآوری شهری، نیاز فوری به تحول در حملونقل عمومی و ظرفیت بالقوه برای تبدیلشدن به الگویی ملی و شاید همانطور که رشت در گذشته میزبان نخستینهای بسیاری در ایران بوده است، امروز نیز بتواند پرچمدار بازگشت تراموا به خیابانهای کشور باشد.
بازگشتی که اگر با برنامهریزی علمی، مشارکت شهروندان و تأمین مالی پایدار همراه شود، میتواند فصل تازهای در مدیریت شهری ایران رقم بزند.
حذف بودجه تراموای رشت بهدلیل نبود پیگیری از ردیف اعتبارات
علیرضا زارع، رئیس سازمان مدیریت حملونقل بار و مسافر شهرداری رشت در گفتوگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به آخرین وضعیت طرح تراموا در شهر اظهار میکند: بر اساس پیگیریهایی که از سازمان همیاری شهرداریها انجام شده، بودجه مربوط به تراموای رشت حدود دو تا سه سال پیش و حتی به گفته برخی بیش از این به دلیل نبود پیگیریهای لازم حذف شده است.
وی میافزاید: در جلساتی که حدود دو سال پیش در تهران و در حوزه حملونقل سازمان همیاری شهرداریها برگزار و اعلام شد که با وجود پیگیریهای نماینده مردم رشت و خمام در مجلس شورای اسلامی، به دلیل اقدام نکردن مؤثر مدیران وقت، بودجه تراموا از ردیف اعتبارات خارج شده است.، این موضوع بهصراحت به ما گفته شد که چون پیگیری مشخصی انجام نشده، عملاً این طرح از دستور کار خارج شده است.
رئیس سازمان مدیریت حملونقل بار و مسافر شهرداری رشت با اشاره به سابقه طرح تراموا در رشت خاطرنشان میکند: در دورههای گذشته حتی مدیر مشخصی برای پروژه تراموا تعیین شده بود و قرار بود مطالعات، آزمایشها و گزارشهای تحلیلی و اقتصادی انجام شود، اما متأسفانه هیچیک از این اقدامات بهصورت کامل اجرایی نشد و طرح در همان مرحله مطالعات اولیه متوقف ماند.
زارع تصریح میکند: تجربه موفق استفاده از اوراق مشارکت برای خرید اتوبوس نشان داد که اگر یک پروژه بهدرستی پیگیری شود، دولت نیز در سالهای بعد حمایت بیشتری خواهد کرد، امسال برای نخستینبار شهرداری رشت موفق به استفاده از اوراق مشارکت شد و در نتیجه، سهم اعتباری اختصاصیافته از سوی دولت افزایش پیدا کرد، این در حالی است که پیگیری نکردن در موضوع تراموا موجب شد نام رشت از فهرست شهرهای دارای این طرح حذف شود.
وی میافزاید: موضوع تراموا از نظر ساختاری در حوزه معاونت حملونقل و امور زیربنایی شهری پیگیری میشود و سازمان مدیریت حملونقل، نقش نظارتی دارد. با این حال، تا زمانی که مطالعات کامل و جامع در ابعاد فنی، اقتصادی و زیرساختی تهیه نشود، امکان برآورد دقیق هزینهها و ورود جدی به فاز اجرایی وجود ندارد.
رئیس سازمان مدیریت حملونقل بار و مسافر شهرداری رشت با اشاره به شرایط زیرساختی شهر رشت میگوید: رشت یکی از شهرهایی است که خیابانهای کمعرضی دارد و از نظر زیرساخت حملونقل عمومی با محدودیتهای جدی مواجه است. به همین دلیل، اجرای تراموا در همه معابر امکانپذیر نیست و نیازمند انتخاب مسیرهای پرتردد و مناسب است.
زارع، بلوار امام خمینی (ره) را یکی از گزینههای مناسب برای اجرای این طرح میداند و اظهار میکند: این محور یکی از پرترددترین خطوط حملونقل عمومی شهر است که به مسیرهایی مانند دانشگاه گیلان، مسکن مهر، لاکانشهر و ترمینال متصل میشود و بیشترین استفاده شهروندان از ناوگان عمومی در این محدوده صورت میگیرد.
