به گزارش خبرگزاری ایمنا، در سالهای اخیر، نام سازوکاری بهنام R2P یا «مسئولیت حمایت» بیشتر در اخبار بینالمللی شنیده میشود؛ مفهومی که معمولاً در زمان بحرانهای داخلی کشورها مطرح میشود و گاهی با بحث مداخله خارجی همراه است. اما R2P دقیقاً چیست و چه کاربردی دارد؟
R2P به زبان ساده
R2P مخفف عبارت Responsibility to Protect بهمعنای «مسئولیت حمایت» است. این اصل در سازمان ملل پذیرفته شده و میگوید:
اگر یک دولت نتواند یا نخواهد از مردم خود در برابر کشتار گسترده، پاکسازی قومی، جنایت جنگی یا جنایت علیه بشریت محافظت کند، جامعه جهانی این «مسئولیت» را دارد که وارد عمل شود.
بهطور خلاصه، R2P زمانی مطرح میشود که ادعا شود جان بخش بزرگی از مردم یک کشور در خطر است و دولت آن کشور یا عامل این خطر است یا توان کنترل آن را ندارد.
R2P چگونه اجرا میشود؟
اجرای R2P چند مرحله دارد و الزاماً به اقدام نظامی ختم نمیشود. این مراحل شامل:
فشار سیاسی و دیپلماتیک
تحریمها
تشکیل کمیتههای حقیقتیاب
و در آخرین مرحله، با تصویب شورای امنیت، مداخله نظامی
نکته مهم این است که بدون موافقت شورای امنیت سازمان ملل، استفاده رسمی از R2P ممکن نیست.
چرا R2P محل مناقشه است؟
در عمل، R2P همیشه بهطور یکسان اجرا نشده است. در برخی بحرانها، این سازوکار فعال شده، اما در مواردی مانند سرکوب گسترده فلسطینیها یا بحرانهای انسانی دیگر، عملاً نادیده گرفته شده است. همین موضوع باعث شده منتقدان بگویند R2P گاهی به ابزاری سیاسی برای فشار بر کشورهای هدف تبدیل میشود، نه صرفاً یک مکانیسم انسانی.
سوءاستفاده از R2P، الگوی خطرناک امریکا و متحدانش
سوءاستفاده قدرتها از «مسئولیت حمایت» (R2P) به یک الگوی خطرناک تبدیل شده است. آمریکا و متحدانی مانند انگلیس، با تفسیر گزینشی این اصل، از آن به عنوان ابزاری برای فشار بر رقبا و توجیه مداخلات نظامی استفاده کردهاند. نمونه بارز آن، تحول ماموریت بشردوستانه در لیبی (۲۰۱۱) به کمپین تغییر رژیم بود که باعث بیاعتمادی گسترده شد.
این کشورها با معیار دوگانه آشکار عمل میکنند. در حالی که در برخی موارد برای اقدام قاطع شتاب میکنند، در قبال فجایعی مانند جنگ یمن (با نقش متحدشان عربستان) یا درگیریهای فلسطین (با حمایت از اسرائیل) اغلب سکوت میکنند. این انتخابگری، ماهیت ابزاری و سیاسی R2P را افشا میکند.
همکاری نزدیک آمریکا و انگلیس با اسرائیل نیز نمونه دیگری از این نگاه گزینشی است. آنها با توسل به گفتمان «حق دفاع از خود»، هرگونه تلاش بینالمللی برای محافظت از غیرنظامیان فلسطینی را خنثی کردهاند و عملاً R2P را در این بحران نادیده میگیرند.
پیامد این سوءاستفادهها، فرسایش اعتماد جهانی و فلج شدن کاربرد قانونی R2P است. این اصل که برای نجات جان انسانها طراحی شد، اکنون به دلیل استفاده ابزاری قدرتها، در عمل بیاثر شده و باعث شده تا فجایع انسانی واقعی بدون پاسخ بمانند.
چرا نام R2P در ماجرای ایران مطرح شد؟
در جریان ناآرامیها و اغتشاشات اخیر، همزمان با افزایش خشونت خیابانی و فضاسازی رسانهای درباره سرکوب گسترده، بحث استفاده از R2P در شورای امنیت مطرح شد. این همزمانی باعث شد برخی تحلیلگران معتقد باشند که قرار بود از فضای آشوبآلود برای القای یک بحران انسانی و فعالسازی این سازوکار استفاده شود.
R2P در اصل با هدف جلوگیری از فجایع انسانی طراحی شده است، اما تجربههای گذشته نشان میدهد که این سازوکار میتواند در شرایط خاص، به ابزاری برای فشار سیاسی یا حتی زمینهسازی مداخله خارجی تبدیل شود.
در جریان ناآرامیهای اخیر، تلاشهایی برای استفاده از این سازوکار علیه ایران مطرح شد که در نهایت به نتیجه نرسید.
نظر شما