به گزارش خبرگزاری ایمنا، موسیقی سنتی ایرانی بخشی جدانشدنی از هویت فرهنگی این سرزمین است و ریشه در تاریخ کهن ایران دارد. موسیقیای که از گذشتههای دور در مراسم آیینی، جشنها، سوگواریها و حتی اشعار حماسی و عرفانی ایرانیان جاری بوده و از محبوبیت و اصالت ویژهای برخوردار است.
سیستم موسیقی ایرانی بر مبنای دستگاهها و مقامات ملودیک خاص خود شکل گرفته (مانند دستگاه شور، ماهور، چهارگاه و…) و صدای آن به خاطر استفاده از فواصل ریز (نیمپردهها) گاه غمانگیز توصیف میشود. برخی موسیقیشناسان نیز بر این باورند که موسیقی ایرانی بهواسطه بازتاب تاریخ پرحادثه ایران، اندوهی ویژه دارد.
بهطور کلی، موسیقی ایران با تأکید بر ملودیهای تکصدایی (مونوفونیک) و حالتهای عاطفی غنی، تفاوت زیادی با سیستم آکوردی و هارمونیک موسیقی غرب دارد. در سال ۲۰۰۹، ردیف موسیقی دستگاهی ایران بهعنوان بخشی از میراث معنوی بشریت و بهعنوان نخستین میراث ناملموس ایران در فهرست یونسکو به ثبت رسید که گواهی است بر اصالت و ارزش جهانی این سنت دیرپا.
ششم بهمن روز بزرگداشت صفیالدین ارموی و روز آواها و نواهای ایرانی است؛ صفیالدین اُرمَوی یکی از مهمترین چهرههای موسیقی ایران پس از اسلام است که خدمات بزرگی به موسیقی ایران کرده است و در دورانی که مغولها بر ایران حاکم بودند، زیر فشار شمشیر توانست هنر موسیقی را حفظ و به پیشرفت آن کمک کند، از این رو به پاس این هنرمند روز ولادت او بهعنوان روز آواها و نواهای ایرانی در تقویم به ثبت رسیده است.
موسیقی بلوچی
موسیقی بلوچی مربوط به مردم بلوچ (بخشهای سیستان و بلوچستان و مناطق جنوبی کشور) است و بر سنت شفاهی قوی اشعار و نغمههای حماسی تکیه دارد. این سبک در مراسم مختلف (از جشنها و عروسیها تا آیینهای مذهبی و برنامههای محلی) اجرا میشود و واژهسرایی و ترانههای آن به موضوعات حماسه، عشق و زندگی روزمره میپردازد. از مهمترین ویژگیهای موسیقی بلوچی، تنوع ملودیک و ریتمیک بالای آن و استفاده از سازهای محلی خاص مانند قیچک (کمانچه بلوچی)، تنبیرگ، نی، دهلک و بانجو است. این موسیقی یادگاری از فرهنگ باستانی ایران است که داستانها و اسطورههایی محلی (مانند افسانه هانی و شیخ مرید) را در خود جای داده است.
موسیقی ترکمنی
موسیقی ترکمنی متعلق به مردم ترکمن استانهای گلستان و خراسان شمالی (و ترکمنهای بیرون از ایران) است. این موسیقی بر پایه سیستم مقامی اجرا میشود و دارای چهار دستگاه اصلی است: تشنید، قرقلر، مخمّس و نوایی. هر کدام از این دستگاهها مجموعهای از ملودیها و مقامها را در خود دارند.
سازهای کلیدی موسیقی ترکمنی دوتار (سهتار بلند دستهدار) و کمانچه هستند. نوازندگان ترکمن بیشتر این سازها را در کنار آوازهای حماسی یا عاشیقخوانی به کار میگیرند. سبک این موسیقی نسبت به سایر موسیقیهای ایرانی، بهدلیل تأکید بر مقامهای وزین و اجرای ریتمیک، حالوهوای خاص خود را دارد و در مراسمهای محلی (عروسی، جشن قباد، عزاداری) شنیده میشود.
موسیقی لری
موسیقی لُری (مربوط به ایلهای لر شامل بختیاریها و لُرهای خوزستان و کهگیلویه) تنوع فراوان و پیشینهای کهن دارد. این موسیقی به دو بخش آوازی (ترانهای) و سازی تقسیم میشود. امروزه ترانههای لُری در هفت دسته عمده جای میگیرند: عشق و غزلخوانی، حماسههای رزمی و جنگی، سوگواری و نوحهخوانی، ترانههای کار و کشاورزی، ترانههای شاد (تفریح و شادی) و سرودهای مذهبی. هر کدام از این ژانرها مضامین و ضربآهنگ خاص خود را دارد.