وی میافزاید: توسعه حملونقل عمومی از جمله تراموا، اتوبوس و مینیبوس میتواند نقش مهمی در کاهش ترافیک، کاهش استفاده از خودروهای تکسرنشین و بهبود کیفیت زندگی شهری داشته باشد. هرچند تراموا میتواند در جذابیت شهری نیز مؤثر باشد، اما اولویت اصلی باید پاسخگویی به نیازهای واقعی تردد شهروندان و تقویت زیرساختهای حملونقل عمومی باشد.
طرح تراموای رشت همچنان در بنبست مطالعاتی
محمدحسین واثق کارگرنیا، رئیس شورای اسلامی شهر رشت، به خبرنگار ایمنا اظهار میکند: موضوع طرح تراموا را پیگیری کردهام اما متأسفانه این طرح در حال حاضر عملاً متوقف مانده و پیشرفتی ندارد. مسئله اصلی این است که مشخص نیست طرح در چه مرحلهای قرار دارد، چراکه مطالعات آن کامل نشده و تنها در حد مطالعات اولیه باقی مانده است.
وی میافزاید: مطالعات اقتصادی و فنی لازم برای این طرح انجام نشده و تا زمانی که این مطالعات بهطور کامل تکمیل نشود، امکان پیگیری از مرکز برای تأمین بودجه وجود ندارد. به همین دلیل نیز در بودجه سال گذشته و همچنین بودجه سال جاری شهرداری، هیچ اعتباری برای انجام مطالعات طرح تراموا پیشبینی نشده است.
رئیس شورای اسلامی شهر رشت خاطرنشان میکند: در بودجه پیشنهادی سال ۱۴۰۵ نیز باید بررسی شود که آیا ردیف مشخصی برای مطالعات تراموا در نظر گرفته شده یا خیر. بنده این موضوع را با جدیت پیگیری میکنم تا در صورت امکان، یک ردیف اعتباری برای تکمیل مطالعات تراموا در بودجه پیشبینی شود تا این مطالعات به سرانجام برسد.
کارگرنیا با اشاره به سابقه طرح حملونقل ریلی در رشت تصریح میکند: نخستینبار در دوره سوم شورای شهر، موضوع مترو برای رشت مطرح شد و حتی اعتباری برای مطالعات اولیه آن اختصاص پیدا کرد و در همان زمان، مطالعاتی انجام و برخی ایستگاهها نیز مشخص شد و طرح از طریق شرکت مشاور برای اخذ مصوبه به شورای عالی ترافیک کشور ارسال شد.
وی ادامه میدهد: با این حال در آن مقطع زمانی، به دلیل جابهجایی در دولت و پاسخگو نبودن توجیه اقتصادی، تعداد مسافر و ساعت سفر، متروی رشت مورد تأیید قرار نگرفت و در همان مقطع پیشنهاد شد که بهجای مترو، طرحهایی مانند تراموا یا سایر روشهای حملونقل عمومی مورد بررسی قرار گیرد.
رئیس شورای شهر رشت میگوید: در دوره چهارم شورا، موضوع تراموا مطرح شد و مطالعات اولیهای نیز انجام گرفت و حتی مسیرهایی مشخص شد، اما این طرح نیز در همان مرحله مطالعاتی متوقف ماند. در سالهای بعد، بهدلیل برخی مکاتبات و محدودیتها از جمله کمعرض بودن معابر شهری و تجربه ناموفق خط ویژه اتوبوس مصلی تا میدان حشمت، در نهایت وزارت کشور رشت را از فهرست شهرهای دارای طرح تراموا خارج کرد.
کارگرنیا میافزاید: از حدود دو تا سه سال گذشته و با آغاز دوره ششم شورای شهر و پیگیریهای انجامشده، از جمله توسط جبار کوچکینژاد نماینده شهرستان و خمام در مجلس شورای اسلامی، تلاش شد این موضوع دوباره احیا شود. پس از جلسات متعدد، نظر موافق مسئولان استانی اخذ و مکاتباتی با تهران انجام شد تا حداقل بتوان تحولاتی در حوزه حملونقل شهری رشت ایجاد کرد.
وی اظهار میکند: نتیجه همه این پیگیریها به این جمعبندی رسید که باید یک مشاور، مطالعات کامل و جامع تراموا را در همه ابعاد تهیه کند، اما متأسفانه این مطالعات همچنان ناقص است و به همین دلیل تاکنون نتیجه مطلوبی از سوی تهران حاصل نشده است. بخشی از این مشکل نیز به نبود و تخصیص نیافتن اعتبار برای انجام مطالعات بازمیگردد.
