به گزارش خبرگزاری ایمنا، در تاریخ معاصر ایران، برخی روزها نه با آنچه بر تقویم نوشته شده، بلکه با معنایی که مردم به آن بخشیدهاند زنده ماندهاند. ۱۷ دی از همین روزها است. روزی که در حافظه رسمی حکومت پهلوی، یادآور کشف حجاب و تحقیر زن ایرانی بود، اما در زمستان ۱۳۵۶، به دست زنان مسلمان مشهد، به روز بازپسگیری کرامت، هویت و اعتراض علنی بدل شد. قیامی که آرام آغاز شد، اما پیامدهای آن، مسیر انقلاب اسلامی را دگرگون کرد.
رهبر انقلاب اسلامی سالها بعد، به همین چرخش تاریخی اشاره کردند و فرمودند: «روز هفدهم دی که روزی است که شیطانها و طاغوتها آن روز را شروعی برای اهداف طاغوتی و استعماری قرار داده بودند و خدای متعال کمک کرد و زن مسلمان مؤمن متعهد حرکت کرد و همان روز را به روزی که منشأ و مبدأ شروع یک حرکت عظیم در تاریخ کشور ما محسوب میشد تبدیل کرد. مسئله ۱۷ دی یکی از معجزات انقلاب است.» ۶۳/۱۰/۱۴
شکلگیری آرام یک نهضت زنانه
قیام ۱۷ دی، ناگهانی نبود. سالها پیش از ۱۷ دی ۱۳۵۶، زنان مذهبی خراسان در متن نهضت امام خمینی (ره) حضور داشتند؛ حضوری آرام، پیوسته و اغلب پنهان. فعالیت آنها در قالب انجمنهای اسلامی بانوان، مجالس خانگی و جلسات مذهبی شکل میگرفت؛ محافلی که در آنها دین، سیاست و آگاهی اجتماعی درهم تنیده بود.
با ورود به سال ۱۳۵۶، فشارهای حکومت پهلوی بر حوزه دین و بهویژه بر پوشش دختران در مدارس شدت گرفت. سیاستهای فرهنگی رژیم، حذف تدریجی چادر و مقنعه و تحقیر علنی حجاب را دنبال میکرد. همین مسئله، زنان مشهد را از حاشیه به متن اعتراض کشاند.
در خرداد همان سال، جمعی از زنان با مراجعه به بیت آیتالله سید عبدالله شیرازی، خواستار پیگیری وضعیت همسران و فرزندان زندانی خود شدند. اسناد ساواک نشان میدهد که این رفتوآمدها و تجمعها، زنگ خطر را برای حکومت به صدا درآورده بود.
جرقه نهایی
در دی ۱۳۵۶، فضای ملتهب جامعه با انتشار مطالب توهینآمیز علیه امام خمینی (ره) در روزنامه آفتاب شرق تشدید شد. این روزنامه، راهپیماییهای مردمی را تحقیر و معترضان را وابسته به بیگانگان معرفی کرد. این توهینها، خشم فروخوردهای را که ماهها در میان زنان متدین مشهد شکل گرفته بود، به نقطه انفجار رساند.
انتخاب ۱۷ دی برای اعتراض، تصادفی نبود. این روز، یادآور کشف حجاب رضاخانی در سال ۱۳۱۴ و کشتار مسجد گوهرشاد بود. زنانی که تاریخ را میشناختند، تصمیم گرفتند همان روزی را که روزگاری نماد تحمیل و سرکوب بود، به نماد اعتراض و ایستادگی تبدیل کنند.
روز قیام؛ حضور علنی زنان در خیابان
صبح ۱۷ دی ۱۳۵۶، جمعی از زنان چادری مشهد، در حالی که فضای شهر بهشدت امنیتی بود و تجمع بیش از سه نفر جرم محسوب میشد، به خیابان آمدند. آنها شعار دادند، پلاکارد حمل کردند و مخالفت خود را با کشف حجاب و سیاستهای ضددینی حکومت آشکارا فریاد زدند.
این حرکت، از چند جهت بیسابقه بود: نخست آنکه نخستین قیام علنی و عمومی علیه رژیم پهلوی به شمار میرفت؛ دوم آنکه این قیام، نه با محوریت مردان، بلکه با پیشگامی زنان شکل گرفت. نیروهای انتظامی به سرعت وارد عمل شدند و دهها نفر از زنان بازداشت شدند. آمارها متفاوت است، اما آنچه مسلم بود، شکسته شدن دیوار ترس بود.
تداوم اعتراض تا پیروزی
سرکوب ۱۷ دی، نهتنها اعتراض را خاموش نکرد، بلکه آن را گسترش داد. دو روز بعد، در نوزدهم دی، مدرسین حوزه علمیه مشهد دروس را تعطیل کردند. مدارس علوم دینی بسته شد و بازار به صحنه اعتراض تبدیل شد. اعتراض به بازداشت زنان، تبعید علما و توهین مطبوعات، حلقههای مختلف جامعه را به هم پیوند داد.
رسانههای رسمی، تحت فشار شدید امنیتی، یا سکوت کردند یا با ادبیاتی تحقیرآمیز، این حرکت را «ضداجتماعی» خواندند. با این حال، تصاویر راهپیمایی زنان، اعلامیهها و حتی کارتهای تبریک نوروزی حاوی عکس این تظاهرات، به شهرهای مختلف رسید و پیام قیام را منتقل کرد.
بازتاب تاریخی و معنای ماندگار
رهبر انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله خامنهای، سالها بعد، آغاز حرکت عمومی انقلاب را از همین نقطه دانستند و گفتند: «هفدهم دی سال ۵۶ که زنان مسلمان نخستین حرکت انقلابی خودشان را با تظاهرات اسلامی شروع کردند، مبدایی شد برای حرکت عظیم زنان در کشور و همگامی آنان با مردها و پدید آمدن جو انقلابی همه جانبه درکشور.» ۶۲/۱۰/۱۶
۱۷ دی ۱۳۵۶، تنها یک تظاهرات نیست؛ آغاز روزگاری تازه است. روزی که زن مسلمان ایرانی، پیش از مردان، به میدان آمد و نشان داد که میتواند مبدأ یک خیزش ملی باشد. قیامی که از مشهد آغاز شد، اما پژواک آن، سراسر ایران را درنوردید و در نهایت، به پیروزی انقلاب اسلامی انجامید.
نظر شما