سازهای اصلی موسیقی لُری شامل سرنا (نوعی نیدمی بادی)، دهل / تنبورک (طبل محلی بزرگ)، تال (کمانچه محلی) و تمک (تنبک) هستند. در میان آنها کمانچه بومیِ لُرها (تال) با نحوه ساخت و صدا دادن خاص، متفاوت از سازهای سایر نواحی است.
برای مثال ترانه «مر جنگه» (مرجنگه مرجنگه) یکی از نمونههای معروف حماسی لُری است. این موسیقی اغلب در مجالس شاد (عروسیها) و نیز در عزاداریها (مانند نوحههای حماسی ایل) اجرا میشود.
موسیقی گیلکی
موسیقی گیلان بیشتر در استان گیلان و جوامع کوچکی از استان مازندران رواج دارد. این موسیقی دو سویه آوازی (مقامات ملودیک) و سازی دارد. بیشتر قطعات اصیل گیلان بر اساس نغمات دستگاه شور و دشتی ساخته میشوند.
از آوازهای مشهور محلی میتوان «گلُوشی»، «گیلکی»، «غربتی» (دیلمانی)، «امیرخوانی» و «آبکناری» را نام برد که هم مضامین شاد و هم غمگین دارند و ریشه آنها در زندگی روستایی و مراسمات محلی است. تعدادی از این نغمهها بعدها با ادغام در موسیقی تعزیه و مجالس مذهبی، جنبه سوگواری هم پیدا کردهاند.
سازهای سنتی موسیقی گیلکی عبارتند از سرنا (سورنا، نوازنده ساز بادی) و نی چوپانی (نیبزمی) که در نواختن برنامههای محلی و اجرای ترانهها کاربرد دارند. برای مثال برخی مقامهای رقص (مثل «برمبران») با سرنا و نیچوپانی قبل از عروسی اجرا میشوند.
موسیقی آذری
موسیقی آذربایجانی به سنتهای موسیقی مردمان ترکزبان آذریتبار ایران مرتبط است و از شاخههای مهم موسیقی نواحی ایران به شمار میآید. این موسیقی دو بخش اصلی دارد: موسیقی مقامی (موغام) و عاشیقخوانی (آشاق). موسیقی مقامی آذربایجانی منسوب به پنج مقام کلاسیک است و موسیقی عاشیق شامل شعرخوانیهای ملودیک با سازهایی مثل بایقلاما و دنبل نواخته میشود.
عاشیقها (خوانندگان-نوازندگان محلی) با سرودن اشعار حماسی و عارفانه به زبان ترکی آذری، بهویژه در مجالس جشن و سوگواری نقشآفرینی میکنند.
از سازهای شاخص موسیقی آذری میتوان تار آذربایجانی، بالابان (نیبالابان)، ناقاره (نوع دهل کوچک) و باگلاما (سهتار آذری) را نام برد. آکوردئون کوچک (گارمون) نیز در موسیقی عاشیق کاربرد دارد.
این سبک نسبت به موسیقی عرفانی ایرانی «پویاتر» و «پرحرارتتر» است؛ همانطور که برخی پژوهشگران اشاره کردهاند، شنونده در آن حس قهرمانی و امید میگیرد، حتی اگر شور و حال حزنآلود داشته باشد.
موسیقی جنوب ایران
موسیقی جنوب ایران در استانهای ساحلی خوزستان، بوشهر و هرمزگان شکل گرفته و از فضای گرم و جنبوجوش مردمان ساحلی الهام میگیرد. این موسیقی ریتمهای شاد و گرمسیری دارد و فرمهایی مانند بندری (عروسی)، سبالو (رقصی بندری)، لیوا، زار (عزاداری جنوبی) و شوروه (رباعیخوانی محلی) را شامل میشود.
آواز بندری جنوب که با دف و دهل اجرا میشود، بسیار پرشور و شبیه به موسیقی آفریقایی است؛ درواقع مشهور است که سبک خوانندگی بندری از تأثیر سازهای آفریقایی و موسیقی مهاجران هندی برخوردار شده است.
علاوهبر جشنها، در جنوب ایران شاهد سبکهای عزاداری مذهبی و نوحههای خاص هستیم. برای نمونه در آیینزار (نوعی عزاداری زرتشتی) نیز آوازهایی با ملودی و ریتم متفاوت اجرا میشود. بهطور کلی موسیقی جنوب گرم و پرانرژی است و همچون خود مردم جنوب، روحیهای خلاق و صمیمی دارند.
نظر شما