رئیس شورای اسلامی شهر رشت با اشاره به مشکلات ترافیکی شهر میافزاید: هرچه بتوانیم استفاده از خودروهای شخصی، بهویژه خودروهای تکسرنشین را کاهش دهیم و ترددها را به سمت حملونقل عمومی، دوچرخه و پیادهروی هدایت کنیم، قطعاً منافع بیشتری نصیب شهر خواهد شد و مشکلات ترافیکی به حداقل میرسد.
کارگرنیا با تاکید بر اینکه اجرای چنین طرحهایی مستلزم انجام مطالعات دقیق و تأمین اعتبارات لازم است. خاطرنشان میکند: در مقایسه با مترو، تراموا هزینههای کمتری دارد و از نظر اقتصادی میتواند گزینه مناسبتری برای رشت باشد. علاوه بر این، توسعه حملونقل عمومی میتواند در افزایش جذابیتهای گردشگری شهر نیز مؤثر باشد، چراکه شهرهایی با آرامش و ترافیک کمتر، تأثیر مثبتتری در ذهن شهروندان و گردشگران ایجاد میکنند.
تراموا؛ راهکاری سبز برای کاهش ترافیک و آلودگی هوای رشت
در همین پیوند سارا مرادی، کارشناس حملونقل و ترافیک شهری، به خبرنگار ایمنا اظهار میکند: تراموا به عنوان یک سامانه حملونقل عمومی سبز و پایدار، میتواند نقش مهمی در کاهش مشکلات ترافیکی و آلودگی هوا در کلانشهرهای ایران ایفا کند.
وی میافزاید: مزیت اصلی تراموا، استفاده از انرژی برق و کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی است که با توجه به بحرانهای زیستمحیطی، اهمیت آن روزبهروز بیشتر میشود.
این کارشناس حملونقل و ترافیک شهری خاطرنشان میکند: تراموا با ظرفیت بالا و سرعت مناسب، گزینهای کارآمد برای جابهجایی حجم زیادی از مسافران در مسیرهای پرتردد شهری است. این سامانه در مقایسه با اتوبوسهای دیزلی، سر و صدای کمتری دارد و محیط شهری را آرامتر و دلپذیرتر میکند.
مرادی با اشاره به اهمیت توجه به طراحی مسیرها و ایستگاهها برای افزایش جذابیت استفاده از تراموا، بر ضرورت برنامهریزی جامع و هماهنگ میان دستگاههای مختلف شهری تأکید میکند و معتقد است که تنها با همکاری سازمانهای حملونقل، شهرداریها، وزارت کشور و بخش خصوصی میتوان به توسعه موفق تراموا دست پیدا کرد.
وی تصریح میکند: نبود هماهنگی و برنامهریزی دقیق میتواند منجر به ناکارآمدی پروژهها و اتلاف سرمایههای عمومی شود.
این کارشناس حملونقل و ترافیک شهری با اشاره به تجربه موفق اجرای تراموا در برخی شهرهای جهان میگوید: مدیریت هوشمند و بهرهگیری از فناوریهای نوین در کنترل حرکت تراموا، سیستم پرداخت الکترونیک و اطلاعرسانی لحظهای، نقش مهمی در جلب رضایت شهروندان دارد و این موارد باید در پروژههای ایران نیز رعایت شود.
مرادی میافزاید: رشت به عنوان یکی از شهرهای پیشرو در توسعه تراموا در ایران شناخته شده است. این پروژه میتواند تحولی در سیستم حملونقل عمومی این شهر ایجاد کند و موجب کاهش ترافیک و آلودگی هوا شود؛ البته بهرهبرداری کامل از این پروژه نیازمند حمایت همهجانبه دولت و مردم است.
وی به اهمیت فرهنگسازی و آموزش شهروندان اشاره میکند و میگوید: برای موفقیت تراموا، لازم است مردم با مزایا و نحوه استفاده از این سامانه آشنا شوند و انگیزه کافی برای ترک استفاده از خودروهای شخصی پیدا کنند.
این کارشناس حملونقل و ترافیک شهری به چالشهای مالی و فنی در اجرای پروژههای تراموا اشاره میکند و معتقد است که تأمین منابع مالی پایدار و بهکارگیری نیروهای متخصص در مرحله اجرا و بهرهبرداری، از عوامل کلیدی موفقیت هستند.
مرادی اظهار میکند: باید برنامهریزی دقیقی برای نگهداری و تعمیرات بهموقع خطوط و واگنها وجود داشته باشد تا خدماتدهی مستمر و بدون وقفه فراهم شود.
وی با اشاره به آینده تراموا در ایران تاکید میکند: اگر پروژههای تراموا با دقت و برنامهریزی کامل اجرا شوند، میتوانند به قطبهای مهم حملونقل شهری تبدیل شوند و کمک بزرگی به توسعه پایدار شهری و افزایش کیفیت زندگی مردم کنند. رشت نمونهای از این تلاشها است که میتواند الگویی برای سایر شهرها باشد.
به گزارش ایمنا، تراموا را میتوان یکی از واقعبینانهترین گزینهها برای ارتقای حملونقل عمومی در شهرهای متوسط و پرتراکم ایران دانست، سامانهای که نسبت به مترو هزینه ساخت و بهرهبرداری کمتری دارد، انعطافپذیرتر است و میتواند در کوتاهمدت تأثیر ملموسی بر کاهش ترافیک و آلودگی هوا بگذارد.
تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که تراموا، اگر در چارچوب یک طرح جامع حملونقل شهری و با اتصال به سایر مدهای جابهجایی اجرا شود، میتواند نقش مکملی مؤثر برای اتوبوس، BRT و مترو ایفا کند و کیفیت زندگی شهری را بهطور محسوسی ارتقا دهد.
در ایران پروژه تراموا تاکنون بیش از آنکه به مرحله اجرا برسد، در سطح مطالعه و وعده باقی مانده است و نبود منابع مالی پایدار، تغییر مداوم مدیران شهری، ضعف در اولویتبندی پروژهها و نداشتن اجماع میان نهادهای تصمیمگیر از مهمترین موانعی بوده که مانع تحقق این طرح در شهرهای مختلف شده است در حالی که تداوم رشد جمعیت شهری، افزایش مالکیت خودروهای شخصی و تشدید بحران ترافیک، نشان میدهد تعلل در توسعه حملونقل ریلی سبک میتواند هزینههای اجتماعی و زیستمحیطی سنگینی به کشور تحمیل کند.
در این میان، رشت بهواسطه ویژگیهای منحصربهفرد خود، بیش از بسیاری از شهرها مستعد تبدیلشدن به پایلوت اجرای تراموا در ایران است.
بافت شهری متراکم، محدودیت توسعه معابر، ترافیک فزاینده، اقلیم مرطوب و نیاز به کاهش آلودگی هوا، همگی ضرورت حرکت بهسوی حملونقل پاک را در این شهر دوچندان کردهاند، از سوی دیگر پیشینه تاریخی رشت در حوزه حملونقل ریلی شهری و جایگاه آن بهعنوان «شهر اولینها»، میتواند پشتوانهای نمادین و اجتماعی برای پذیرش عمومی این طرح باشد.
با این حال، موفقیت تراموا در رشت و در مقیاسی بزرگتر در ایران در گرو چند پیششرط اساسی تدوین طرح جامع حملونقل مبتنی بر واقعیتهای ترافیکی شهر، تأمین مالی شفاف و پایدار، پرهیز از نگاه تبلیغاتی به پروژه، مشارکت دادن شهروندان در فرایند تصمیمسازی و هماهنگی کامل میان شهرداری، دولت و دستگاههای خدماترسان است؛ بدون این الزامات، تراموا نیز ممکن است به سرنوشت بسیاری از پروژههای نیمهتمام شهری دچار شود.
تراموا نه یک پروژه لوکس و نمایشی، بلکه ضرورتی راهبردی برای آینده حملونقل شهری ایران است و اگر رشت بتواند با برنامهریزی دقیق و اراده مدیریتی منسجم، این طرح را بهصورت موفق اجرا کند، میتواند الگویی عملی برای سایر شهرهای کشور ارائه دهد و فصل تازهای در بازگشت ایران به حملونقل ریلی سبک و پایدار رقم بزند، فصلی که در آن توسعه شهری با محیطزیست، کیفیت زندگی و عدالت حملونقلی همسو شود.
گزارش از محمدرضا رشیدی؛ خبرنگار ایمنا
نظر شما